I HC QUC GIA H NI
KHOA LUT

NGUYN TH TUYT

THựC HIệN PHáP LUậT Về DÂN CHủ CƠ Sở ở Xã
TRÊN ĐịABàN HUYệN KIM ĐộNG, TỉNH HƯNG
YÊN

Chuyờn ngnh: Lý lun v lch s nh nc v phỏp lut
Mó s: 60 38 01 01

LUN VN THC S LUT HC

Cỏn b hng dn khoa hc: TS. TRNG H
HI

H NI - 2015


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi.
Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy
và trung thực. Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả
các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội.
Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có
thể bảo vệ Luận văn.
Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN



Khái niệm pháp luật về dân chủ ...................................................... 12

1.2.2.

Khái niệm thực hiện pháp luật về dân chủ ở xã .............................. 13

1.2.3.

Đặc điểm của thực hiện pháp luật về dân chủ ở xã ......................... 16

1.3.

Pháp luật về dân chủ ở cơ sở ở Việt Nam từ năm 1945 đến khi

có Chỉ thị số 30 của Bộ Chính trị………………………………………….20
1.4.

Các hình thức thực hiện pháp luật về dân chủ ở xã................... 21

1.5.

Các yếu tố ảnh hƣởng đến thực hiện pháp luật về dân chủ ở xã..... 24

1.5.1.

Thể chế............................................................................................. 25

1.5.2.



1.6.2.

Những kinh nghiệm rút ra từ mô hình tổ dân vận điểm thực
hiện tốt Quy chế dân chủ của thôn Bãi Sậy 3, xã Tân Dân ............. 35

1.6.3.

Những kinh nghiệm trong thực hiện QCDC ở cơ sở của xã
Nhật Tân, huyện Tiên Lữ................................................................. 38

1.6.4.

Bài học kinh nghiệm rút ra trong thực hiện pháp luật về dân
chủ ở cơ sở đối với huyện Kim Động.............................................. 40
Chƣơng 2: CÁC YẾU TỐ ẢNH HƢỞNG VÀ THỰC
TRẠNG
THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ DÂN CHỦ Ở
CẤP XÃ
TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN KIM
ĐỘNG ...................................... 41
2.1

2.2.2. 2.2.3. 2.2.4.

.

2.3.

2.1.1

g..
....
....
....
....
....
.
68


2.3.1.

Hạn chế ............................................................................................ 68

2.3.2.

Nguyên nhân của những hạn chế..................................................... 73

Chƣơng 3: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP TĂNG CƢỜNG THỰC
HIỆN PHÁP LUẬT VỀ DÂN CHỦ Ở CẤP XÃ TRÊN ĐỊA
BÀN HUYỆN KIM ĐỘNG........................................................... 77
3.1.

Các quan điểm về tăng cƣờng thực hiện pháp luật về dân
chủ ở xã, phƣờng, thị trấn............................................................. 77

3.1.1.

Thực hiện pháp luật về dân chủ ở xã, thị trấn phải trên cơ sở
chủ trương, chính sách của Đảng về dân chủ nói chung và dân

Kiến nghị cấp có thẩm quyền trong việc hoàn thiện pháp luật
về thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn .................................... 82

3.2.2.

Tăng cường sự lãnh đạo của cấp ủy Đảng....................................... 88

3.2.3.

Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật
về dân chủ ở cơ sở ........................................................................... 90

3.2.4.

Nâng cao chất lượng hoạt động của chính quyền xã....................... 92


3.2.5.

Phát huy vai trò của Mặt trận tổ quốc và các đoàn thể chính trị
- xã hội và các tổ chức xã hội khác.................................................. 95

3.2.6.

Phát huy mạnh mẽ quyền làm chủ của nhân dân ............................ 99

3.2.7.

Xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã có đủ phẩm chất,
năng lực.......................................................................................... 101

HTX

Hợp tác xã

KT - XH

Kinh tế - xã hội

Nxb

Nhà xuất bản

PLTHDC

Pháp luật thực hiện dân chủ

THCS

Trung học cơ sở

THPT

Trung học phổ thông

TSVM

Trong sạch vững mạnh

TTND


dân chủ và sự thể chế hoá phương châm ''dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm
tra'' của Đảng nhằm phát huy quyền làm chủ của nhân dân ngay từ cơ sở.
Thời gian qua, ở nước ta, việc thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở nói
chung và ở xã, phường, thị trấn nói riêng đã được cấp ủy Đảng, chính quyền và các
ngành, đoàn thể từ tỉnh đến cơ sở quan tâm thực hiện nghiêm túc, từ việc ban
hành các văn bản chỉ đạo, triển khai, đẩy mạnh công tác tuyên truyền bằng nhiều
hình thức khác nhau, tăng cường công tác kiểm tra, giám sát, tổ chức sơ kết, tổng
kết rút kinh nghiệm, đề ra những giải pháp đẩy mạnh thực hiện pháp luật về dân
chủ ở xã, phường, thị trấn đạt hiệu quả cao hơn. Chính vì vậy, trong những năm
gần đây, ở Hưng Yên nói chung và huyện Kim Động nói riêng việc thực hiện dân
chủ ở xã, phường, thị trấn đã đạt được kết quả đáng kể và tương

1


đối toàn diện góp phần bảo đảm quyền lực thực sự của nhân dân trong xây
dựng Nhà nước, quản lý xã hội; kiện toàn nâng cao chất lượng hoạt động của hệ
thống chính trị ở cơ sở; phát triển kinh tế, xã hội; bảo đảm an ninh, quốc phòng
và trật tự an toàn xã hội ở địa phương. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy việc thực
hiện pháp luật về dân chủ ở xã, phường, thị trấn còn nhiều hạn chế, yếu kém. Ở
một số nơi, nhận thức của các cấp uỷ Đảng, chính quyền, cán bộ, đảng viên,
công chức chưa đầy đủ, chưa thấy hết tầm quan trọng của việc thực hiện dân
chủ ở cơ sở, còn xảy ra tình trạng cản trở việc thực hiện quyền dân chủ của
nhân dân. Một số địa phương thực hiện còn hình thức, tổ chức triển khai chưa
đồng bộ và thường xuyên. Một số cán bộ, công chức cơ sở còn thiếu trách nhiệm,
không muốn triển khai thực hiện hoặc triển khai còn nặng về hình thức, làm qua
loa, chiếu lệ. Quyền làm chủ của nhân dân ở không ít địa phương chưa được thực
hiện một cách đầy đủ, quyền dân chủ trực tiếp của nhân dân còn bị vi phạm.
Một bộ phận nhân dân chưa biết và chưa thấu hiểu về thực hiện dân chủ ở cơ sở,
chưa nhận thức đầy đủ quyền và lợi ích của mình khi tham gia các quan hệ xã

gia, 2003.
- "Dân chủ tư sản và dân chủ xã hội chủ nghĩa" của Thái Ninh - Hoàng
Chí Bảo, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1991.
- "Quy chế thực hiện dân chủ ở cấp xã - Một số vấn đề lý luận và thực
tiễn" của PGS,TS Dương Xuân Ngọc, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000.
- "Thể chế dân chủ và phát triển nông thôn Việt Nam hiện nay" của TS.
Nguyễn Văn Sáu và GS. Hồ Văn Thông, Nxb Chính trị quốc gia, 2005.
Ngoài ra một số các bài viết của các tác giả đã nghiên cứu một cách cơ
bản, đưa ra những luận cứ khoa học phân tích làm rõ khái niệm, bản chất, vai trò
quan trọng của dân chủ, dân chủ ở cơ sở, thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở;
những thành công, hạn chế và những vấn đề đặt ra trong xây dựng và thực hiện
pháp luật về dân chủ ở cơ sở nói chung và từng địa phương nói riêng như:
- "Quan hệ giữa thực thi Quy chế dân chủ ở cơ sở với xây dựng chính

3


quyền cơ sở nông thôn", của TS. Nguyễn Văn Sáu, Tạp chí Lý luận chính trị,
số 11-2002.
- "Chung quanh những vấn đề quy chế dân chủ ở nước ta hiện nay" của
Lương Gia Ban, Tạp chí Cộng sản, số 13, tháng 5 năm 2002.
- "Dân chủ ở cơ sở một sức mạnh truyền thống của dân tộc Việt Nam" của
Trần Bạch Đằng, Tạp chí Cộng sản, số 35, tháng 12/2003.
- "Để thực hiện dân chủ ở cơ sở", của Lê Quang Minh, Tạp chí Cộng
sản số 11, tháng 4 năm 2003.
- "Thực hiện dân chủ ở cơ sở trong quá trình đổi mới: thành tựu, vấn đề và
giải pháp" của GS,TS Phạm Ngọc Quang, Tạp chí Lý Luận chính trị, số 3/2004.
- "Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và vấn đề thực hiện quy chế dân
chủ ở cơ sở" của Lê Xuân Đình, Tạp chí Cộng sản, số 20, tháng 10/2004.
- "Đưa cuộc vận động thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở lên một bước

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về thực hiện pháp luật về dân chủ ở
xã.
Chương 2: Thực trạng thực hiện pháp luật về dân chủ ở xã trên địa bàn
huyện Kim Động, tỉnh Hưng Yên.
Chương 3: Quan điểm và giải pháp tăng cường thực hiện pháp luật về dân
chủ ở xã trên địa bàn huyện Kim Động, tỉnh Hưng Yên.

6


Chƣơng 1
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN
PHÁP LUẬT VỀ DÂN CHỦ Ở CẤP XÃ
1.1. Khái niệm, quan điểm về dân chủ trong tƣ tƣởng Hồ Chí Minh
1.1.1. Khái niệm
* Dân chủ và các hình thức của dân chủ
- Khái niệm dân chủ
Thuật ngữ "dân chủ" ra đời sớm vào thế kỷ thứ VII-VI (TCN), người đầu
tiên đặt nền móng cho nguyên lý này là nhà triết học cổ đại Xôlông. Theo
tiếng Hy Lạp thì "dân chủ" là một từ ghép của hai từ Demos (người bình dân)
và Kratos (quyền lực). Như vậy, với nguyên nghĩa của từ dân chủ có nghĩa là
quyền lực thuộc về nhân dân, quyền lực của nhân dân.
Có nhiều quan niệm khác nhau về dân chủ. Có quan niệm cho rằng dân chủ
như một dòng sông chảy xuyên suốt lịch sử, kể cả khi trong đời sống xã hội
trước đây chưa xuất hiện và sau này không còn giai cấp, Nhà nước, vì thế, có một
nền dân chủ chung cho toàn nhân loại và dân chủ là một phạm trù vĩnh viễn.
Quan niệm khác lại hiểu dân chủ là một thể chế chính trị, một hình thức Nhà nước,
ra đời và tồn tại gắn với sự hiện diện của một giai cấp và Nhà nước nhất định, do
đó, nó là một phạm trù lịch sử mang tính giai cấp. Một số học giả lại cho rằng
dân chủ là một phạm trù lịch sử, gắn với giai cấp khi nó là một hình thức Nhà

trực tiếp thực hiện quyền dân chủ. Về nguyên tắc, dân chủ trực tiếp được hiểu là
dân tự mình quyết định các vấn đề của nhà nước và xã hội. Cao nhất của dân
chủ trực tiếp là hình thức trưng cầu ý dân. Những hình thức thấp hơn của nó
là các hình thức dân chủ như người dân được bàn bạc về các công việc của Nhà
nước và của cộng đồng dân cư; được bàn và quyết định những vấn đề ở cơ sở;
nhân dân trực tiếp kiểm tra, giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước nhất là ở
cơ sở.

8


Ở nước ta, nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước bằng dân chủ trực
tiếp, bằng dân chủ đại diện thông qua Quốc hội, Hội đồng nhân dân và thông qua
các cơ quan khác của Nhà nước theo quy định tại Điều 6 của Hiến pháp năm
2013.
Nhìn chung, dân chủ được tiến hành bằng hình thức nào cũng phải đảm
bảo yêu cầu, nguyên tắc của pháp chế xã hội chủ nghĩa, tuân thủ nghiêm túc
Hiến pháp, pháp luật và giữ vững đường lối của Đảng, tăng cường khối đại
đoàn kết toàn dân, phát huy sức mạnh, trí tuệ của nhân dân để ngày càng thu
hút đông đảo nhân dân tham gia vào quản lý nhà nước, quản lý xã hội.
1.1.2. Quan điểm của Hồ Chí Minh về dân chủ
Kế thừa tư tưởng của chủ nghĩa Mác - Lênin, kết hợp với giá trị truyền
thống của dân tộc, Hồ Chí Minh đã tiếp cận và lý giải khái niệm "dân chủ"
một cách đơn giản, nhưng hết sức cô đọng và điều quan trọng là mọi người
(đặc biệt là người dân) dễ hiểu, dễ thực hiện, dễ kiểm soát. Người nói: "Chế độ
ta là chế độ dân chủ. Tức là dân làm chủ" [50, tr.251]. "Nước ta là nước
dân chủ, địa vị cao nhất là dân, vì dân là chủ" [46, tr. 515]
Như vậy, "dân là chủ" và "dân làm chủ" là cốt lõi trong khái niệm "dân
chủ" mà Hồ Chí Minh giải thích. Quan điểm "dân là chủ", "dân làm chủ" là
quan điểm nhất quán trong tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng một chế độ xã hội

mỗi cán bộ phải vì dân, hết lòng phục vụ mang lại cuộc sống ấm no, hạnh
phúc cho nhân dân. Theo người phương thức cơ bản của dân chủ cơ sở là "dân
biết, dân làm, dân bàn, dân kiểm tra". Trong bầu trời không có gì quý bằng nhân
dân. Trên thế giới không có sức mạnh nào bằng sức mạnh đoàn kết của nhân
dân; dân chủ nghĩa là dân là chủ và dân làm chủ.
Thực hiện tư tưởng, quan điểm của Hồ Chí Minh về dân chủ và vai trò
của dân chủ trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, Đảng Cộng sản Việt
Nam luôn coi dân chủ là một nội dung quan trọng trong xây dựng, chỉ đạo

10


thực hiện đường lối, chính sách của Đảng. Mở rộng dân chủ xã hội chủ nghĩa,
phát huy quyền làm chủ của nhân dân, vừa là mục tiêu, vừa là động lực để
nhân dân vượt qua khó khăn, thực hiện thắng lợi mọi nhiệm vụ cách mạng, lại
vừa là bản chất, là đặc trưng của chế độ mới.
Sau Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng, trong công cuộc đổi
mới đất nước, Đảng ta đã triển khai mạnh mẽ sự nghiệp dân chủ hóa trên các lĩnh
vực tư tưởng, chính trị, đặc biệt là dân chủ trong lĩnh vực kinh tế, trao cho nhân
dân quyền chủ động sản xuất kinh doanh, chủ động cải thiện đời sống của
mình. Dân chủ hóa đời sống xã hội đã khơi nguồn sáng tạo cho nhân dân trong
lao động, sản xuất, tham gia xây dựng Nhà nước của dân, do dân, vì dân. Vì vậy,
các nhiệm kỳ Đại hội VII, Đại hội VIII, Đại hội IX, Đại hội X, Đại hội XI đã
giành sự chú ý quan tâm nhiều đến vấn đề dân chủ và đặt ra một cách dứt
khoát mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, Nhà nước
của dân, do dân, vì dân. Nhằm phát huy quyền làm chủ của nhân dân trong sự
nghiệp đổi mới nói chung và xây dựng Nhà nước nói riêng. Dưới sự lãnh đạo của
Đảng, Nhà nước đã ban hành nhiều văn bản pháp luật về dân chủ. Đây là một
chủ trương đúng đắn, kịp thời, phù hợp với xu thế phát triển, đáp ứng nguyện
vọng của nhân dân, thể hiện ý thức trách nhiệm cao của Đảng, của Nhà nước

Cụ thể là, pháp luật là phương tiện để xác lập cơ chế làm chủ cho các tổ
chức và cá nhân, quy định các biện pháp củng cố, mở rộng và thực hiện dân chủ
trên thực tế. Pháp luật với thuộc tính vốn có quy định chặt chẽ, chính xác nhiệm
vụ, quyền hạn của các thiết chế quyền lực, hạn chế tình trạng lạm quyền, độc
đoán chuyên quyền, vi phạm các quyền tự do dân chủ của các chủ thể cầm quyền.
Từ những trình bày ở trên, ở mức độ chung nhất, có thể hiểu pháp luật về
dân chủ là những quy tắc xử sự do Nhà nước ban hành hoặc thừa nhận nhằm
điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh giữa Nhà nước, các tổ chức và cá nhân

12


trong việc thực hiện quyền làm chủ trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa,
xã hội. Còn, pháp luật về dân chủ ở xã, phường, thị trấn là một nội dung quan
trọng của pháp luật về dân chủ, bao gồm hệ thống các quy phạm pháp luật do cơ
quan Nhà nước có thẩm quyền thừa nhận hoặc ban hành nhằm điều chỉnh quan hệ
giữa chính quyền cơ sở, các tổ chức và cá nhân đảm bảo thực hiện đầy đủ
quyền làm chủ của mình trong đời sống xã hội trên địa bàn xã, phường, thị trấn.
1.2.2. Khái niệm thực hiện pháp luật về dân chủ ở xã
1.2.2.1. Khái niệm
Thực hiện pháp luật là một hiện tượng xã hội mang tính pháp lý. Quá
trình thực hiện pháp luật được diễn ra tiếp nối với quá trình xây dựng và hoàn
thiện pháp luật của nhà nước. Về phương diện lý luận, thực hiện pháp luật là
khái niệm hiện nay đang có những cách hiểu ít nhiều khác nhau.
Theo Giáo trình Lý luận chung Nhà nước và pháp luật của Trường Đại
học Luật Hà Nội, "Thực hiện pháp luật được quan niệm là quá trình hoạt động có
mục đích làm cho các quy định của pháp luật đi vào cuộc sống, trở thành
những hành vi thực tế hợp pháp của các chủ thể pháp luật" [66, tr.463].
Theo Giáo trình Lý luận chung về Nhà nước và pháp luật của Viện Nhà
nước và pháp luật - Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh:

1.2.2.2. Nội dung pháp luật về thực hiện dân chủ ở xã
Nội dung pháp luật về thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn theo quy
định tại Pháp lệnh số 34 gồm:
- Những nội dung công khai để dân biết:
+ Chính quyền cấp xã thực hiện công khai các nội dung như kế hoạch
phát triển kinh tế - xã hội, phương án chuyển dịch cơ cấu kinh tế và dự toán,
quyết toán ngân sách hàng năm của cấp xã; dự án, công trình đầu tư và thứ tự
ưu tiên, tiến độ thực hiện, phương án đền bù, hỗ trợ giải phóng mặt bằng, tái
định cư liên quan đến dự án, công trình trên địa bàn cấp xã, quy hoạch, kế
hoạch sử dụng đất chi tiết và phương án điều chỉnh, quy hoạch khu dân cư

14


trên địa bàn cấp xã; nhiệm vụ, quyền hạn của CBCC cấp xã trực tiếp giải
quyết các công việc của nhân dân; quản lý và sử dụng các loại quỹ, khoản đầu
tư, tài trợ, các khoản huy động nhân dân đóng góp; chủ trương, kế hoạch vay
vốn cho nhân dân để phát triển sản xuất, xóa đói giảm nghèo, phương thức và
kết quả bình xét hộ nghèo được vay vốn; đề án thành lập mới, nhập, chia đơn vị
hành chính, điều chỉnh địa giới hành chính liên quan trực tiếp tới cấp xã; kết
quả thanh tra, kiểm tra, giải quyết các vụ việc tiêu cực, tham nhũng của
CBCC cấp xã, của cán bộ thôn, tổ dân phố, kết quả lấy phiếu tín nhiệm các
chức danh chủ chốt cấp xã; nội dung và kết quả tiếp thu ý kiến của nhân dân
đối với những vấn đề thuộc thẩm quyền quyết định của cấp xã mà chính
quyền cấp xã đưa ra lấy ý kiến nhân dân; đối tượng, mức thu các loại phí, lệ
phí và nghĩa vụ tài chính khác do chính quyền cáp xã trực tiếp thu; các quy
định của pháp luật về thủ tục hành chính, giải quyết các công việc liên quan
đến nhân dân do chính quyền cấp xã trực tiếp thực hiện.
Nội dung đó được công khai bằng các hình thức như niêm yết tại trụ sở
HĐND, UBND cấp xã; trên hệ thống loa truyền thanh của cấp xã; công khai

bộ thôn, làng; của tổ dân phố, khu phố, của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên
quan và của nhân dân trong việc thực hiện dân chủ ở cấp xã.
1.2.3. Đặc điểm của thực hiện pháp luật về dân chủ ở xã
Thực hiện pháp luật về dân chủ ở xã bên cạnh những đặc điểm chung,
còn có điểm riêng, đó là:
Một là, chủ thể thực hiện:
Thực hiện pháp luật dân chủ ở xã được tiến hành bởi nhiều chủ thể khác
nhau, trong đó, nhân dân là một chủ thể đặc biệt quan trọng. Không ít người
dân hiện nay khi được hỏi về quy chế dân chủ, dân chủ ở cấp xã thì trả lời với
một thái độ rất bàng quan rằng đó là việc của chính quyền, đoàn thể. Nhiều
người dân quanh năm sống với đồng ruộng, một quyết định từ UBND xã ban

16


hành chứ chưa nói đến những cấp cao hơn là huyện, tỉnh, rồi trung ương, họ
luôn tự nhìn nhận mình với vị trí là "đối tượng phải thi hành". Khác với nhiều
quan hệ pháp luật trong đó chủ thể thực hiện chủ yếu là nhà nước thì pháp luật
về dân chủ ở xã được thực hiện bởi nhiều chủ thể. Đó chính là hệ thống chính
trị ở cơ sở, và quan trọng hơn là những người dân sống tại địa bàn cơ sở.
Chính họ sẽ quyết định hiệu lực, hiệu quả của việc thực hiện pháp luật về dân
chủ ở cấp xã. Xét cho cùng, sự nghiệp đổi mới của đất nước nói chung và công
cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa nói riêng tùy thuộc lớn vào cơ sở, vào chính
quyền xã, mà sức mạnh của chính quyền là ở nơi dân, là việc quy tụ được lòng
dân, là phát huy tình đoàn kết, truyền thống, tinh thần làm chủ của nhân dân, là
hướng tới dân, vì lợi ích của dân.
Hai là, phạm vi thực hiện: việc thực hiện pháp luật về dân chủ ở xã được
triển khai trên địa bàn rộng lớn nhất so với các loại hình dân chủ khác ở cơ sở.
Điều này lý giải bởi hệ thống chính quyền xã là hệ thống quyền lực có địa bàn rộng
lớn nhất. Theo số liệu tổng điều tra dân số năm 2009, 70% dân số nước ta đang