BỘGIÁO DỤC ĐÀO TẠOTRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH
TẾTP. HỒCHÍ MINH

CAO THỊCẨM VÂN
NGHIÊN CỨU NHỮNG NHÂN TỐẢNH HƢỞNG
ĐẾN VIỆC XÂY DỰNG CHUẨN MỰC KẾTOÁN
CÔNG VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN VẬN DỤNG
CHUẨN MỰC KẾTOÁN CÔNG QUỐC TẾ
LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

Thành phốHồChí Minh –Năm 2016


BỘGIÁO DỤC ĐÀO TẠOTRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾTP.
HỒCHÍ MINH
CAO THỊCẨM VÂN

NGHIÊN CỨU NHỮNG NHÂN TỐẢNH HƢỞNG ĐẾN
VIỆC XÂY DỰNG CHUẨN MỰC KẾTOÁN CÔNG VIỆT
NAM TRONG ĐIỀU KIỆN VẬN DỤNG CHUẨN MỰC
KẾTOÁN CÔNG QUỐC TẾ
Chuyên ngành: KếToán
Mã số: 62.34.30.01
LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ
NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC
PGS.TS PHẠM VĂN DƢỢC

Thành phốHồChí Minh –Năm 2016
LỜI CAM ĐOAN



CỨU.........................................................................1


1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu công bốởnƣớc
ngoài...................................................1
1.1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu vềxu hƣớng cải cách hệthống kếtoán
công và vận dụng
IPSAS...................................................................................................................1
1.1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu vềnhững nhân tốảnh hƣởng đến việc xây
dựng Chuẩn mực kếtoán công quốc gia trên cơ sởvận dụng
IPSAS..........................................8
1.2. Các nghiên cứu trong
nƣớc.............................................................................................24
1.2.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu vềxu hƣớng cải cách hệthống kếtoán
công và vận dụng
IPSAS.................................................................................................................25
1.2.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu vềnhững nhân tốảnh hƣởng đến việc xây
dựng Chuẩn mực kếtoán công quốc gia trên cơ sởvận dụng
IPSAS........................................31
1.3. Xác định khoảng trống cần nghiên cứu và định hƣớng nghiên cứu của tác
giả.............40
1.3.1. Xác định khoảng trống cần nghiên
cứu...................................................................40
1.3.2. Hƣớng nghiên cứu của tác
giả................................................................................42
KẾT LUẬN CHƢƠNG
1......................................................................................................43
CHƢƠNG 2. CƠ SỞLÝ LUẬN VỀCHUẨN MỰC KẾTOÁN CÔNG VÀ
NHỮNG NHÂN TỐẢNH HƢỞNG ĐẾN VIỆC XÂY DỰNG CHUẨN MỰC
KẾTOÁN CÔNG..44

.......60
2.5. Những điều kiện cần thiết đểvận dụng
IPSAS..............................................................61
2.6. Những nhân tốảnh hƣởng đến việc xây dựng Chuẩn mực kếtoán công quốc gia
trong điều kiện vận dụng
IPSAS.....................................................................................................64
2.7. Kinh nghiệm xây dựng chuẩn mực kếtoán công ởmột sốquốc gia và bài học
cho Việt


Nam.............................................................................................................................
...........70
2.7.1. Kinh nghiệm xây dựng chuẩn mực kếtoán công ởmột sốquốc
gia.......................70
2.7.2. Bài học kinh nghiệm cho Việt
Nam.........................................................................83
KẾT LUẬN CHƢƠNG
2......................................................................................................86
CHƢƠNG 3. THIẾT KẾNGHIÊN
CỨU.............................................................................87
3.1. Khung nghiên
cứu...........................................................................................................87
3.2. Phân tích tài liệu và mô hình nghiên cứu
đềxuất...........................................................88
3.3. Thiết kếnghiên
cứu........................................................................................................92
3.4. Phƣơng pháp nghiên
cứu................................................................................................93
3.4.1. Phƣơng pháp nghiên cứu định
tính..........................................................................93

4.2. Phân tích và bàn luận vềthực
trạng..............................................................................117
4.2.1. Phân tích và bàn luận vềnhóm nhân tốHệthống pháp
lý....................................117
4.2.2. Phân tích và bàn luận vềnhân tốHệthống chính trị, văn hóa và môi trƣờng
hoạt
động.............................................................................................................................
.....128
4.2.3. Phân tích và bàn luận vềnhân tốKỹthuật nghiệp
vụ...........................................133
4.2.4. Phân tích và bàn luận vềnhân tốĐiều kiện
tổchức..............................................141
4.2.5. Phân tích và bàn luận vềnhân tốTác động của
IPSAS.........................................144


4.2.6. Phân tích và bàn luận vềnhân tốÁp lực hội nhập kinh
tế....................................147
4.3. Phân tích và bàn luận vềđiều kiện cần thiết đểxây dựng CMKTCVN theo
hƣớng vận dụng
IPSAS..........................................................................................................................
154
4.3.1. Cơ sởđểxây dựng
CMKTCVN............................................................................154
4.3.2. Những điều kiện cần thiết cho việc xây dựng CMKTCVN theo hƣớng
vận dụng
IPSAS..........................................................................................................................
.....155
KẾT LUẬN CHƢƠNG
4....................................................................................................166

năng vận dụng IPSAS tại Việt
Nam......................................................................................................35
Bảng 3.1. Tổng hợp các nhân tốtừcác nghiên cứu nƣớc
ngoài............................................88
Bảng 3.2. Thống kê theo đối tƣợng khảo
sát.........................................................................97
Bảng 3.3. Thống kê mô tảtheo Đơn vịcông
tác...................................................................97
Bảng 3.4. Thống kê mô tảtheo Lĩnh vực hoạt
động.............................................................98
Bảng 3.5. Thống kê mô tảtheo Vịtrí công
tác......................................................................98
Bảng 4.1. Tổng hợp kết quảthống kê mô
tả........................................................................105
Bảng 4.2. Bảng tổng hợp các nhân tốkhác
biệt...................................................................108
Bảng 4.3. Kết quảkiểm định thang đocác nhân
tố.............................................................109


Bảng 4.4. Kết quảkiểm định KMO, Bartlett's Test và phƣơng sai
trích.............................112
Bảng 4.5. Ma trận tƣơng quan của các nhân
tố...................................................................113
Bảng 4.6. Tóm tắt mô hình hồi
quy.....................................................................................115
Bảng 4.7. Phân tích phƣơng sai (ANOVA) các nhân
tố......................................................115
Bảng 4.8. Hệsốhồi quy (Coefficients) của các nhân
tố......................................................115

Namtrong điều kiện vận dụng
IPSAS...........................................................................................................103
Hình 4.1.Sơ đồtổng hợp hệsốhồi
quy..............................................................................114
Hình 4.2. Khung pháp lý kếtoán công Việt
Nam................................................................117
Hình 4.3. Mô hình tổchức, phân cấp NSNN Việt
Nam......................................................123
Hình 4.4. Các phân hệ trong
TABMIS................................................................................133
DANH MỤC ĐỒTHỊ
Đồthị4.1. Cơ cấu thu ngân sách theo cấp ngân sách ởViệt
Nam......................................126
Đồthị4.2. Cơ cấu bổsung ngân sách từNSTW cho
NSĐP...............................................127

DANH MỤC CHỮVIẾT TẮT
1.

Chữviết tắt tiếng Anh:

ACCA: Association of Chartered Certified Accountants : Hiệp hội Kếtoán
Công chứng


AICPA: American Institute of Certified Public Accountants: Hiệp hội
kếtoán viên công chứng của Mỹ
AcSOC: The Accounting Standards Oversight Council: Hội đồng giám sát
Chuẩn mực kếtoán
ANC: African National Congress: Quốc hội quốc gia châu Phi

System: Hệthống thông tin quản lý tài chính tích hợp của Chính phủ
GRAP: Generally Recognised Accounting Practice (South Africa): Thực
hành kếtoán đƣợc công nhân chung ởNam Phi
IASC: International Accounting Standards Committee: Ủy ban Chuẩn mực
kếtoán quốc tế
IMF: International Monetary Fund: QuỹTiền tệQuốc tế
IFAC: International Federation of Accountants: Liên đoàn Kếtoán Quốc Tế
IFRS: International Financial Reporting Standards: Chuẩn mực Báo cáo Tài
chính Quốc tế
IFRIC: International Financial Reporting Interpretations Committee: Diễn
giải báo cáo tài chính quốc tế
IPSAS: International Public Sector Accounting Standard: Chuẩn mực
kếtoán công quốc tế
IPSASB: International Public Sector Accounting Standards Board: Ban
Chuẩn mực kếtoán công quốc tế
IAS: International Accounting Standard: Chuẩn mực kếtoán quốc tế
ISO: International Organization for Standardization: Tổchức tiêu chuẩn hóa quốc
tế
LOLF: Loi Organique relative aux Lois de Finances: Hiến pháp và đạo luật
vềtài chính
OECD: Organization for Economic Co-operation and Development: Tổchức Hợp
tác và Phát triển kinh tế
ODA: Official Development Assistance: Hỗtrợphát triển tri thức
MDP: Municipal Development Partnership: Quan hệđối tác hợp tác đô thị
MFMA: Municipal Financial Management Act: Luật quản lý tài chính đô thị


MFOA: Municipal Financial Officers Association: Hiệp hội Cán bộtài chính đô
thị
NAFTA: North American Free Trade Agreement: Hiệp định thƣơng mại

nghịLiên hiệp quốc vềthƣơng mại và phát triển
UNDP: United Nations Development Program: Chƣơng trình Phát triển Liên
Hợp Quốc
UNECA: United Nations Economic Commission for Africa: Ủy ban kinh tếPhi
châu Liên hiệp quốc
SADC: Southern African Development Community: Cộng đồng Phát triển Nam
Phi
SAICA: South African Institute of Chartered Accountants: Viện kếtoán
chuyên nghiệp Nam Phi
SAIPA: South African Institute of Professional Accountants: Viện Kếtoán Nam
Phi chuyên nghiệp
SFFAC: StatementsofFederalFinancialAccountingConcepts:Tuyên bốcủa Khái
niệm kếtoán tài chính liên bang
SFFAS:StatementofFederalFinancialAccountingStandards: Tuyên bốcủa
Chuẩn mực kếtoán tài chính liên bang
WB: World Bank: Ngân hàng thếgiới
WTO: World Trade Organization: Tổchức thƣơng mại thếgiới2. Chữviết tắt
tiếng Việt:
BCTC: Báo cáo tài chính
BHXH: Bảo hiểm xã hội
BHYT: Bảo hiểm y tế
BTC: Bộtài chính
CMKT: Chuẩn mực kếtoán
CMKTC: Chuẩn mực kếtoán công
CMKTCQT: Chuẩn mực kếtoán công quốc tế


CMKTCVN: Chuẩn mực kếtoán công Việt Nam
CNTT: Công nghệthông tin
CT: Chứng từ


1.Thuthậpdữliệutừcácnghiêncứutrước,cáctàiliệuliênquan,khảosátthựctrạnghệthống
kếtoáncôngViệtNamnhậndiệncácnhântốảnhhưởng,phỏngvấnsâucácchuyêngia.
2.Phântích,thảoluậnkếtquảkhảosátvớicáclýthuyết
3.Khámphá,tổnghợpcácnhântốảnhhưởngđếnviệcxâydựngchuẩnmựckếtoáncôngquố
cgiatrongđiềukiệnvậndụngIPSAS.
CƠSỞLÝTHUYẾTCáclýthuyếtnềntảngvềnhữngnhântốảnhhưởngđếnviệcxâydựngc
huẩnmựckếtoáncôngquốcgiatrongđiềukiệnvậndụngIPSASvàkếtquảcủacácnghiêncứ
utrướccóliênquan.
NGHIÊNCỨUĐỊNHLƢỢNG
1.ThiếtkếBảngcâuhỏithử
2.Xácđịnhcácđốitƣợngkhảosát,phƣơngphápchọnmẫuvàkíchthƣớcmẫu.
3.Gửivànhậnphiếukhảosát.
4.Đánhgiásựkhácbiệtvềquanđiểmgiữahainhómđốitƣợngnghiêncứu,đánhgiáđộtincậ
ycủathangđo,vàgíatrịbằngphƣơngphápthànhphầnchínhEFA.
ĐỀXUẤTCHÍNHSÁCHVÀNHỮNGĐIỀUKIỆNCẦNTHIẾTĐỂVIỆTNAMXÂY
DỰNGCMKTC
1.Kếtquảnghiêncứu
2.Cácchínhsáchđềxuấtvànhữngđiềukiệncầnthiết.
Những đóng góp của luận án
Về mặt lý luậnLuận án tổng hợp các lý luận liên quan đến những nhân tố ảnh
hƣởng đến việc xây dựng chuẩn mực kế toán công quốc gia trong điều kiện vận
dụng Chuẩn mực kế toán công quốc tế. Trên cơ sở đó, kết hợp với nghiên cứu thực
trạng, tác giả đã phát triển các lý luận này trong bối cảnh thực tiễn tại Việt Nam.
Về mặt thực tiễn
Xây dựng mô hình nghiên cứu những nhân tốảnh hƣởng đến việc xây dựng
Chuẩn mực kếtoán công Việt Nam trong điềukiện vận dụng Chuẩn mực kếtoán
công quốc tế.
Xác định các nhân tốảnh hƣởng, đo lƣờng, đánh giá mức độtác động, đồng thời
phân tích nguyên nhân phát sinh và mối liên hệcủa các nhân tốđến tiến trình xây

quảnguồn lực công, cung cấp thông tin minh bạch cho các nhà quản lý khu vực
công đểthực hiện các chức năng cơ bản của Nhà nƣớc, tăng cƣờng năng lực
thểchếđểđạt đƣợc mục tiêu phát triển. Nghiên cứu chỉra rằng thành công của
cuộc cải cách phụthuộc vào vai trò hỗtrợcủa các cán bộlãnh đạo cấp cao và nguồn
tài chính cung cấp đểthực hiện. Các nƣớc đang phát triển đƣợc khuyến khích thực
hiện kếtoán dồn tích và vận dụng IPSAS làm định hƣớng cho việc cải cách. Tuy
nhiên, nghiên cứu này chƣa đềcập đến giải pháp đểcác nƣớc đang phát triển có
thểthực hiện nhằm cải cách và vận dụng IPSAS.Roje và cộng sự(2010), dựa trên
nghiên cứu sựtƣơng đồng và khác biệt vềthực trạng kếtoán Chính phủởcác nƣớc
Slovenia, Croatia, Bosnia và Herzegovina, đây là các quốc gia đang trong quá trình
thực hiện việc cải cách đểchuyển đổi sang IPSAS. Nghiên cứu tập trung kiểm tra
tính đầy đủcủa hệthống kếtoán Nhà nƣớc, mô hình báo cáo tài chính, các quy định
kếtoán hiện hành và những khuôn khổbáo cáo tài chính của các quốc gia trên.
Sựkhác biệt giữa các quốc gia khi thực hiện IPSAS phụthuộc vào nhiều nhân tố,
trƣớc hết các quy định pháp luật có ảnh hƣởng mạnh mẽđến việc chuyển đổi,
theo đó quốc gia có hệthống pháp luật không mạnh mẽsẽdễdàng hơn khi chuyển
sang IPSAS. Thứhai có một mối liên hệchặt chẽgiữa ngân sách và kếtoán đểtài
trợcho dựán. Bên cạnh đó, những khó khăn đểchuyển từkếtoán tiền mặt sang
kếtoán dồn tích, những hạn chếtrong chuyển đổi ngôn ngữ, thuật ngữ,
sựhỗtrợtừquản lýcấp cao, đổi mới hệthống công nghệthông tin, sựgián đoạn trong
cải cách khu vực công cũng là những rào cản nhất định cho việc chuyển sang
IPSAS, vì thếcần cung cấp các yêu cầu vềkỹthuật đểphát triển hệthống kếtoán
hỗtrợcho quá trình thực hiện, tuy nhiên nghiên cứu chƣa khai thác sâu các
giảipháp cần thiết đểthực hiện.
[2]Thực hiện điều tra nguyên nhân của việc cải cách hệthống kếtoán công và vận
dụng IPSAS tại các quốc gia với nhiều mức độkhác nhau,Christiaens và cộng
sự(2013), đã phát triển các nghiên cứu trƣớc đó nhƣng mởrộng phạm vi trên 81
quốc gia tại các vùng lãnh thổ. Các quốc gia đƣợc khảo sát phân chia thành 6
nhóm theo phong cách khác nhau của việc quản lý tài chính công đểgiải thích các
tính năng khác nhau của cải cách khu vực công thực hiện trên toàn thếgiới. Kết

tích và thực hiện chuyển đổi sang IPSAS. Đối với Malaysia, những nỗlực của
Chính phủlà nhằm hƣớng tới áp dụng IPSAS trƣớc ngày
[3]01/01/2015 và thực hiện chính sách kếtoán dồn tích khi phát hành các Báo cáo
tài chính vào tháng 01 năm 2015, đồng thời đáp ứng đƣợc các yêu cầu của
IPSAS.Theo nghiên cứu của Alshjairi (2014), lý do cho sựcần thiết phải cải cách
hệthống kếtoán Chính phủvà áp dụng IPSAS tại Iraq trƣớc hết bắt nguồn từsựthay
đổi trong thểchếchính trị, kinh tếvà chủtrƣơng hội nhập kinh tếthếgiới. Ngoàira,
tình trạng tham nhũng và thiếu minh bạch trong quản lý tài chính công đã làm phát
sinh yêu cầu cải cách hệthống kếtoán công trên cơ sởáp dụng IPSAS. Thực hiện
đánh giá tính khảthi của việc áp dụng IPSAS tại Iraq, một bảng câu hỏi khảo sát
trong đócó những câu hỏi liên quan đến nhu cầu cải cách quản lý tài chính công,


những yêu cầu và thách thức đối với việc áp dụng IPSAS tại Iraq. Các đối tƣợng
đƣợc khảo sát bao gồm: BộTài chính, Ban Kiểm toán viên tối cao, các trƣờng Đại
học. Kết quảnghiên cứu chỉra rằng cần thiết cải cách hệthống kếtoán Chính phủIraq
theo hƣớng áp dụng IPSAS là một giải pháp tốt nhất đểcải thiện tình hình của Iraq.
Lý do thứnhất đểáp dụng IPSAS là do sựphù hợp với các tổchức quốc tếhoặc các
nhà viện trợphát triển, theo đó cần thiết áp dụng kếtoán trên cơ sởdồn tích nhằm
cung cấp một hệthống thông tin tin cậy. Lý do thứhai cho việc áp dụng IPSAS là
thúc đẩy khảnăng so sánh thông tin tài chính trên phạm vi quốc tế. Hơn nữa,
IPSAS tăng cƣờng tính minh bạch thông tinvà trách nhiệm giải trình của Chính
phủcho ngƣời dân, cửtri và các đại diện của họ. Mhaka (2014), thực hiện một
nghiên cứu phân tích và so sánh việc áp dụng cơ sởkếtoán tiền mặt với việc thiết
lập các Báo cáo tài chính của Chính phủtrên cơ sởvận dụng IPSAS tạiZimbabwe.
Từnhững năm 2008, nền kinh tếZimbabwe đƣợc xác định là siêu lạm phát, cuộc
khủng hoảng nợquốc gia cộng với những sai sót, hạn chếtừkhu vực công nhƣ ghi
nhận không đầy đủtình hình tài chính, các hoạt động gian lận và chi tiêu lãng phí
làm phát sinh nhu cầu vềcải cách hệthống quản lý tài chính –kếtoán của Chính phủ.
Hàng loạt các nghiên cứu vềmối quan hệgiữa chuẩn mực kếtoán và chất lƣợng Báo

nghiên cứu quá trình phát triển của Grap dựa trên một sốnguyên tắc.● Tổng hợp
các nghiên cứu nước ngoài vềxu hướng cải cách hệthống kếtoán công và vận
dụng IPSAS Bảng 1.1. Tổng hợp các nghiêncứu nƣớc ngoài về xu hƣớng cải cách
hệ thống kế toán công và vận dụng IPSASTên tác giả(Năm)Tên đềtàiNơi công
bốnghiên cứuMục tiêu nghiên cứuPhƣơng pháp nghiên cứuKết quảnghiên
cứuJames L. Chan(2006)IPSAS and Government Accounting Reform in
Developing CountriesPublic Sector Accounting, volume IV comparative
International, Pp.219-230Nghiên cứu cải cách hệthống kếtoán công tại các
nƣớc đang phát triển nhằm thay đổi các chính sách và thủtục của kếtoán
trên cơ sởvận dụng IPSAS.Nghiên cứu định tínhKết quảcủa cải cách và vận dụng
IPSAS phụthuộc vào:-Vai trò hỗtrợcủa các cán bộlãnh đạo cấp cao.-Nguồn tài
chính cung cấp đểthực hiện.Gorana Roje, DavorVasicek and Vesna Accounting
regulation and IPSAS Journal of Modern Accounting and Auditing, 6 (12): Nghiên
cứu sựtƣơng đồng và khác biệt vềthực trạng kếtoán Chính phủởcác nƣớc Nghiên
cứu định tínhSựnăng động của việc vận dụng IPSAS tại các quốc gia phụthuộc
vào thành tựu của cuộc cải cách
[5]Vasicek(2010)implementation: efforts of transition countries toward IPSAS
compliance.1-17.Slovenia, Croatia, Bosnia và Herzegovina đểchuyển đổi sang
IPSAS.hệthống kếtoán công. Hạn chếtừquá trình cải cách đểchuyển đổi sang
IPSAS bao gồm: Chuyển từkếtoán tiền mặt sang kếtoán dồn tích; khó khăn khi
chuyển đổi ngôn ngữkếtoán.Johan Christiaens, Christophe Vanhee, Francesca
Manes-Rossi and Natalia Aversano (2013)The Effect of IPSAS on Reforming
Governmental Financial Reporting: an International ComparisonGent
University.Nguyên nhân của việc cải cách hệthống kếtoán công và vận dụng
IPSAS tại các quốc gia theonhiều mức độkhác nhau.Nghiên cứu định tính và
định lƣợng (Bảng câu hỏi và thống kê)-Do sựkhác biệt vềvăn hóa, bối cảnh lịch
sửhoặc trong cấu trúc của mỗi quốc gia. -Việc áp dụng kếtoán dồn tích cho khu
vực công đƣợc thực hiện tại các quốc gia theo các cấp độkhác nhau.-Do sựthống
trịcủa kếtoán doanh nghiệpShtuler Irina, Makarovych Victoria(2013)Global


tại Zimbabwe.Nghiên cứu định tính Hạn chếtừkếtoán khu vực công
Zimbabwe nhƣ ghi nhận không đầy đủtình hình tài chính, các hoạt động
gian lận và chi tiêu lãng phí làm phát sinh nhu cầu vềcải cách hệthống quản
lý tài chính –kếtoán của Chính phủ. Nghiên cứu này phân tích chi phí và những
lợi ích cho việc áp dụng IPSASIjeoma,N.B(2014)The impact of International
Public Sector Accounting Standard (IPSAS) On Reliability, Credibility And
Integrity Of Financial Reporting In State Government Administration In
NigeriaInternational journal of technology enhancements and emerging
research,vol s, issue 3Nghiên cứu xem xét chất lƣợng Báo cáo tài chính Chính