1

Vấn đề nhân cách theo tư tưởng hồ chí minh được trình bày trong tác
phẩm “tâm lý học nhân cách- một số vấn đề lý luận”
Những thập niên gần đây, vấn đề con người đang được nhiều quốc gia
trên thế giới đặc biệt quan tâm chú ý, bởi vai trò và khả năng to lớn của con
người đối với tiến trình phát triển của lịch sử. Quan tâm đến nhân tố con
người là quan tâm đến sự phát triển nhân cách của họ một cách toàn diện.
Trong sự nghiệp đổi mới của đất nước, Đảng và Nhà nước ta rất quan tâm tới
vấn đề con người. Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VIII đã xác định:
“Phải xây dựng con người Việt Nam phát triển một cách toàn diện”, thực chất
là xây dựng và phát triển nhân cách cho con người Việt Nam đáp ứng với yêu
cầu nhiệm vụ của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước.
Xuất phát từ vị trí, vai trò to lớn của nhân cách- con người đối với sự
phát triển của lịch sử nên đã có nhiều ngành khoa học nghiên cứu về vấn đề
này như : Triết học, Xã hội học, Văn học, Giáo dục học…Dưới góc độ Tâm lý
học đã có nhiều nhà khoa học với nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề
nhân cách. Một trong số tác giả đó là cố Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Bích chủ
nhiệm bộ môn Tâm lý học nhân cách thuộc Đại học quốc gia Hà Nội. Ông
là người được đào tạo ở Ba Lan và là một chuyên gia nghiên cứu về tâm lý
học nhân cách. Trong cuộc đời làm khoa học của mình, Ông đã để lại nhiều
công trình nghiên cứu có giá trị, trong đó có tác phẩm “ Tâm lí học nhân
cách - Một số vấn đề lí luận”. Đây là một cuốn sách chuyên khảo rất có
giá trị đối với các nhà tâm lý, nhà sư phạm dùng làm tài liệu tham khảo
phục vụ cho công tác giảng dạy và nghiên cứu. Tác phẩm ra đời và được
xuất bản vào năm 1998, khi tình hình thế giới có nhiều biến động, cuộc
khủng hoảng tài chính ở khu vực Đông Nam Á đang trong giai đoạn nguy
hiểm, xu thế giá trị đạo đức có sự thay đổi ở cả các nước phương Đông và
phương Tây. Trong nước công cuộc đổi mới đất nước tuy đã thu được




3

Trước tiên, tác giả khẳng định rằng: chúng ta cần phải lấy tư tưởng
Hồ Chí Minh làm cơ sở để nghiên cứu, nhìn nhận nhân cách con người.
Theo tác giả: “Nếu như chúng ta đã từng lấy ý kiến của Mác và Lênin
làm cơ sở cho việc tìm hiểu khái niệm nhân cách thì những ý kiến của
Hồ Chí Minh cũng không kém phần quan trọng trong cách nhìn nhận
nhân cách người Việt Nam” 1 . Khi tìm hiểu những tư tưởng của Hồ Chí
Minh về nhân cách, chúng ta có thể nhận thấy, giữa tư tưởng của Người
với bản thân cuộc đời và nhân cách của Người là một sự thống nhất,
không hề có một sự cách biệt nào. Vì vậy, khi nghiên cứu về nhân cách
theo tư tưởng Hồ Chí Minh, chúng ta không thể tách rời giữa tư tưởng
của Người với cuộc đời và nhân cách vĩ đại của Người. Theo quan niệm
của Hồ Chí Minh đạo đức cách mạng là cái gốc của nhân cách, trong lời
huấn thị của mình Người khẳng định: “Có đức mà không có tài thì làm
việc gì cũng khó, nhưng có tài mà không có đức là người vô dụng”. Điều
này cho thấy người rất coi trọng đạo đức, coi đạo đức là cái gốc của mọi
công việc, khi thực hiện bất cứ công việc gì thành công hay thất bại đều
bắt nguồn từ đạo đức mà ra. Người viết: “Cũng như sông phải có nguồn mới
có nước, không có nguồn thì sông cạn. Cây phải có gốc, không có gốc thì cây
héo. Người cách mạng phải có đạo đức, không có đạo đức thì tài giỏi mấy cũng
không lãnh đạo được nhân dân”2. Tuy nhiên, tư tưởng về đạo đức Hồ Chí Minh
khác hẳn về chất so với các tư tưởng đạo đức cũ của giai cấp địa chủ phong
kiến, nó không phải là đạo đức thủ cựu, mà là đạo đức mới. Theo quan

niệm của Hồ Chí Minh đạo đức cũ như người đầu ngược xuống đất, chân
chổng lên trời. đạo đức mới như người hai chân đứng vững được dưới đất, đầu
ngẩng lên trời. Cái khác căn bản giữa đạo đức cũ và đạo đức mới là tính chất
cách mạng của đạo đức. Đạo đức được hình thành và phát triển trong hoạt động

nữa. Nếu có đức mà không có tài ví như ông Bụt, không làm hại gì
nhưng cũng không lợi gì cho loài người” 4 . Quan điểm về đạo đức cách
mạng của Hồ Chí Minh rất gần gũi với cuộc sống, không phải là cái gì
đó trừu tượng khó hiểu hay xa lạ với nhân dân, xa lạ với cuộc sống hiện
thực. Nội dung đạo đức mà Hồ Chí Minh đưa ra là rất sâu sắc và toàn
diện, có thể vận dụng quan điểm đạo đức cách mạng của Người vào việc
tìm hiểu và làm rõ khái niệm nhân cách trong tâm lý học. Hồ Chí Minh
3
4

Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 11, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội. 2000, tr. 504, 505.
Nguyễn Ngọc Bích, Tâm lí học nhân cách – môt số vấn đề lí luận, Nxb GD, tr. 194.


5

cho rằng cái cốt lõi của đạo đức cách mạng lại chính là động cơ cách
mạng và ý chí cách mạng. Người nói: “Đạo đức cách mạng là tuyệt đối
trung thành với cách mạng, với nhân dân, quyết tâm suốt đời đấu tranh
cho Đảng, cho cách mạng. Đó là điều chủ chốt nhất” 5 . Theo các nhà tâm
lý học động cơ và ý chí là hai thành phần quan trọng của nhân cách,
động cơ là một bộ phận không thể thiếu để tạo thành xu hướng nhân
cách. Động cơ là cái được con người phản ánh và trở thành lực thúc đẩy
bên trong thôi thúc, định hướng con người hành động nhằm chiếm lĩnh,
hay đạt được một mục đích nhất định nào đó. Trong mỗi con người bao
giờ cũng có một hệ thống động cơ được sắp xếp theo trình tự, thứ bậc
nhất định. Có động cơ đơn giản có động cơ phức tạp, các động cơ này
quan hệ, liên hệ với nhau rất chặt chẽ. Hoạt động của con người thường
được các động cơ phức tạp chi phối, thúc đẩy mạnh mẽ làm cho hành vi
của họ không chỉ được định hướng mà còn mang một ý nghĩa chủ quan

hiện khi công việc gặp phải những khó khăn trở ngại. Ý chí sẽ giúp con
người vượt qua chính bản thân mình, vượt qua những cám dỗ vật chất tầm
thường, vượt qua chủ nghĩa cá nhân, để hoàn thành tốt nhiệm vụ của
người cách mạng. Chính Ý chí quyết tâm giải phóng dân tộc của Người đã
minh chứng cho điều Người nói: “Dù phải đốt cháy cả dãy Trường Sơn
cũng phải kiên quyết giành cho được độc lập”, “Thà hy sinh tất cả chứ
nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ”…Đây là
quan điểm hết sức đúng đắn thể hiện quan niệm của Người về nhân cách và
mang màu sắc tâm lý học rất rõ nét của Hồ Chí Minh.
Theo tác giả Nguyễn Ngọc Bích thì Hồ Chí Minh cho rằng nhân cách
chính là tư cách làm người. Đây là một quan niệm hết sức ngắn gọn và dễ
hiểu. Theo đó, người có nhân cách phải là người có đầy đủ những thuộc tính
tâm lý ổn định; những phẩm chất xã hội cần thiết để tham gia vào các hoạt
động xã hội. Nếu biểu đạt theo cách hiểu của tác giả thì cấu trúc nhân cách
theo tư tưởng Hồ chí Minh bao gồm 3 thành phần:
Thành phần thứ nhất: Đối với bản thân mình, phải thường xuyên xem
xét đánh giá chính mình để thấy được những điểm mạnh, điểm yếu từ đó tự
6

(Trích lại) Hồ chí Minh, Về đạo đức cách mạng, Nxb. Sự thật, Hà Nội. 1976, tr.100.


7

mình phải học tập rèn luyện. Nhờ đó mà nâng cao đạo đức cách mạng thực
hiện tốt các yêu cầu Cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư, không hiếu danh,
không kiêu ngạo. Đây được coi là những thuộc tính tâm lý bên trong của mỗi
người, mà mỗi cá nhân cần phải quyết tâm rèn luyện mới có được.
Thành phần thứ hai: Đối với người hay nói cách khác là trong quan hệ
với mọi người phải công minh, công bằng có lòng vị tha độ lượng, không bè

Nhân là tình người, là lòng yêu thương, hết lòng giúp đỡ người khác
khi cần thiết, người cán bộ có nhân luôn sẵn sàng chịu đựng hy sinh, gian
khổ trước mọi người, hưởng hạnh phúc sau mọi người. Chính vì thế, người
có nhân thường là người tự trọng, không sợ gian khổ, không sợ uy quyền.
Họ là những người luôn tôn trọng lẽ phải, có thể làm mọi việc vì hạnh phúc
của nhân dân.
Con người nói chung và người cách mạng nói riêng cần phải có
nghĩa, đó là người luôn ngay thẳng, chính trực, không có tư tâm, không
làm việc bậy, hết lòng hết sức phục vụ lợi ích của đoàn thể, không vì lợi
ích riêng mà bỏ qua lợi ích chung.
Người cách mạng rất cần có trí, đó là tâm trí luôn sáng suốt; có óc
thông minh, tài trí trong xử lý mọi công việc; biết xem xét mọi việc đúng
sai một cách khoa học, biết phát hiện, bồi dưỡng và trọng dụng người hiền
tài. Vì vậy, đây là người biết làm những việc có ích cho nước, có lợi cho
đoàn thể và nhân dân.
Dũng là phẩm chất không thể thiếu của người cách mạng , đó là tinh
thần dũng cảm, gặp bất cứ khó khăn gì cũng phải có gan làm, khi mắc
khuyết điểm cần phải có gan nhận và sửa chữa; có gan chống lại những
việc làm sai trái, khi cần có thể hy sinh cả tính mạng của bản thân để bảo
vệ Đảng, bảo vệ cách mạng, bảo vệ nhân dân, không rụt rè, nhút nhát.
Người có nhân cách còn cần phải có liêm, đó là người không tham
địa vị, không tham tiền tài, danh vọng, không thích người khác tâng bốc,


9

nịnh nọt mình. Vì thế, họ luôn là người quang minh, chính đại, nghiêm
khắc với chính mình, không bao giờ tham ô, hủ hoá, họ thường chỉ có cái
ham là ham học, ham làm, ham tiến bộ.
Nghiên cứu quan niệm của Hồ Chí Minh về nhân cách có thể khẳng

đề cập đến khái niệm nhân cách. Nhưng trong các bài nói, bài viết của Người
đều toát lên tinh thần và nội dung của khái niệm này, những tư tưởng của Chủ
Tịch Hồ Chí Minh về nhân cách rất phong phú, thiết thực và dễ hiểu. Những ý
kiến của Người về nhân cách có ý nghĩa hết sức quan trọng và quý giá đối với
tâm lý học. Những nhà tâm lý học Việt Nam và những người quan tâm đến
vấn đề này có thể coi đó là cơ sở nền tảng để xây dựng lý luận về nhân cách.
Không phải ngẫu nhiên, một con người ưu tú nhất của dân tộc Việt Nam, một
lãnh tụ vĩ đại của giai cấp công nhân Việt Nam lại luôn quan tâm giáo dục
cho cán bộ, nhân dân của mình về đạo đức cách mạng. Bởi vì, theo Người đạo
đức cách mạng chính là cái gốc, cái cơ sở nền tảng vững chắc để người cán bộ
cách mạng có thể hoàn thành nhiệm vụ mà Đảng và nhân dân giao phó.
Những năm gần đây thực hiện cơ chế thị trường một bộ phận không
nhỏ cán bộ Đảng viên đã suy thoái về đạo đức, lối sống. Tức là hạ thấp và làm
mất dần giá trị nhân cách của mình trước cộng đồng. Trước tình hình đó Đảng
ta đã tổ chức thực hiện cuộc vận động: “Học tập và làm theo tấm gương đạo
đức Hồ Chí Minh”, nói theo ngôn ngữ tâm lý học thì đây là cuộc vận động học
tập và thực hiện theo nhân cách của Hồ Chí Minh. Cuộc vận động này có ý
nghĩa vô cùng to lớn đối với toàn Đảng, toàn dân, nó giúp cho những người
cộng sản Việt Nam có điều kiện soi lại mình để sửa lại mình trong cuộc sống
cũng như trong quá trình thực hiện công việc mà Đảng và nhân dân giao cho
họ. Với các nhà tâm lý học Việt Nam và bản thân tôi khi nghiên cứu tư tưởng
của Hồ Chí Minh về nhân cách đã giúp tôi có thêm một cách tiếp cận mới về
phạm trù này. Đó là cách tiệp cận nhân cách rất gần gũi và dễ hiểu, cách tiếp


11

cận này tuy không làm rõ được các thuộc tính cơ bản trong cấu trúc nhân cách,
nhưng trong quan niệm của Hồ Chí Minh về nhân cách đã bao hàm toàn bộ các
yếu tố cấu thành nhân cách người Việt Nam.

nghiệp hoá, hiện đại hoá. Vì đạo đức cách mạng ở con người nói chung và ở
quân nhân nói riêng phải được đặt trong mối quan hệ không thể tách rời với
năng lực. Người cán bộ, chiến sĩ quân đội nếu chỉ có đạo đức mà không có
năng lực chuyên môn thì không thể hoàn thành nhiệm vụ được giao.
Hai là, phải nhận thức đúng đắn con đường hình thành nhân cách
quân nhân và các yếu tố tác động đến sự hình thành và phát triển nhân cách
của họ Theo các nhà tâm lý học nhân cách con người được hình thành trong
hoạt động giao lưu, giao tiếp với người khác. Con đường hình thành và phát
triển nhân cách quân nhân có thể thông qua giáo dục và hoạt động của họ. Do
đó cán bộ lãnh đạo, chỉ huy các đơn vị cần làm tốt công tác giáo dục và tổ
chức tốt các hoạt động quân sự cho quân nhân. Mặt khác cần tăng cường các
hoạt động giao lưu, giao tiếp cho bộ đội. Làm tốt điều này chắc chắn nhân
cách của cán bộ chiến sĩ trong quân đội sẽ tốt hơn nhiều, góp phần xây dựng
đơn vị vững mạnh toàn diện, xây dựng quân đội cách mạng, chính qui, tinh
nhuệ và từng bước hiện đại hoàn thành thắng lợi mọi nhiệm vụ mà Đảng và
nhà nước giao cho.
Tóm lại, nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về nhân cách nói chung,
và nhân cách quân nhân nói riêng không chỉ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về
một nhân cách vĩ đại- nhân cách Hồ Chí Minh, mà còn là cơ sở lý luận để
các nhà khoa học và bản thân tôi nghiên cứu phạm trù nhân cách trong
tâm lý học. Đồng thời đây là dịp tốt giúp mỗi người tự nhìn lại nhân cách
của chính mình để sửa đổi, bổ xung cho hoàn thiện.