BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
---  ---

BÙI NGỌC TƯỜNG

QUẢN LÝ ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ
HUYỆN ỨNG HOÀ, THÀNH PHỐ HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ GIÁO DỤC
Chuyên ngành: Quản lý giáo dục
Mã số: 60.14.01.14

Người hướng dẫn: PGS.TS Phan Thanh Long

HÀ NỘI - 2017


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan bản luận văn này là kết quả nghiên cứu của cá nhân tôi.
Các số liệu và tài liệu được trích dẫn trong luận văn là trung thực. Kết quả
nghiên cứu này không trùng với bất cứ công trình nào đã được công bố trước đó.
Tôi chịu trách nhiệm với lời cam đoan của mình.
Hà Nội, tháng 5 năm 2017
Tác giả luận văn

Bùi Ngọc Tường


LỜI CẢM ƠN

GD&ĐT

Giáo dục và đào tạo

GV

Giáo viên

HT

Hiệu trưởng

HS

Học sinh

QL

Quản lý

QLGD

Quản lý giáo dục

QTDH

Quá trình dạy học

PP


6. Phương pháp nghiên cứu......................................................................... 3
7. Cấu trúc của luận văn.............................................................................. 4
CHƯƠNG 1 ..................................................................................................... 5
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC Ở
TRƯỜNG THCS.............................................................................................. 5
1.1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề............................................................... 5
1.1.1. Trên thế giới ........................................................................................... 5
1.1.2. Ở Việt Nam............................................................................................. 6
1.2. Các khái niệm cơ bản ........................................................................... 8
1.2.1. Khái niệm “Quản lý” ............................................................................. 8
1.2.2. Quản lý giáo dục .................................................................................... 9
1.2.3. Quản lý hoạt động dạy học ................................................................... 10
1.2.4. Quản lý đổi mới phương pháp dạy học ................................................. 10
1.3. Quản lý nhà trường ............................................................................ 11
1.3.1. Khái niệm quản lý nhà trường (Quản lý trường học)............................ 11
1.3.2. Các nội dung cơ bản của quản lý nhà trường trung học ....................... 12
1.3.3. Nội dung quản lý hoạt động dạy học..................................................... 13
1.3.4. Vai trò, chức trách của hiệu trưởng trường THCS................................ 14
1.4. Lý luận về đổi mới PPDH .................................................................. 15
1.4.1. Phương pháp dạy học và phương pháp dạy học tích cực ...................... 15
1.4.2. Đổi mới PPDH theo yêu cầu của chương trình THCS hiện nay ............ 21


1.5. Các yếu tố cơ bản của quá trình quản lý đổi mới PPDH của hiệu trưởng
trường THCS ............................................................................................ 26
1.5.1. Mục tiêu quản lý đổi mới phương pháp dạy học ................................... 26
1.5.2. Nội dung quản lý đổi mới PPDH .......................................................... 26
1.5.3. Phương pháp quản lý đổi mới PPDH ................................................... 28
1.5.4. Vai trò của Hiệu trưởng THCS trong quản lý thực hiện đổi mới PPDH 30
1.6. Yếu tố ảnh hưởng đến quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở trường

CHƯƠNG 3 ................................................................................................... 67
BIỆN PHÁP QUẢN LÝ ĐỔI MỚI PPDH Ở CÁC TRƯỜNG THCS HUYỆN
ỨNG HOÀ, THÀNH PHỐ HÀ NỘI .............................................................. 67
3.1. Cơ sở đề xuất biện pháp quản lý......................................................... 67
3.1.1. Yêu cầu của việc đổi mới PPDH........................................................... 67
3.1.2. Đặc điểm của hoạt động quản lý dạy học của hiệu trưởng trường THCS67
3.2. Một số biện pháp quản lý đổi mới PPDH ở các trường THCS huyện
Ứng Hoà, thành phố Hà Nội...................................................................... 68
3.2.1. Lập kế hoạch đổi mới PPDH ................................................................ 68
3.2.2. Bồi dưỡng nâng cao nhận thức cho giáo viên về đổi mới PPDH .......... 72
3.2.3. Bồi dưỡng nâng cao trình độ nghiệp vụ và năng lực ứng dụng CNTT
cho giáo viên toàn trường, toàn huyện ........................................................... 76
3.2.4. Xây dựng điển hình và nhân rộng điển hình tổ chuyên môn về đổi mới
PPDH trong huyện Ứng Hoà ......................................................................... 80
3.2.5. Bổ sung và tăng cường các điều kiện đổi mới PPDH trong trường
THCS huyện Ứng Hoà.................................................................................... 81
3.2.6. Tăng cường hoạt động quản lý, kiểm tra đánh giá của Hiệu trưởng nhà
trường............................................................................................................. 84
3.3. Quan hệ giữa các biện pháp quản lý ................................................... 86
3.4. Khảo nghiệm tính cần thiết và khả thi của các biện pháp đề xuất ....... 87
3.4.1. Mục đích yêu cầu của khảo nghiệm ...................................................... 87
3.4.2. Kết quả khảo nghiệm tính cấp thiết và tính khả thi của các biện pháp.. 88
Tiểu kết chương 3 ..................................................................................... 90
1. Kết luận ................................................................................................ 92


2. Khuyến nghị.......................................................................................... 93
2.1. Đối với Bộ và Sở Giáo dục và Đào tạo .................................................... 93
2.2. Đối với Phòng Giáo dục và Đào tạo........................................................ 93
2.3. Đối với các trường THCS........................................................................ 93

42

2.3

Chất lượng giáo dục toàn diện

42

2.4

Chất lượng giáo dục mũi nhọn

43

2.5

Hệ thống trường THCS ở huyện Ứng Hoà

44

2.6

Đội ngũ GV các trường THCS (tính đến hết tháng 12 năm 2016)

45

2.7

Đội ngũ CBQL các trường THCS


3.1

Kết quả khảo nghiệm tính cấp thiết

88

3.2

Kết quả khảo nghiệm tính khả thi

89


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Sự phát triển kinh tế - xã hội trong bối cảnh toàn cầu hoá đặt ra những
yêu cầu mới đối với người lao động, do đó cũng đặt ra những yêu cầu mới
cho sự nghiệp giáo dục thế hệ trẻ và đào tạo nguồn nhân lực. Một trong những
định hướng cơ bản của việc đổi mới giáo dục là chuyển từ nền giáo dục mang
tính hàn lâm, kinh viện, xa rời thực tiễn sang một nền giáo dục chú trọng việc
hình thành năng lực hành động, phát huy tính chủ động, sáng tạo của người
học. Định hướng quan trọng trong đổi mới PPDH là phát huy tính tích cực, tự
lực và sáng tạo, phát triển năng lực hành động, năng lực cộng tác làm việc của
người học. Đó cũng là những xu hướng quốc tế trong cải cách PPDH ở nhà
trường phổ thông.
Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn
diện giáo dục và đào tạo nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy
và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận
dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một
chiều, ghi nhớ máy móc. Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự

6.2. Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn
6.2.1. Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi:
Sử dụng các mẫu phiếu điều tra đối với HS và GV để thu nhập những
thông tin về tình hình dạy và học trong hiện tại. Đồng thời điều tra thực trạng
quản lý hoạt động dạy học theo định hướng đổi mới PPDH.
6.2.2. Phương pháp quan sát:
Dự giờ, quan sát, tìm hiểu hoạt động dạy và học của GV và HS. Tìm
hiểu, khảo sát công tác chỉ đạo của nhà trường thông qua kế hoạch hoạt động
và hệ thống văn bản chỉ đạo của các cấp quản lý giáo dục.
6.2.3. Phương pháp tổng kết kinh nghiệm:
Sử dụng phương pháp này nhằm tổng kết kinh nghiệm về quản lý hoạt động
dạy học theo định hướng đổi mới PPDH của Phòng GD&ĐT huyện Ứng Hòa.
6.2.4. Phương pháp phỏng vấn:

3


Trao đổi trực tiếp với cán bộ quản lý, giáo viên để tìm hiểu, đánh giá
thực trạng hoạt động dạy học và quản lý hoạt động đổi mới PPDH ở các
trường THCS huyện Ứng Hòa, thành phố Hà Nội
6.2.5. Phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động:
Phân tích các kế hoạch về đổi mới PPDH, biên bản họp triển khai, tổng
kết đổi mới PPDH của các trường, báo cáo tổng kết hàng năm, báo cáo hội
nghị, biên bản hội nghị của các trường và Phòng GD&ĐT về đổi mới PPDH
để rút ra những nhận định cần thiết về việc quản lý đổi mới PPDH.
6.2.6. Phương pháp khảo nghiệm:
Khảo nghiệm góp phần khẳng định tính cần thiết, tính khả thi của
những biện pháp đã đề xuất.
6.3. Các phương pháp bổ trợ
6.3.1.Phương pháp chuyên gia

Đức Khổng Tử (551- 479 TCN) đã giúp học trò phát triển bằng cách khuyến
khích sở trường và phê bình sở đoản, phương châm chính của dạy học là khai
phát (gợi mở). Socrates (469 - 399 TCN) đã đề xuất thực hiện phương pháp
đàm thoại trong dạy học và được sử dụng cho đến ngày nay.
J.A.Komenxki (1592 - 1670) đã phân tích các hiện tượng trong tự nhiên
và hiện thực để đưa ra các biện pháp dạy học buộc học sinh phải tìm tòi, suy
nghĩ để nắm được bản chất của sự vật hiện tượng. J.J.Rousseau (1717 - 1778)
chủ trương giáo dục trẻ em một cách tự nhiên và người học sẽ tự khám phá
tích luỹ kiến thức thông qua chính hoạt động của mình. Nhiều nhà giáo dục
tiêu biểu xuất hiện khoảng cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX như John Dewey
(1859 - 1952), A.Macarenco (1888 - 1938), Jean Piaget (1896 - 1980),... cũng
có quan điểm hướng đến sự tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học.
Trong cuốn “Phát huy tính tích cực của HS thế nào”, I.F.Kharlamốp
[15] đã khẳng định vai trò to lớn của tính tích cực, chủ động trong việc tiếp
thu tri thức mới. Tác giả cho rằng: Quá trình nắm kiến thức mới không thể
hình thành bằng cách học thuộc bình thường các quy tắc, các kết luận khái

5


quát hóa, nó phải được xây dựng trên cơ sở của việc cải tiến công tác tự lập
của HS, của việc phân tích tính logic sâu sắc tài liệu, sự kiện làm nền tảng cho
việc hình thành các khái niệm khoa học.
Sự vận động không ngừng của đời sống xã hội tất yếu dẫn đến sự đổi
mới trong nội dung giáo dục và phương pháp giáo dục...
Khi nói về PPDH, cần nhấn mạnh đó là vấn đề được các nhà khoa học
giáo dục trên toàn thế giới quan tâm. Đó là các công trình nghiên cứu sâu sắc
liên quan đến PPDH gắn với các tên tuổi của Piagiet, Lêônchiep, Đannhilốp,
Êxipôp, Lecne, Babansky....
Khi nói về PPDH có thể nói là vấn đề được các nhà khoa học giáo dục

quản lý giáo dục và quản lý trường học để đề cập đến việc phát triển công tác
QL trường học; các tác phẩm tiêu biểu như: Phương pháp luận khoa học giáo
dục của Phạm Minh Hạc; Khoa học Quản lý giáo dục - Một số vấn đề lý luận
và thực tiễn của Trần Kiểm, Nguyễn Kỳ, Trần Bá Hoành, Trần Kiều, Nguyễn
Hữu Chí, và một số các nhà giáo giàu kinh nghiệm cũng quan tâm đến vấn đề
PPDH và phát triển lý luận dạy học chung vào thực tiễn dạy học ở Việt Nam:
Văn Như Cương, Tôn Thân…
Về quản lý đổi mới PPDH và quản lý chất lượng, hiệu quả dạy học phải
kể đến các công trình nghiên cứu của: Quách Tuấn Ngọc [25]; Trần Kiểm
[16,17]; Trần Kiều [18,19]; Trần Bá Hoành [13,14] luôn lấy người học làm
trung tâm với ý tưởng cốt lõi là người học phải tích cực, chủ động, sáng tạo
trong quá trình học tập. Quan điểm này hoàn toàn phù hợp với tinh thần nghị
quyết TW 2 khoá VIII về GD-ĐT. Nghị quyết yêu cầu: “Đổi mới mạnh mẽ
PPGD, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng
tạo của người học” Nội dung này đã được thể hiện thành quy định pháp luật
tại Chương I, Điều 4, luật GD, Quốc hội khóa X, kỳ họp thứ Tư, ngày 28/10
đến ngày 02/12/1998 thông qua ghi rõ:
Nội dung GD phải đảm bảo tính cơ bản, toàn diện, thiết thực, hiện đại
và có hệ thống.

7


PPGD phải phát huy tính tự giác, tích cực, chủ động sáng tạo của HS,
phù hợp với đặc điểm từng lớp học, môn học, bồi dưỡng PP tự học, rèn luyện
kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại
niềm vui, hứng thú học tập cho HS”.
Các công trình nghiên cứu khoa học trên đều tập trung vào một số nội
dung đổi mới PPDH và có ý nghĩa lí luận cũng như thực tiễn ở loại hình nhà
trường THPT, THCS và đặc thù của từng địa phương. Tuy nhiên, chưa có

tiềm năng của các yếu tố, các mối quan hệ chức năng, sử dụng có hiệu quả
các nguồn lực và cơ hội của tổ chức/ hệ thống... trên cơ sở đó đảm bảo cho tổ
chức, hệ thống vận hành (hoạt động) tốt, đạt được các mục tiêu đã đặt ra với
chất lượng và hiệu quả tối ưu trong các điều kiện biến động của môi trường.
1.2.2. Quản lý giáo dục
Quản lý giáo dục là sự vận dụng một cách cụ thể các nguyên lý của
quản lý nói chung vào lĩnh vực giáo dục. Tuy nhiên, cần làm rõ nội hàm khái
niệm, để từ cơ sở lí thuyết đó giúp xác định nội dung và các biện pháp quản
quản lý giáo dục đạo đức trong công tác quản lý nhà trường.
Theo tác giả Đặng Quốc Bảo: Quản lý giáo dục (QLGD) theo nghĩa tổng
quát, là hệ thống những tác động có mục đích, có kế hoạch, hợp quy luật của
chủ thể quản lý trong hệ thống giáo dục, là sự điều hành hệ thống giáo dục
quốc dân, điều hành các cơ sở giáo dục nhằm thực hiện mục tiêu đẩy mạnh
công tác giáo dục theo yêu cầu phát triển của xã hội (nâng cao dân trí, đào tạo
nhân lực, bồi dưỡng nhân tài) [4].
Theo tác giả Trần Kiểm, khái niệm quản lý giáo dục đối với cấp vĩ mô:
“QLGD được hiểu là hệ thống những tác động tự giác, có ý thức, có mục
đích, có kế hoạch, có hệ thống, hợp quy luật của chủ thể quản lý đến tập thể
GV, công nhân viên, tập thể HS, cha mẹ học sinh và các lực lượng xã hội
trong và ngoài nhà trường nhằm thực hiện có chất lượng và hiệu quả mục tiêu
giáo dục của nhà trường” [16].
Từ đây ta có thể khái quát QLGD là sự tác động có chủ đích, có căn cứ
khoa học, hợp quy luật và phù hợp các điều kiện khách quan...của chủ thể

9


quản lý tới đối tượng quản lý nhằm phát huy sức mạnh các nguồn giáo dục, từ
đó đảm bảo các hoạt động của tổ chức/ hệ thống giáo dục đạt được các mục
tiêu giáo dục đã đề ra với chất lượng, hiệu quả cao nhất.

1.3.1. Khái niệm quản lý nhà trường (Quản lý trường học)
Nhà trường (Cơ sở giáo dục-đào tạo) là một cơ cấu tổ chức, cũng là
một bộ phận cấu thành của một hệ thống giáo dục.
Quản lý nhà trường chính là hoạt động QLGD của một cơ cấu, tổ chức
giáo dục, đồng thời cũng là tác động quản lý trực tiếp tới các hoạt động giáo
dục- học tập trong phạm vi nhà trường. Hoạt động của nhà trường rất đa dạng,
phong phú và phức tạp, nên việc quản lý, lãnh đạo một cách khoa học sẽ đảm
bảo đoàn kết, thống nhất được mọi lực lượng, tạo nên sức mạnh đồng bộ
nhằm thực hiện có chất lượng và hiệu quả mục đích giáo dục.
Quản lý nhà trường (QLNT) là thực hiện đường lối giáo dục của Đảng
trong phạm vi trách nhiệm của mình, tức là đưa nhà trường vận hành theo
nguyên lý giáo dục để tiến tới đạt mục tiêu giáo dục, mục tiêu đào tạo đối với
ngành giáo dục, với thế hệ trẻ và với từng học sinh. (Phạm Minh Hạc - Một số
vấn đề giáo dục và khoa học giáo dục - Hà Nội 1998).
“Quản lý trường học là hoạt động của các cơ quan quản lý nhằm tập
hợp và tổ chức các hoạt động của giáo viên, học sinh và các lực lượng giáo
dục khác, cũng như huy động tối đa các nguồn lực giáo dục để nâng cao chất
lượng giáo dục và đào tạo trong nhà trường” [34] (Giáo dục học. Phạm Viết
Vượng) Quản lý nhà trường chính là sự tác động quản lý có chủ đích của hiệu
trưởng tới tất cả các yếu tố, các mối quan hệ chức năng, các nguồn lực nhằm
đưa mọi hoạt động của nhà trường đạt đến mức phát triển cao nhất.
Có nhiều cấp quản lý trường học: Cấp cao nhất là Bộ Giáo dục và Đào
tạo, nơi quản lý nhà trường bằng các biện pháp quản lý hành chính vĩ mô. Có
hai cấp trung gian quản lý trường học là sở giáo dục và đào tạo ở tỉnh, thành
phố và các phòng giáo dục và đào tạo ở quận, huyện. Cấp quản lý trực tiếp
chính là sự tác động của hiệu trưởng nhằm quản lý các hoạt động giáo dục,

11





+ Từng bước hoàn thiện, nâng cao cơ sở vật chất kỹ thuật, phục vụ tốt
các hoạt động dạy học và giáo dục.
+ Xây dựng và hoàn thiện môi trường giáo dục lành mạnh thống nhất ở
địa phương.
+ Thường xuyên cải tiến công tác quản lý trường học theo tinh thần dân
chủ hoá nhà trường, đảm bảo tiến trình đồng bộ có trọng điểm, hiệu quả các
hoạt động dạy học và giáo dục.
1.3.3. Nội dung quản lý hoạt động dạy học
Hoạt động dạy học là hoạt động cơ bản, đặc thù của nhà trường phổ
thông do vậy, quản lý các hoạt động dạy học cũng là nội dung quản lý cơ bản,
quan trọng hàng đầu của quản lý nhà trường.
Quản lý hoạt động dạy học là tổ chức một cách có khoa học cho lao
động dạy học, bao gồm các hoạt động của một tập thể (giáo viên, học sinh),
cũng như công việc chuyên môn từng người. Biện pháp quản lý hoạt động
dạy học là cách thức thực hiện trên các nội dung giảng dạy và học tập cụ thể
theo kế hoạch dạy học và các chương trình môn học quy định đề ra. Đó là
cách sử dụng những phương tiện, nguồn lực vật chất và tinh thần để tạo ra các
tác động hướng đích, nhằm đạt mục tiêu dạy học chất lượng và đạt hiệu quả
cao, bao gồm trong đó cả việc thực hiện đổi mới phương pháp dạy học.
Quản lý (tổ chức, chỉ đạo) hoạt động dạy học bao gồm các nội dung cơ bản:
- Xác định mục tiêu các hoạt động dạy học
- Xây dựng kế hoạch dạy học
- Tổ chức, lựa chọn, tập hợp, bồi dưỡng lực lượng GV
- Động viên, thúc đẩy, tạo động lực, tạo điều kiện làm việc cho các
thành viên (GV, HS, CBQL, nhân viên)
- Giám sát, điều hành, uốn nắn, định hướng hoạt động giảng dạy và học tập.
- Đánh giá, tổng kết rút kinh nghiệm, rút ra bài học (Về thành công và
hạn chế) để triển khai tiếp hoặc chấm dứt.

giáo dục học sinh.

14


Theo đó, quản lý và tổ chức các hoạt động dạy học là một trong các
nhiệm vụ trọng tâm, đồng thời có liên quan trực tiếp đến các nhiệm vụ, quyền
hạn của hiệu trưởng. Tổ chức và quản lý quá trình dạy học toàn trường
(Thông qua từng lớp học ) một cách hiệu quả chính là một nội dung công tác
quan trọng nhất của mỗi người hiệu trưởng nói chung và của hiệu trưởng
trường THCS nói riêng.
Trong thực tế đất nước ta đang có những chuyển biến sâu sắc theo
hướng mở cửa, hội nhập và về kinh tế và trong sự nghiệp đổi mới giáo dục
hiện nay, công việc quản lý nhà trường và vai trò tổ chức, quản lý của hiệu
trưởng càng trở nên quan trọng, có ý nghĩa quyết định chất lượng, hiệu quả
giáo dục của mỗi cơ sở giáo dục - đào tạo.
Quá trình dạy học là một quá trình thống nhất biện chứng giữa hoạt
động dạy học của thầy và hoạt động học của trò: Việc nghiên cứu kĩ các đặc
trưng cơ cấu, các quy luật của hoạt động học nói chung và hoạt động tự học
nói riêng là cơ sở để xác định cơ chế dạy học thích hợp, theo đó kích thích
được khả năng chủ động, tích cực và tính sáng tạo của HS.
1.4. Lý luận về đổi mới PPDH
1.4.1. Phương pháp dạy học và phương pháp dạy học tích cực
Định nghĩa phương pháp dạy học
Theo từ điển tiếng Việt: Phương pháp là cách thức tiến hành để có hiệu
quả. Theo quan điểm triết học: Phương pháp là hình thái chiếm lĩnh hiện thực
trong các hoạt động của con người, đặt biệt là hoạt động nhận thức và cải tạo
thực tiễn.
Trong tác phẩm: “Bút kí triết học”, khi đề cập đến mối quan hệ giữa nội
dung và phương pháp, Lê Nin đã dẫn câu nói của Hegel: “Phương pháp là ý