đại học quốc gia hà nội
Tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn

PHạM THị HằNG

B-ớc đầu TìM HIểU
TƯ TƯởNG PHậT GIáO thời Lý TRầN

Luận văn thạc sĩ khoa học lịch sử


Hµ Néi - 2008


đại học quốc gia hà nội
Tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn

PHạM THị HằNG

B-ớc đầu TìM HIểU
TƯ TƯởNG PHậT GIáO thời Lý TRầN
Chuyên ngành : Lịch sử
Mã số

: 60 22 54

Luận văn thạc sĩ khoa học lịch sử

Ng-ời huớng dẫn khoa học: PGS, TS Vũ Văn Quân




14

1.3. Tỏc ng ca yu t vn hoỏ

23

Ch-ơng 2: vàI nét về t- t-ởng phật giáo thời lý trần

29

2.1. Vi nột v Pht giỏo Vit Nam trc thi Lý

29

2.2. Vi nột v t tng Pht giỏo thi Lý

32

2.3. Vi nột v t tng Pht giỏo thi Trn

50

2.4. Một số đặc điểm về t- t-ởng Phật giáo thời Lý Trần

69

Chng 3: NH HNG CA T TNG PHT GIO N MT S LNH
VC CA I SNG X HI THI Lí TRN


là một trong những nhân tố cấu thành quan trọng của tư tưởng Việt Nam.
Tư tưởng Phật giáo cũng đã từng là đối tượng nghiên cứu của nhiều lĩnh
vực, trong đó có cả lĩnh vực thuộc khoa học tự nhiên như vật lý học, sinh học,
thiên văn học…Lịch sử khi được tiếp cận từ nhiều khía cạnh khác nhau sẽ cho
chúng ta có cái nhìn hoàn chỉnh, chính xác hơn về các sự kiện lịch sử. Phật giáo
không chỉ là đối tượng nghiên cứu của tôn giáo học mà còn là đối tượng nghiên
cứu của sử học. Tiếp cận từ góc độ sử học, người nghiên cứu sẽ thấy tổng thể các
mối liên hệ giữa tôn giáo và các lĩnh vực của đời sống xã hội, từ đó có thể rút ra
những kinh nghiệm cần thiết để làm tốt hơn những vấn đề tương tự trong bối cảnh
xã hội hiện đại.
Thời kỳ Lý Trần, Phật giáo phát triển hưng thịnh, vì thế nó là một trong
những trọng tâm của lịch sử Phật giáo Việt Nam. Cũng từ vấn đề mang tính chất
căn bản này, người nghiên cứu có thể tiếp cận Phật giáo ở những giai đoạn khác,
đặc biệt là Phật giáo đương đại một cách thuận lợi. Mặt khác, tư tưởng dân tộc là
cái cốt của lịch sử, tư tưởng Phật giáo là một trong những dòng lớn nằm trong
dòng chảy chung của tư tưởng dân tộc. Từ đề tài này, người nghiên cứu sẽ có điều
kiện để tiếp xúc và nghiên cứu những vấn đề có liên quan trực tiếp nêu trên.
Từ góc độ lịch sử, nghiên cứu tư tưởng Phật giáo thời Lý Trần có thể thấy rõ
sự đồng hành của Phật giáo đối với dân tộc, vai trò, vị trí của Phật giáo đối với xã
hội đương thời. Qua lịch sử thấy tôn giáo, qua tôn giáo để hiểu lịch sử.
Tìm hiểu tư tưởng Phật giáo thời Lý Trần vừa có ý nghĩa khoa học, vừa
mang ý nghĩa thực tiễn. Xuất phát từ những ý nghĩa như vậy, chúng tôi đã chọn


vấn đề Bước đầu tìm hiểu tư tưởng Phật giáo thời Lý Trần làm đề tài luận văn
của mình.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Tìm hiểu về Phật giáo Lý Trần là một trong những nội dung trọng tâm của
nghiên cứu Phật giáo Việt Nam. Tư tưởng Phật giáo Lý Trần được nghiên cứu
riêng với những phái thiền, những vị thiền sư hoặc được nghiên cứu chung trong

giáo Việt Nam, về giáo lý, về từng thiền sư, hoặc những nhân vật có liên quan trực
tiếp đến quá trình phát triển của Phật giáo, nghiên cứu những tác phẩm Phật giáo…
Chẳng hạn như nghiên cứu về Vạn Hạnh, Lý Công Uẩn, Lý Thánh Tông, Trần
Thái Tông, Tuệ Trung Thượng Sĩ, Trần Nhân Tông… cùng với những tác ph0ẩm
của họ. Dựa trên thành tựu của các ngành khoa học khác, những nghiên cứu về
Phật giáo có những bước phát triển thuận lợi, có cái nhìn đa diện và ngày càng
sáng rõ hơn về lịch sử Phật giáo và lịch sử dân tộc. Có thể nói đến nay, những tác
phẩm nghiên cứu về Phật giáo rất nhiều, vô cùng phong phú, nhiều luồng có cả
kinh Phật được dịch từng phần hoặc trọn bộ, có cả những tác phẩm từ hải ngoại
dịch và nghiên cứu. Các công trình nghiên cứu cũng ở nhiều cấp độ khác nhau từ
nhỏ lẻ cá nhân cho đến các công trình khoa học lớn ở các luận văn, các bài báo, tạp
chí, tập san, báo cáo khoa học… Những công trình nghiên cứu trong giai đoạn này
có giá trị lớn và đóng góp khá quan trọng cho quá trình nghiên cứu Phật giáo. Có
thể kể đến những tác phẩm tiêu biểu như: Lịch sử Phật giáo Việt Nam do Nguyễn
Tài Thư chủ biên, xuất bản năm 1988 viết về các giai đoạn phát triển của lịch sử
Phật giáo từ khi du nhập đến nay. Trong đó, phần thứ II viết về Phật giáo từ thế kỷ
X đến thế kỷ XIV do Hà Văn Tấn viết rất rõ ràng, lô gíc và dễ hiểu. Nguyễn Duy
Hinh trong Tư tưởng Phật giáo Việt Nam, xuất bản năm 1999 chủ yếu là dịch và
giới thiệu các bộ kinh một cách sơ lược và chỉ ra được một số đặc sắc của mỗi
khuynh hướng. Nguyễn Đăng Thục có sự dày công về cái nhìn Phật giáo Việt Nam


từ rất nhiều chiều trong các tác phẩm: Thiền học Việt Nam xuất bản năm 1997,
Thiền học Trần Thái Tông xuất bản năm 1996, Lịch sử tư tưởng Việt Nam (thời
Lý), xuất bản năm 1998, Lịch sử tư tưởng Việt Nam (thời Trần), xuất bản năm
1998. Nguyễn Lang thực sự đã đóng góp lớn cho nghiên cứu Phật giáo trong hai
tập Việt Nam Phật giáo sử luận. Lê Mạnh Thát có những nghiên cứu mới từ Phật
giáo, từ văn bản học để nhìn lại lịch sử như trong cuốn Lịch sử Phật giáo Việt Nam
tập 2, xuất bản năm 2002…
Với đề tài Bước đầu tìm hiểu tư tưởng Phật giáo thời Lý Trần, chúng tôi có

8. Đoàn Trung Còn (2001), Lịch sử nhà Phật, Nxb Thế giới, Hà Nội.
9. D.V. Di-ô-pich (1972), Nước Việt Nam thời trung cổ, Vũ Nam Ninh (dịch), Tư
liệu Khoa Lịch sử, trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn.
10. Lê Anh Dũng (1994), Con đường tam giáo Việt Nam, Nxb TP. Hồ Chí Minh.
11. Nguyễn Dữ (1988), Truyền kỳ mạn lục, Nxb Văn nghệ.
12. Đại Việt sử ký toàn thư, Cao Huy Giu (dịch), Đào Duy Anh (hiệu đính)
(2006), tập 1, NXB Văn hoá thông tin, Hà Nội.
13. Robert E. Fisher (1996), Mỹ thuật và kiến trúc Phật giáo, Nxb Mỹ thuật.
14. Trần Văn Giáp (1968), Phật giáo Việt Nam từ khởi nguyên đến thế kỷ XIII,
Tuệ Sĩ (dịch), Ban Tu thư Đại học Vạn Hạnh, Sài Gòn.
15. Trần Văn Giàu (1993), Hệ ý thức phong kiến và sự thất bại của nó trước các
nhiệm vụ lịch sử, Nxb TP. Hồ Chí Minh.


16. Nguyễn Hùng Hậu (1996), Góp phần tìm hiểu tư tưởng triết học Phật giáo
Trần Thái Tông, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội
17. Nguyễn Hùng Hậu (1997), Lược khảo tư tưởng thiền Trúc Lâm, Nxb Khoa học
xã hội, Hà Nội.
18. Nguyễn Hùng Hậu (1997), Ảnh hưởng của các hệ tư tưởng và tôn giáo đối với
con người Việt Nam hiện nay, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
19. Nguyễn Hùng Hậu (2002), Đại cương triết học Phật giáo Việt Nam (từ khởi
nguyên đến thế kỷ XIV), tập 1, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
20. Nguyễn Duy Hinh (1998), Tuệ Trung, nhân sĩ, thượng sĩ, thi sĩ, Nxb Khoa học
xã hội, Hà Nội.
21. Nguyễn Duy Hinh (1999), Tư tưởng Phật giáo Việt Nam, Nxb Khoa học xã
hội, Hà Nội.
22. Nguyễn Duy Hinh (2006), Triết học Phật giáo Việt Nam, Nxb Văn hoá Thông
tin và Viện Văn hoá.
23. Nguyễn Duy Hinh (2007), Một số bài viết về Tôn giáo học, Nxb Khoa học xã
hội, Hà Nội.

39. Đình Quang (2004), Văn học nghệ thuật Thăng Long- Hà Nội, quá khứ và
hiện tại, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
40. Thích Trí Quảng (2001), Tư tưởng Phật giáo Việt Nam, tập 1, Nxb Tôn giáo.
41. Thích Trí Quảng (2001), Tư tưởng Phật giáo Việt Nam, tập 2, Nxb Tôn giáo.
42. Bùi Thị Kim Quy (2002), Mối quan hệ thời đại dân tộc và tôn giáo, Nxb Khoa
học xã hội, Hà Nội.
43. Trương Hữu Quýnh (1982), Chế độ sở hữu ruộng đất ở Việt Nam thế kỷ XIXVIII, tập 1: Thế kỷ XI-XV, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
44.Trương Hữu Quýnh (chủ biên) (1999), Đại cương Lịch sử Việt Nam, tập 1, Nxb
Giáo dục, Hà Nội.


45. Tam tổ thực lục, (1964), Tư liệu khoa Lịch sử trường Đại học Khoa học xã hội
và Nhân Văn.
46. Hà Văn Tấn (2005), Đến với lịch sử- văn hóa Việt Nam, Nxb Hội Nhà văn, Hà
Nội.
47. Thích Viên Thành (2001), Lịch sử các tông phái Phật giáo, Nxb Văn hoá
Thông tin, Hà Nội.
48. Lê Mạnh Thát (2002), Lịch sử Phật giáo Việt Nam, tập 2, Nxb TP. Hồ Chí
Minh.
49. Thích Mật Thể (1942), Việt Nam Phật giáo sử lược, Tổng Hội tăng ni Bắc
Việt, Hà Nội.
50.Thiền uyển tập anh (1990), Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Nxb Văn học, Hà
Nội.
51. Th¬ v¨n Lý TrÇn (1998), tập 2, quyển thượng, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
52. Nguyễn Đăng Thục (1997), Thiền học Việt Nam, Nxb Thuận Hoá, 1997.
53. Nguyễn Đăng Thục (1998), Lịch sử tư tưởng Việt Nam (thời Lý), tập 3, Nxb
Thành phố Hồ CHí Minh
54. Nguyễn Đăng Thục (1998), Lịch sử tư tưởng Việt Nam (thời Trần), tập 4, Nxb
Thành phố Hồ CHí Minh.
55. Nguyễn Tài Thư (chủ biên) (1988), Lịch sử Phật giáo Việt Nam, Nxb Khoa học

Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
71. Việt sử lược (1960), Trần Quốc Vượng (dịch), Nxb Văn sử địa, Hà Nội.
72. Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn (1963), Lịch sử chế độ phong kiến Việt Nam,
tập I, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
73. Nguyễn Thanh Xuân (2007), Một số tôn giáo ở Việt Nam, Nxb Tôn Giáo, Hà
Nội.