ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ & VÀ QUẢN TRỊ KINH DOANH

ĐỒNG VĂN TUẤN

GIẢI QUYẾT VIỆC LÀM NHẰM TĂNG THU NHẬP CỦA
HỘ NÔNG DÂN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH THÁI NGUYÊN

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

THÁI NGUYÊN, 2016


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ & VÀ QUẢN TRỊ KINH DOANH

ĐỒNG VĂN TUẤN

GIẢI QUYẾT VIỆC LÀM NHẰM TĂNG THU NHẬP CỦA
HỘ NÔNG DÂN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH THÁI NGUYÊN
Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
Mã số: 62.62.01.15

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

Người hướng dẫn khoa học: 1. PGS.TS Trần Chí Thiện
2. GS.TS Bùi Minh Vũ

THÁI NGUYÊN, 2016



TS Trần Chí Thiện và GS. TS Bùi Minh Vũ đã giúp đỡ tôi hết sức tận tình trong
suốt quá trình thực hiện luận án.
Tôi xin gửi tới tất cả bạn bè và những người thân lời cảm ơn chân thành
của tôi về sự giúp đỡ và động viên tôi trong suốt thời gian qua.

Thái Nguyên ngày ... tháng ... năm 2016
Tác giả luận án

Đồng Văn Tuấn


iii

MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN................................................................................................ i
LỜI CẢM ƠN .................................................................................................... ii
MỤC LỤC ........................................................................................................ iii
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ............................................................... vii
DANH MỤC CÁC BẢNG ............................................................................... vii
DANH MỤC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ ....................................................................... xi
MỞ ĐẦU ........................................................................................................... 1
1. Sự cần thiết nghiên cứu đề tài ......................................................................... 1
2 Mục tiêu nghiên cứu ........................................................................................ 2
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu .................................................................... 3
4. Những đóng góp mới của luận án ................................................................... 3
5. Kết cấu luận án ............................................................................................... 4
6. Một số nghiên cứu liên quan đến luận án ........................................................ 4
7. Câu hỏi nghiên cứu của luận án ...................................................................... 2
Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN GIẢI QUYẾT VIỆC
LÀM NHẰM TĂNG THU NHẬP CỦA HỘ NÔNG DÂN ........................... 12

2.3.3 Các chỉ tiêu phản ánh tình hình thu nhập ................................................ 59
Chương 3: THỰC TRẠNG VIỆC LÀM VÀ THU NHẬP CỦA HỘ
NÔNG DÂN TỈNH THÁI NGUYÊN ............................................................ 61
3.1 Đặc điểm địa bàn nông thôn ....................................................................... 61
3.1.1 Đặc điểm về tự nhiên ............................................................................... 61
3.1.2 Đặc điểm kinh tế - xã hội ......................................................................... 63
3.1.3 Đánh giá thuận lợi và khó khăn ............................................................... 67
3.2 Thực trạng lao động nông thôn ................................................................... 69
3.2.1 Cơ cấu lao động ....................................................................................... 69
3.2.2 Trình độ chuyên môn của người lao động ................................................ 71
3.2.3 Lao động nông thôn phân theo giới tính................................................... 72
3.2.4 Trình độ văn hóa và chuyên môn của lao động nông thôn........................ 73


v

3.2.5 Phân bố thời gian của lao động nông thôn theo ngành ............................. 81
3.2.6 Đào tạo và chuyển giao kỹ thuật cho lao động nông thôn ........................ 74
3.3 Thực trạng việc làm của lao động nông thôn .............................................. 81
3.3.1 Tỷ suất sử dụng thời gian lao động của các hộ điều tra ............................ 83
3.3.2 Ảnh hưởng của một số nhân tố đến việc làm của hộ nông dân ................. 84
3.4 Thu nhập của lao động nông thôn ............................................................... 89
3.4.1 Thu nhập bình quân/ tháng của người dân Thái Nguyên .......................... 89
3.4.2 Biến động giá trị sản xuất, chi phí và thu nhập của các hộ điều tra........... 90
3.4.3 Tác động của một số yếu tố đến thu nhập của các hộ điều tra .................. 95
3.5 Đánh giá về lao động, việc làm và thu nhập của lao động nông thôn ................ 101
3.5.1 Đánh giá về lao động nông thôn.................................................................. 101
3.5.2 Đánh giá về việc làm của lao động nông thôn ........................................ 102
3.5.3 Đánh giá về thu nhập của lao động nông thôn ................................... 102
3.5.4 Phân tích SWOT về tạo việc làm nhằm tăng thu nhập của hộ nông dân


Chữ viết tắt

Nghĩa đầy đủ

1

AP

Giá trị bình quân của thu nhập trên một đơn vị
biến độc lập

2

BQ

Bình Quân

3

CN

Công nghiệp

4

CNH-HĐH

5


Giá trị sản xuất

11

HTX

12

K

13

KHKT

14

LĐ

Lao động

15

MAX

Lớn nhất

16

MIN


TĐPTBQ

21

Tglđ

Thời gian lao động

22

THT

Tổ hợp tác

23

TLSX

Tư liệu sản xuất

Tốc độ phát triển bình quân


viii

Số thứ tự

Chữ viết tắt

Nghĩa đầy đủ


30

XHCN

Tiếng nói Việt nam
Thành phố
Tiểu thủ công nghiệp

Xã hội chủ nghĩa


ix

DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 2.1a: Kết quả chọn mẫu điều tra theo tiêu chí kết hợp ở vùng phía Nam ......... 51
Bảng 2.1b Kết quả điều tra theo tiêu chí kết hợp ở vùng phía Bắc .................... 52
Bảng 3.1. Thực trạng sử dụng đất đai năm 2015 ............................................... 62
Bảng 3.2 Dân số phân theo giới tính và theo thành thị - nông thôn ................... 63
Bảng 3.3 Giá trị sản xuất phân theo khu vực kinh tế ......................................... 65
Bảng 3.4 Phân bố lao động theo khu vực kinh tế .............................................. 69
Bảng 3.5 Lao động phân theo thành thị, nông thôn và giới tính ........................ 70
Bảng 3.6 Tỷ lệ lao động đã qua đào tạo ............................................................ 71
Bảng 3.7 Lao động của các hộ điều tra phân theo giới tính năm 2013............... 72
Bảng 3.8 Trình độ văn hoá của lao động các hộ điều tra phân theo vùng
năm 2013 ....................................................................................... 73
Bảng 3.9 Trình độ chuyên môn của lao động các hộ điều tra năm 2013............ 74
Bảng 3.10 Cơ cấu sử dụng thời gian lao động của các hộ điều tra theo
ngành kinh tế.................................................................................. 82
Bảng 3.11 Kinh phí đề án 1956 giai đoạn 2011 - 2015 ..................................... 75

Sơ đồ 2.1: Khung phân tích giải pháp giải quyết VL và tăng TN cho LĐ
nông thôn ....................................................................................... 48
Đồ thị 3.1 Cơ cấu giá trị sản xuất phân theo khu vực kinh tế năm 2012 và 2015 .............. 66
Đồ thị 3.2 Tỷ lệ phân bố lao động và tổng sản phẩm theo khu vực kinh tế ....... 70
Đồ thị 3.3 Phân bổ thời gian lao động cho các ngành năm 2013 .............................. 83
Đồ thị 3.4 Tốc độ tăng BQ/người/tháng thời kỳ (2010-2014) ........................... 89
Đồ thị 3.5 Cơ cấu giá trị sản xuất của các hộ nông dân năm 2013 .......................... 92
Đồ thị 3.6 Cơ cấu chi phí sản xuất của các hộ điều tra năm 2013............................... 95


1

MỞ ĐẦU
1. Sự cần thiết nghiên cứu đề tài
Nông thôn có vị trí vô cùng quan trọng, cung cấp cho xã hội những sản phẩm
tối cần thiết và không thể thay thế được, làm cơ sở cho sự ổn định và phát triển xã
hội. Nông thôn là nơi lưu giữ những nguồn lực quan trọng cho phát triển, trong đó
đặc biệt là nguồn lao động.
Ở nông thôn nước ta, do bình quân ruộng đất thấp cộng với tính thời vụ của
sản xuất nông nghiệp, nguồn vốn phát triển kinh tế còn thiếu, cơ cấu kinh tế lạc hậu,
phân công lao động chưa phát triển, trình độ dân trí còn thấp... đã hạn chế khả năng
tự tạo và tìm kiếm việc làm nên tỷ lệ thất nghiệp khá cao, thu nhập của người lao
động thấp. Thiếu việc làm và thu nhập thấp là hai mặt của một vấn đề có mối quan
hệ qua lại biện chứng với nhau. Do thiếu việc làm nên thu nhập thấp, do thu nhập
thấp nên người dân nông thôn không có vốn để đầu tư cho sản xuất kinh doanh
nhằm tạo việc làm. Đó là cái vòng luẩn quẩn cần tháo gỡ. Hiện nay, hiện tượng
thiếu việc làm, thu nhập thấp, đời sống khó khăn là nguyên nhân chủ yếu cản trở sự
phát triển kinh tế, văn hoá và xã hội ở nông thôn. Do vậy, giải quyết việc làm và
tăng thu nhập cho người dân nông thôn là đòi hỏi cấp bách, là vấn đề xã hội to
lớn cần phải được quan tâm giải quyết. Thái Nguyên là tỉnh thuộc vùng trung du

2.2 Mục tiêu cụ thể
- Đề tài góp phần làm rõ và các vấn đề lý luận về giải quyết việc làm
nhằm tăng thu nhập cho hộ nông dân.
-Đề tài đánh giá thực trạng lao động, việc làm và thu nhập của hộ nông
dân trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên.
- Đề tài đề xuất những giải pháp chủ yếu nhằm giải quyết việc làm nhằm
tăng thu nhập của hộ nông dân trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên.
3. Câu hỏi nghiên cứu của luận án
- Thực trạng việc làm và thu nhập của hộ nông dân trên địa bàn tỉnh Thái
Nguyên hiện nay như thế nào?


3

- Những nhân tố nào ảnh hưởng đến việc làm và thu nhập của hộ nông
dân tỉnh Thái Nguyên?
- Những giải pháp nào có thể giải quyết việc làm nhằm tăng thu nhập của
hộ nông dân trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên?
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận án là các vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan
đến việc làm.
Về lý luận, luận án nghiên cứu khái niệm, vai trò, đặc điểm và nội dung của
giải quyết việc làm nhằm tăng thu nhập, các nhân tố ảnh hưởng tới việc làm và thu
nhập của hộ nông dân.
Về thực tiễn, luận án nghiên cứu thực trạng lao động, việc làm, thu nhập của
hộ nông dân và các nhân tố ảnh hưởng đến việc làm và thu nhập của hộ nông dân.
4.2 Phạm vi nghiên cứu
- Phạm vi về nội dung nghiên cứu
Luận án nghiên cứu khái niệm, vai trò, đặc điểm và nội dung của giải quyết

kiện cụ thể của tỉnh Thái Nguyên. Luận án là một tài liệu có giá trị giúp lãnh đạo
các cấp trong tỉnh tham khảo, làm căn cứ đưa ra những giải pháp/chính sách giải
quyết việc làm và nâng cao thu nhập cho người lao động trên địa bàn nông thôn
tỉnh Thái Nguyên trong thời gian tới.
6. Kết cấu luận án
Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, luận án gồm 4 chương:
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn giải quyết việc làm nhằm tăng thu
nhập của hộ nông dân
Chương 2: Phương pháp nghiên cứu
Chương 3: Thực trạng việc làm và thu nhập của hộ nông dân tỉnh Thái Nguyên
Chương 4: Định hướng và các giải pháp chủ yếu giải quyết việc làm
nhằm tăng thu nhập của hộ nông dân trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên
7. Một số nghiên cứu liên quan đến luận án
+ Tác phẩm: “Tạo việc làm tốt bằng các chính sách phát triển doanh nghiệp
nhỏ” của Phạm Thị Thu Hằng. [26]


5

Tác giả đánh giá khái quát về tình hình phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa ở
Việt Nam, những đóng góp về lao động của các doanh nghiệp nhỏ và vừa, đánh giá
các chính sách phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, từ đó đưa ra một số đề xuất nhằm
phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam.
Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa có vai trò quan trọng trong giải quyết
việc làm trên phạm vi cả nước nói chung và Thái Nguyên nói riêng, vì vậy, luận
án có thể kế thừa quan điểm của tác giả nhằm áp dụng phù hợp trong điều kiện
Thái Nguyên.
+ Tác phẩm: “Thị trường lao động Việt Nam - Định hướng và phát triển”
[28].
Tác giả đã phân tích quá trình hình thành thị trường lao động ở Việt Nam,

thành nền sản xuất lớn.
- Nâng cao chất lượng lao động nông thôn, đẩy mạnh đào tạo nghề cho lao
động nông thôn hình thành mạng lưới các cơ sở, các trung tâm dạy nghề có chất
lượng đào tạo phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế xã hội. Kết hợp chặt chẽ
hoạt động đào tạo nghề với công tác khuyến nông, khuyến lâm... nhằm nâng cao
hiệu quả sử dụng lao động nông thôn.
- Khuyến khích phát triển nền kinh tế nhiều thành phần trong nông thôn
nhằm khai thác tối ưu các nguồn lực của mỗi vùng nhằm tạo việc làm cho lao
động nông thôn.
+ Luận án tiến sĩ: “Những giải pháp chủ yếu nhằm giải quyết việc làm ở
nông thôn Hà Tĩnh” của Thái Ngọc Thịnh trường Đại học Nông nghiệp I Hà
Nội. [43]
Trong luận án tác giả đã đề ra một số giải pháp như:
- Đẩy mạnh xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội, thu hút vốn đầu tư,
đầu tư khoa học và công nghệ, nâng cao khả năng quản lý... Đẩy mạnh chuyển
dịch cơ cấu kinh tế nông thôn.
- Giảm sức ép việc làm bằng cách thực hiện tốt công tác dân số kế hoạch
hóa gia đình.
- Đưa lao động đi xây dựng vùng kinh tế mới.


7

- Triển khai thực hiện bảo hiểm thất nghiệp đến người lao động.
+ Tác giả Nguyễn Thúy Hà trong bài viết: “Chính sách việc làm: Thực
trạng và giải pháp” [19] đã đưa ra một số vấn đề cơ bản về việc làm và chính
sách việc làm. Về chính sách việc làm tác giả sau khi đưa ra những ưu điểm đã
đạt được cũng nêu lên một số hạn chế như:
- Các chính sách giải quyết việc làm chủ yếu mới quan tâm tới giải quyết
việc làm theo chiều rộng mà chưa quan tâm thỏa đáng đến chiều sâu, tức là chất

nông thôn Thái Nguyên:
- Tạo sự hòa hợp giữa chính sách phát triển kinh tế, xã hội và phát triển
con người.
- Mở rộng sự tham gia của các bên liên quan, tạo điều kiện cho người dân
địa phương tiếp cận các nguồn lực: Tài chính, giáo dục, thông tin, công nghệ,
phát triển các cơ hội việc làm, hỗ trợ các nhóm yếu thế.
- Lồng ghép mục tiêu củng cố năm trụ cột việc làm bền vững vào các
chương trình LED.
Nghiên cứu của tác giả Triệu Đức Hạnh chủ yếu đi sâu nghiên cứu việc
làm gắn với các vấn đề xã hội và đặc biệt là quyền con người.
+ Nguyễn Quốc Nghi và Bùi Văn Trịnh: Các yếu tố ảnh hưởng đến thu
nhập của người dân tộc thiểu số ở Đồng bằng sông Cửu Long [37].
Các tác giả đã phân tích một số vấn đề cơ bản sau:
- Phân tích một số yếu tố ảnh hưởng tới thu nhập của người dân tộc thiểu
số ở Đồng bằng sông Cửu Long. Các tác giả đã phân tích các yếu tố tác động
đến thu nhập bằng hàm hồi quy tuyến tính. Các yếu tố được lựa chọn để phân
tích là: Trình độ văn hóa của chủ hộ, số nhân khẩu của hộ, độ tuổi trung bình của
lao động trong hộ, mức tiếp cận chính sách của hộ, có tham gia các tổ chức kinh
tế hay không, vai trò của vốn.
- Một số giải pháp nâng cao thu nhập cho người Chăm và người Khmer.
Từ việc phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến thu nhập của hộ, các tác giả đã đưa


9

ra một số giải pháp nâng cao thu nhập cho các hộ nông dân người dân tộc thiểu
số như sau:
Một là, đẩy mạnh đào tạo văn hóa và chuyên môn nhằm nâng cao chất
lượng nguồn nhân lực
Hai là, chính quyền địa phương có chính sách hỗ trợ cho các cơ sở sản

nuôi, Thủy sản, Ngành nghề khác
+ Chu Thị Kim Loan, Nguyễn Văn Hướng: Ảnh hưởng của nguồn lực đến
thu nhập của nông hộ tỉnh Thanh Hóa: Nghiên cứu điển hình ở huyện Thọ Xuân
và Hà Trung [32].
Các tác giả sử dụng hàm hồi quy tuyến tính để đánh giá ảnh hưởng của
các nhân tố đến thu nhập của các hộ nông dân Thanh Hóa. Các biến độc lập
được lựa chọn là:
Địa bàn, giới tính, trình độ học vấn, số lao động, diện tích đất sản xuất,
giá trị phương tiện SX, vốn lưu động, khả năng tiếp cận vốn vay.
+ Tác giả Khánh Toàn trong bài viết: Nỗ lực dạy nghề và giải quyết việc
làm cho người lao động [54]
Gắn dạy nghề với nhu cầu của người lao động, coi trọng thực hành. Kết
hợp dạy nghề với giới thiệu việc làm và quản lý và đảm bảo quyền lợi của người
lao động.
+Giancardo Canzanelli: Overview and learned lessons on Local Economic
Development, Human Development and Decent Work.
Ông cho rằng để giải quyết việc làm có hiệu quả cần nắm rõ nhu cầu của
người dân địa phương, họ phải được bàn bạc về vấn đề về vấn đề giải quyết việc
làm, như vậy mới phát triển được con người và việc làm phù hợp.
Tóm lại:
Các nghiên cứu về việc làm và thu nhập của nông dân đều tập trung làm
rõ những khái niệm về lao động, việc làm, thất nghiệp, thu nhập từ đó phân tích
những nhân tố ảnh hưởng đến việc làm và thu nhập. Các nghiên cứu trên cũng
tập trung đưa ra những giải pháp giải quyết việc làm nhằm tăng thu nhập của các
hộ nông dân. Kết quả nghiên cứu trên đưa ra những kinh nghiệm và những gợi ý


11

để tiếp tục nghiên cứu và áp dụng một cách phù hợp với thực tế của Thái

động và tư liệu sản xuất của gia đình. Lao động trong hộ là những người có cùng
huyết thống nên tin tưởng nhau và có sự hợp tác, hỗ trợ nhau rất cao trong cuộc
sống cũng như trong lao động. Vì hộ nông dân sử dụng lao động gia đình là
chính nên mục đích sản xuất kinh doanh của hộ nông dân là thu nhập chứ không
phải là lợi nhuận như các doanh nghiệp khác.