ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
----------------------------------

TẠ MAI LY

CẠNH TRANH MỸ - NGA
TẠI MỸ LATINH NHỮNG NĂM ĐẦU THẾ KỶ XXI

Chuyên ngành: Quan hệ quốc tế
Mã số: 60 31 02 06

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUỐC TẾ HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS. Đặng Minh Đức

Hà Nội – 2016


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU

6

CHƯƠNG 1: NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CẠNH TRANH MỸ - NGA TẠI MỸ LATINH
NHỮNG NĂM ĐẦU THẾ KỶ XXI 15
1.1. Nhân tố ngoại sinh tác động đến cạnh tranh Mỹ – Nga tại Mỹ Latinh

15

1.1.1 Nhân tố thế giới ..................................................................................................................15



3.1. Một số đánh giá về cạnh tranh Mỹ - Nga tại Mỹ Latinh những năm đầu thế kỷ XXI
Error! Bookmark not defined.
3.2. Tác động của cạnh tranh Mỹ - Nga tại Mỹ Latinh những năm đầu thế kỷ XXI
Error! Bookmark not defined.
3.2.1. Đối với thế giới ....................................................................... Error! Bookmark not defined.
3.2.2. Đối với khu vực Mỹ Latinh ..................................................... Error! Bookmark not defined.
3.3. Tiểu kết chương 3Error! Bookmark not defined.
KẾT LUẬN

Error! Bookmark not defined.

TÀI LIỆU THAM KHẢO 42
Tiếng Việt ......................................................................................................................................42
Ngoại ngữ ......................................................................................................................................43


BẢNG CÁC CHỮ VIẾT TẮT
Từ viết tăt́

Tiếng Anh

Tiếng Việt

EU

European Union

Liên minh châu Âu

USD

United States Dollar

Đô la Mỹ

GDP

Gross Domestic Product

Tổng sản phẩm quốc dân

OAS

Organization of American States

Tổ chức các quốc gia Châu Mỹ

FARC

The Revolutionary Armed Forces of
Colombia

Lực lượng vũ trang Cách mạng
Colombia

CELAC

The Community of Latin American and
Caribbean States


Office of Transition Initiatives

Văn phòng các sáng kiến chuyển tiếp


APEC

Asia-Pacific Economic Cooperation

Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái
Bình Dương

RIMPAC

the Rim of the Pacific Exercise

Tập trận Vành đai Thái Bình Dương

SEAL

Sea, Air and Land

Lực lượng đặc nhiệm SEAL

USAID

The United States Agency for
International Development


Luận văn tập trung nghiên cứu về cạnh tranh lợi ích giữa Mỹ và
Nga tại Mỹ Latinh những năm đầu thế kỷ XXI, có ý nghĩa cấp thiết trong
bối cảnh những nghiên cứu về khu vực này còn nhiều hạn chế. Hơn


nữa, chưa có nhiều công trình nghiên cứu về cạnh tranh Mỹ - Nga tại
khu vực Mỹ Latinh đầy tiềm năng; sự canh tranh lợi ích giữa hai cường
quốc này không chỉ có tác động đơn thuần đối với những nước liên quan
mà còn có ảnh hưởng nhất định đến cục diện quan hệ quốc tế.
2. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
Cạnh tranh Mỹ - Nga ở Mỹ Latinh là đề tài vẫn còn khá mới ở cả trong
nước lẫn nước ngoài. Những thập niên đầu của thế kỷ XXI, nhiều nhà khoa học
lịch sử và quan hệ quốc tế đã có những nghiên cứu về mối quan hệ cạnh tranh
này nhưng chủ yếu vẫn tập trung vào chính sách của Nga và Mỹ đối với khu vực
Mỹ latinh chứ chưa chú trọng vào mối quan hệ cạnh tranh giữa hai cường quốc
này.
2.1. Nghiên cứu nước ngoài
Đề tài này cũng được các học giả nước ngoài chú ý đến, nhưng những
công trình chủ yếu phân tích mối quan hệ giữa Nga và Mỹ Latinh, sự thay đổi
chính sách của Nga đối với khu vực này, và sự suy giảm quyền lực của Mỹ tại
Mỹ Latinh.
- Nghiên cứu của tác giả Stephen Blank (2009), Russia in Latin America:
Geopolitical Games in the US’s Neighborhood, Russia/NIS Center. Bài nghiên
cứu này của ông chủ yếu phân tích các chính sách và mục tiêu của Nga ở Mỹ
Latinh, những chiến thuật của Nga để giành ảnh hưởng tại khu vực này và chỉ ra
mối quan hệ của Nga với một số các quốc gia có vấn đề với Mỹ trong khu vực
Mỹ Latinh, cụ thể là Cuba và Venezuela. Đây là công trình nghiên cứu sát với đề
tài ―cạnh tranh Mỹ - Nga tại khu vực Mỹ Latinh đầu thế kỷ XXI‖ nhất, tuy nhiên
tác giả vẫn chưa làm rõ cạnh tranh trên một số lĩnh vực, chủ yếu vẫn chỉ phân


Báo cáo này đánh giá tổng quan về mối quan hệ giữa Mỹ và khu vực này, đồng
thời phân tích sâu tình hình hiện nay c ủa các quốc gia ở khu vực Mỹ Latinh và
những cơ hội, cũng như thách thức chính trong mối quan hệ giữa Mỹ - Mỹ
Latinh hiện nay. Bản báo cáo chỉ ra bốn vấn đề then chốt và mối quan hệ của Mỹ
với bốn quốc gia chính trong khu vực là Mexico, Brazil, Venezuela, Cuba.
- Nghiên cứu của tác giả Pablo Telman Sasnchez Ramírez (2010), Is a
New Climate of Confrontation between Russia and the United States Possible in
Latin America?, Latin American Policy, Volume 1, Issue 2. Bài viết chỉ ra quá
trình Nga tiến gần hơn tới các nước Mỹ Latin, trên mục tiêu chính là mục đích
song phương. Các lĩnh vực hợp tác mà nghiên cứu phân tích bao gồm thương
mại, năng lượng và quân sự, và đặc biệt là sự hiện diện quân sự của Nga ở Mỹ
Latinh. Nghiên cứu cũng kết luận đây là nước đi chiến lược của Nga, và là câu
trả lời chính xác đối với Mỹ, trong bối cảnh Mỹ và các đồng minh thân cận trong
NATO đang tiến sâu hơn vào gần biên giới Nga tại Châu Âu.
- Nghiên cứu của Gabriel Marcella (2007), American Grand Strategy For
Latin America In the Age Of Resentment, Carlisle Barracks, PA: Strategic
Studies Institute, US Army War College đã thể hiện rõ mối quan ngại của nước
Mỹ trước làn sóng bài Mỹ ngày càng cao tại Mỹ Latinh. Nghiên cứu cũng khẳng
định trong lúc này, Mỹ chính là sức mạnh mà Mỹ Latinh cần để phát triển đúng
hướng, giúp tránh được những mối lo đã từng hiển hiện trong thời kỳ Chiến
tranh Lạnh. Nghiên cứu tập trung vào chiến lược tổng thể của Mỹ với Mỹ Latinh
nhằm giải quyết những vấn đề trong khu vực theo quan điểm của Mỹ.
2.2. Nghiên cứu trong nước


Trong nước đã có một số công trình nghiên cứu, bài báo về chính sách của
Nga với khu vực Mỹ Latinh, sự suy giảm quyền lực của Mỹ ở khu vực này một
cách riêng rẽ. Tuy nhiên vẫn chưa có nghiên cứu toàn diện nào về cạnh tranh Mỹ
– Nga tại khu vực Mỹ Latinh trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị - an ninh trong
những năm đầu thế kỷ XXI.

Nga tại Mỹ Latinh những năm đầu thế kỷ XXI.
+ Làm rõ thực trạng cạnh tranh Mỹ – Nga tại Mỹ Latinh trong lĩnh vực
chính trị và an ninh quốc phòng những năm đầu thế kỷ XXI.
+ Đánh giá và tác động của cạnh tranh Mỹ - Nga tại Mỹ Latinh đến quan
hệ quốc tế những năm đầu thế kỷ XXI.
4. ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU VÀ CÁCH TIẾP CẬN CỦA ĐỀ
TÀI
4.1 Đối tượng nghiên cứu: Cạnh tranh Mỹ - Nga tại Mỹ Latinh trên các
lĩnh vực chính trị và an ninh quốc phòng. Tác giả không đưa lĩnh vực kinh tế vào
trong bài viết sở dĩ là do cạnh tranh Mỹ - Nga tại Mỹ Latinh trong lĩnh vực này
còn rất hạn chế so với chính trị và an ninh quốc phòng.
Khung phân tích đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu là cạnh tranh Mỹ - Nga tại Mỹ Latinh những năm
đầu thế kỷ XXI. Theo định nghĩa, cạnh tranh là hành động ganh đua, đấu tranh


chống lại các cá nhân hay các nhóm, các loài vì mục đích giành được sự tồn tại,
sống còn, giành được lợi nhuận, địa vị, sự kiêu hãnh, các phần thưởng hay những
thứ khác. Cạnh tranh Mỹ - Nga tại Mỹ Latinh những năm đầu thế kỷ XXI là
hành động ganh đua với nhau nhằm giành lợi ích và địa vị. Trong luận văn, tác
giả phân tích cạnh tranh Mỹ - Nga tại Mỹ Latinh những năm đầu thế kỷ XXI
thông qua việc làm rõ những nhân tố tác động, thực trạng cạnh tranh trong lĩnh
vực chính trị và an ninh quốc phòng.
4.2. Phạm vi nghiên cứu: Luận văn tập trung nghiên cứu cạnh tranh của
Nga và Mỹ tại khu vực Mỹ Latinh những năm đầu thế kỷ XXI, trong đó:
-

Phạm vi không gian sẽ là trên địa bàn Mỹ Latinh. Mỹ Latinh là một

phần của Châu Mỹ. Đây là một khu vực đông dân số, diện tích rộng, tài nguyên

6. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN
Luận văn đã làm rõ được mối quan hệ cạnh tranh giữa hai cường quốc Mỹ
- Nga tại khu vực Mỹ Latinh những năm đầu thế kỷ XXI. Luận văn có thể sử
dụng làm tài liệu kham khảo cho việc nghiên cứu, giảng dạy về quan hệ quốc tế
nói chung và khu vực Mỹ Latinh nói riêng.
7. KẾT CẤU CỦA LUẬN VĂN
Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn bao gồm ba chương chính:
Chương 1: Những nhân tố tác động đến cạnh tranh Mỹ-Nga tại Mỹ Latinh
những năm đầu thế kỷ XXI.
Giới thiệu và phân tích những nhân tố ngoại sinh và nhân tố nội sinh dẫn
đến cạnh tranh Mỹ - Nga tại Mỹ Latinh những năm đầu thế kỷ XXI. Trong đó,
nhân tố ngoại sinh bao gồm nhân tố thế giới và nhân tố khu vực. Nhân tố nội
sinh bao gồm các lợi ích và chính sách của Mỹ và Nga tại Mỹ Latinh.
Chương 2: Thực trạng cạnh tranh Mỹ - Nga tại Mỹ Latinh những năm đầu thế kỷ
XXI.


Nghiên cứu thực trạng cạnh tranh Mỹ - Nga tại Mỹ Latinh những năm đầu
thế kỷ XXI qua các lĩnh vực chính trị và an ninh-quốc phòng trong hai giai đoạn
2000-2008 và 2008- nay.
Chương 3: Đánh giá và tác động của cạnh tranh Mỹ - Nga tại Mỹ Latinh
đối với quan hệ quốc tế những năm đầu thế kỷ XXI.
Đánh giá nguyên nhân cạnh tranh, nhân tố tác động đến cạnh tranh, lĩnh
vực cạnh tranh, tính chất, kết quả và xu hướng của cạnh tranh Mỹ - Nga tại Mỹ
Latinh những năm đầu thế kỷ XXI. Đồng thời chỉ ra những tác động của hành vi
cạnh tranh này đối với quan hệ quốc tế và khu vực Mỹ Latinh.


CHƯƠNG 1: NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CẠNH TRANH MỸ NGA TẠI MỸ LATINH NHỮNG NĂM ĐẦU THẾ KỶ XXI
1.1. Nhân tố ngoại sinh tác động đến cạnh tranh Mỹ – Nga tại Mỹ Latinh

thiết với nhau trên nhiều lĩnh vực, quốc gia nào đứng ngoài xu thế này sẽ
dễ bị cô lập và tụt hậu.
Bên cạnh xu hướng hợp tác, xu hướng hình thành các liên kết song
phương, khu vực và liên khu vực cũng đang được các quốc gia đẩy mạnh tạo
thành trật tự kinh tế thế giới mới. Sau cuộc khủng hoảng tài chính - kinh tế thế
giới bùng phát từ Mỹ năm 2008, sự phát triển mạnh mẽ của các nền kinh tế mới
nổi như các nước thuộc nhóm BRICS, G20 đang thách thức nghiêm trọng vị thế
kinh tế dẫn đầu của Mỹ. Trong khi Mỹ và phương Tây cần nhiều thời gian để hồi
phục nền kinh tế ở mức trước khủng hoảng, một số nước thuộc nhóm BRICS đã
nhanh chóng hồi phục và tăng trưởng mạnh mẽ. Các quốc gia này đã biết sử
dụng sức nặng về kinh tế ngày càng gia tăng của mình để tạo ra những ảnh
hưởng lớn cả về kinh tế lẫn chính trị đối với phần còn lại của thế giới.2 Trong
nhóm BRICS, khối BRIC (Brazil, Nga, Ấn Độ và Trung Quốc) đang nhanh
chóng phát triển và mở rộng tầm ảnh hưởng kinh tế - chính trị trên phạm vi toàn
cầu.3 Khối BRIC chiếm ¼ diện tích và hơn 40% dân số thế giới, với Trung Quốc
hiện đang là chủ nợ lớn nhất của Mỹ đồng thời là nhà xuất khẩu hàng hóa số
một, Ấn Độ là siêu cường về công nghệ thông tin, Brazil và Nga là hai quốc gia
hàng đầu về nguyên liệu thô, trong đó có dầu mỏ. Nhóm BRICS và diễn đàn G20 (bao gồm nhóm G8, Liên minh Châu Âu và 11 quốc gia đang phát triển) là

2

Nguyễn Ngọc Mạnh (2012), “Sự điều chỉnh chiến lược của Hoa Kỳ đối với các nước Mỹ Latinh sau khủng
hoảng tài chính toàn cầu và tác động tới Việt Nam‖, Báo cáo đề tài cấp Bộ, Viện nghiên cứu Châu Mỹ, tr.8-12.
3
Mark R. Brawley (2007), “Building blocks or a BRIC Wall? Fitting US foreign policy to the shifting
distribution of power‖, Asian Perspective, số 4 (31), trang 151-175.


biểu tượng rõ ràng cho xu thế hình thành trật tự kinh tế thế giới mới hướng tới đa
cực.

tài chính, khiến hàng loạt các tập đoàn tài chính tư bản phá sản mà còn lan tỏa và
tác động tiêu cực tới thương mại đầu tư, làm đình trệ cung cầu trên thị trường
toàn cầu, gây ra suy giảm tăng trưởng, gia tăng thất nghiệp và nghèo đói, đẩy các
quốc gia và các doanh nghiệp vào tình trạng nợ nần, làm đóng băng thị trường
bất động sản, gia tăng các hoạt động đầu cơ vàng, dầu mỏ,...Khủng hoảng kinh tế
dẫn tới bất ổn về chính trị - xã hội, chủ nghĩa dân tộc cực đoan gia tăng, làm cho
môi trường quốc tế trong xu thế hợp tác và cạnh tranh ngày càng có nhiều điểm
nóng.4
Sự suy giảm về vị thế kinh tế và chính trị của Mỹ trên thế giới cùng
với sự nổi lên các quốc gia như: Nga, Trung Quốc, Ấn Độ, EU, Nhật Bản
được cho là những ứng cử viên sáng giá trong trật tự thế giới đa cực.
Nga muốn khẳng định mình là một cực trong trật tự thế giới đa cực, sau
khi phục hồi vị thế một cường quốc kinh tế, chính trị và quân sự sau hai
nhiệm kỳ cầm quyền của Tổng thống Vladimir Putin (2000-2008).5 Trật tự
thế giới đa cực không phải là khái niệm mới đối với những nhà hoạch
4

Nguyễn An Hà (2013), Điều chỉnh chính sách phát triển của một số quốc gia chủ chốt châu Âu giai đoạn khủng
hoảng tài chính và suy thoái kinh tế toàn cầu, NXB KHXH, Hà Nội, tr.11.
5
Lê Thế Mẫu, Nhận thức về quan điểm cục diện thế giới đa cực trong Báo cáo Chính trị tại Đại hội Đảng toàn
quốc lần thứ XI, Tạp chí cộng sản, ngày truy cập: 19/11/2016.


định chính sách của Nga. Trong nửa sau của những năm 1990, một
nhóm các nhà nghiên cứu và hoạch định chính sách làm việc dưới sự chỉ
huy của Bộ trưởng ngoại giao Nga (sau này là Thủ tướng Chính phủ Nga
từ năm 1998-1999) Yevgeny Primakov, đã phát triển một luận thuyết
chính sách ngoại giao mới dựa trên ý tưởng nước Nga sẽ đóng vai trò
lãnh đạo trong “liên minh đa cực” gồm những cường quốc cùng chung lý

thông tin đóng vai trò quan trọng. Nước Nga sẽ thúc đẩy việc hình thành hệ tư
duy về thiết lập một thế giới đa cực trên nền tảng này‖. Xu thế thứ hai theo đuổi
ý đồ xây dựng cấu trúc quan hệ quốc tế dựa trên sự thống trị của các nước phát
triển phương tây đứng đầu là Mỹ, dựa trên những quyết sách đơn phương, giải
quyết các vấn đề quan trọng của chính trị thế giới theo cách ―lách‖ các chuẩn
mực của luật pháp quốc tế‖8.
Nga là quốc gia duy nhất vừa là thành viên của khối G8, vừa là
thành viên của BRICS - nói cách khác Nga vừa là thành viên của khối
các cường quốc lẫn thành viên của khối các quốc gia mới trỗi dậy có sức
tăng trưởng mạnh. Nhưng kể từ khi diễn ra cuộc khủng hoảng Ukraine,
Nga đã bị loại khỏi G8. Bởi vậy, Nga có ý đồ lớn hơn là biến khối BRICS
thành một "đối trọng với G8”, và là phương tiện để Nga đạt được mục
tiêu hình thành một trật tự thế giới đa cực. Trong bối cảnh khả năng của
Mỹ và nước phương Tây trong việc giải quyết các vấn đề toàn cầu ngày
càng giảm dần, nhu cầu cần những định chế khác, nguồn tài chính khác,
hợp tác chính trị, quân sự và kinh tế cũng ngày càng tăng, vai trò của
khối BRICS cũng sẽ có khả năng ngày càng phát triển.

8

О Концепции Национальной безопасности Российской Федерации. — www.businesspravo.ru. 2001.
[Электронный ресурс] URL: />(20.09.2010.)


Trong bối cảnh quan hệ quốc tế chịu tác động của nhiều xu hướng như xu
hướng tăng cường hợp tác trên toàn cầu, xu hướng đa cực, xu hướng chuyển
dịch trật tự thế giới và cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu, nước Nga thể hiện
quan điểm ủng hộ xây dựng một thế giới đa cực trên cơ sở tôn trọng các lợi ích
của nhau và bình đẳng trong quan hệ quốc tế còn Mỹ vẫn muốn duy trì trật tự
thế giới đơn cực. Những xu hướng này tác động mạnh mẽ đến cạnh tranh Mỹ Nga trên thế giới, đặc biệt là những cạnh tranh lợi ích tại khu vực Mỹ Latinh vốn

Có thể nói, Mỹ Latinh có một vai trò nhất định đối với nước Mỹ, có mối quan hệ
mật thiết cả về chiến lược, chính trị, kinh tế, và văn hóa.10
Sau khủng hoảng năm 2008 – 2009, các nước Mỹ Latinh và Caribe đã dần phục
hồi và tăng trưởng kinh tế trở lại nhanh chóng trong khi các nước Châu Âu và
Mỹ vẫn đang tìm cách khắc phục hậu quả. Xu thế liên kết và hội nhập trong khu
vực Mỹ Latinh tiếp tục được đẩy mạnh cả về chiều rộng lẫn chiều sâu, điển hình
là Khối thị trường chung Nam Mỹ (Mercosur) đang dần lấy lại đà tăng tốc, Liên
minh các quốc gia Nam Mỹ (UNASUR), và Liên minh Bolivar dành cho các dân
tộc Châu Mỹ (ALBA) ngày càng phát triển. Trong khi Mỹ đang tìm cách khắc
phục khủng hoảng thì quan hệ giữa Mỹ Latinh và Nga lại đang phát triển mạnh
mẽ, cạnh tranh trực tiếp với Mỹ. Sự quan tâm ngày càng tăng của các nước lớn
đến khu vực Mỹ Latinh trong thập niên đầu của thế kỷ XXI, đặc biệt là sau
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU

6

CHƯƠNG 1: NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CẠNH TRANH MỸ - NGA TẠI MỸ LATINH
NHỮNG NĂM ĐẦU THẾ KỶ XXI 15

10

U.S. – Latin America Relations: ―A New Direction for a New Reality‖, Report of an Independent Task
Force, the Councils on Foreign Relations, 2008. \


1.1. Nhân tố ngoại sinh tác động đến cạnh tranh Mỹ – Nga tại Mỹ Latinh

15


Error! Bookmark not defined.
3.1. Một số đánh giá về cạnh tranh Mỹ - Nga tại Mỹ Latinh những năm đầu thế kỷ XXI
Error! Bookmark not defined.
3.2. Tác động của cạnh tranh Mỹ - Nga tại Mỹ Latinh những năm đầu thế kỷ XXI
Error! Bookmark not defined.
3.2.1. Đối với thế giới ....................................................................... Error! Bookmark not defined.
3.2.2. Đối với khu vực Mỹ Latinh ..................................................... Error! Bookmark not defined.
3.3. Tiểu kết chương 3Error! Bookmark not defined.


KẾT LUẬN

Error! Bookmark not defined.

TÀI LIỆU THAM KHẢO 42
Tiếng Việt ......................................................................................................................................42
Ngoại ngữ ......................................................................................................................................43


BẢNG CÁC CHỮ VIẾT TẮT
Từ viết tăt́

Tiếng Anh

Tiếng Việt

EU

European Union



USD

United States Dollar

Đô la Mỹ

GDP

Gross Domestic Product

Tổng sản phẩm quốc dân

OAS

Organization of American States

Tổ chức các quốc gia Châu Mỹ

FARC

The Revolutionary Armed Forces of
Colombia

Lực lượng vũ trang Cách mạng
Colombia

CELAC

The Community of Latin American and

OTI

Office of Transition Initiatives

Văn phòng các sáng kiến chuyển tiếp