SKKN : Một số biện pháp rèn luyện năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5

MỘT SỐ BIỆN PHÁP
RÈN LUYỆN NĂNG LỰC CẢM THỤ VĂN HỌC
CHO HỌC SINH LỚP 5
Phần 1 : MỞ ĐẦU
I. Lý do chọn đề tài:
Mục tiêu của môn Tiếng Việt ở tiểu học là: Hình thành và phát triển các kỹ
năng nghe - nói - đọc - viết cho học sinh, nhằm giúp các em sử dụng Tiếng Việt có
hiệu quả trong học tập, trong giao tiếp ở gia đình, nhà trường và xã hội; góp phần
cùng các môn học khác phát triển năng lực tư duy cho học sinh; trang bị cho học
sinh những hiểu biết ban đầu về văn học, văn hoá và ngôn ngữ văn hoá; nhằm hình
thành ở các em nhu cầu thưởng thức cái đẹp, khả năng rung cảm trước cái đẹp,
trước những vui buồn, yêu, ghét, thái độ, hành vi đúng đắn của con người Việt Nam
hiện đại trong quan hệ gia đình và xã hội.
Hơn thế nữa, môn Tiếng Việt tiểu học có tác dụng giáo dục tâm hồn rất sâu
xa và đặc biệt thể hiện ở chỗ: Bồi dưỡng và phát triển con người chất nhân văn - cái
sẽ đi với con người suốt cả cuộc đời. Chất nhân văn này là một sự hiểu biết tinh tế,
bởi khi một tác phẩm văn học đã có thể hư cấu đến tận bản chất của sự vật, nó sẽ
không những dạy cho con người những phẩm chất làm người tốt mà còn dạy cho
họ sự sáng suốt, biết rung động, biết xúc cảm trước cái đẹp của thực tế cuộc sống
muôn hình, muôn vẻ, phong phú và đa dạng. Qua đó các em có thể nói lên tiếng
nói, suy nghĩ của mình trước vẻ đẹp của sự vật, của thiên nhiên - đất nước.
Từ mục tiêu và nhiệm vụ quan trọng trên, yêu cầu người giáo viên phải có
tinh thần trách nhiệm cao trong việc dạy chữ, dạy người. Do đó, đối với việc dạy
môn Tiếng Việt tiểu học nói chung và Tiếng Việt lớp 5 nói riêng có một vai trò rất
quan trọng, đặc biệt là việc bồi dưỡng học sinh giỏi văn, giáo viên ngoài việc dạy
đọc - hiểu nội dung kiến thức thì cần phải quan tâm đến nhiệm vụ bồi dưỡng, nâng
cao năng lực cảm thụ văn học cho học sinh, thông qua các giờ học Tập đọc - Luyện
Giáo viên : Hoàng Thị Thủy – Trường tiểu học Nguyễn Thị Minh Khai


Giáo viên : Hoàng Thị Thủy – Trường tiểu học Nguyễn Thị Minh Khai

2


SKKN : Một số biện pháp rèn luyện năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5

Phần 2 : NỘI DUNG
I. Thực trạng về việc rèn luyện cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5
Qua quá trình giảng dạy và qua việc dự giờ, tôi nhận thấy việc rèn luyện
năng lực cảm thụ văn học của học sinh lớp 5 còn gặp một số khó khăn:
1. Về phía giáo viên:
Một bộ phận nhỏ trong giáo viên vẫn chưa quan tâm đúng mức đến rèn luyện
năng lực cảm thụ văn học của học sinh, chưa thực sự có những biện pháp tích cực,
thích hợp với từng đối tượng học sinh để khơi dậy hứng thú, khả năng cảm thụ văn
học của học sinh.
Năng lực cảm thụ văn học của một số giáo viên còn hạn chế.
2. Về phía học sinh:
- Do khả năng tư duy của học sinh tiểu học còn dừng lại ở mức độ tư duy
đơn giản trực quan nên việc cảm thụ văn học của học sinh còn gặp nhiều khó khăn.
- Vốn sống và vốn kiến thức văn học của học sinh nhất là học sinh vùng
nông thôn quê của chúng tôi còn hạn chế. Đa số các em là con trong những gia đình
có bố mẹ làm nghề nông thuần tuý nên số phụ huynh có điều kiện và có ý thức mua
sách báo cho con em mình đọc còn rất ít. Nguồn sách cung cấp chủ yếu cho các em
là thư viện trường học. Hơn nữa không ít em chưa có thói quen đọc sách, ham đọc
sách vì thế các em ít có sự say mê với các tác phẩm văn học.
Kết quả kiểm tra chất lượng môn Tiếng Việt đầu năm học 2013 – 2014 của
khối lớp 5 như sau :
Lớp TSHS
5A

22,9
26,5%
31,4%
20%

Trung bình
SL
%
13 37,1%
14 41,2%
12 34,3%
19 63,3%

Yếu
SL
2
1
4
3

%
5,7%
2,9%
11,4%
10%

III. Một số biện pháp rèn luyện cảm thụ văn học cho học sinh
1. Bồi dưỡng năng lực trau dồi hứng thú khi tiếp xúc với thơ văn:
Giáo viên : Hoàng Thị Thủy – Trường tiểu học Nguyễn Thị Minh Khai


xúc với thơ văn.
- Đọc nhiều truyện Kim Đồng

Giáo viên : Hoàng Thị Thủy – Trường tiểu học Nguyễn Thị Minh Khai

4


SKKN : Một số biện pháp rèn luyện năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5

- Đọc các bài thơ, bài văn bài ca dao hay của các nhà thơ, nhà văn và của
các bạn học sinh giỏi.
Khi đọc xong một cuốn sách hay một cuốn truyện, giáo viên tập cho học
sinh tự đặt câu hỏi và trả lời ( có ghi chép để tích luỹ kiến thức).
Chẳng hạn :

+ Truyện nói đến ai ?
+ Họ là người như thế nào ?
+ Em có cảm nhận như thế nào khi đọc xong truyện đó ?

* Chú ý : Giáo viên không được cảm xúc hộ cho học sinh, mà chỉ đóng vai
trò là người hướng dẫn gợi mở dẫn dắt để học sinh tự thâm nhập với tác phẩm; giáo
viên cần tôn trọng những suy nghĩ, cảm xúc ngây thơ của học sinh, từ đó bổ sung
sửa chữa và động viên kịp thời.
2. Tích luỹ vốn hiểu biết về thực tế cuộc sống và văn học:
Cảm thụ văn học là một quá trình nhận thức có ảnh hưởng rất nhiều bởi
“vốn sống” của mỗi con người, mỗi học sinh. Nếu muốn bồi dưỡng năng lực cảm
thụ văn học cho học sinh trước hết phải bồi dưỡng “vốn sống” cho các em. Khi có
vốn sống, các em mới có khả năng liên tưởng để tiếp nhận các tác phẩm. Cái vốn
ấy, trước hết được tích luỹ bằng sự hiểu biết và cảm xúc của bản thân qua hoạt

Bên cạnh vốn hiểu biết về cuộc sống, các em cần tích luỹ cả vốn hiểu biết
về văn học thông qua việc đọc sách thường xuyên. Vốn sống cũng được bồi dưỡng
một cách gián tiếp qua sách vở, bởi những kinh nghiệm của đời sống, những thành
tựu khoa học, văn học, tư tưởng, tình cảm của các thế hệ trước và kể cả những
người đương thời. Nếu không đọc sách thì không thể tiếp thu được nền văn minh
của nhân loại, khi đọc sách nhiều các em sẽ tăng thêm khả năng tiếp nhận lên
nhiều. Từ đó các em sẽ tìm hiểu, đánh giá cuộc sống, nhận thức mối quan hệ của tự
nhiên - xã hội.
Đặc biệt khi đọc tác phẩm văn chương ở các em không chỉ được thức tỉnh
về nhận thức mà còn rung động tình cảm, nảy nở những ước mơ, tốt đẹp, khơi dậy
những năng lực hành động, sức mạnh sáng tạo cũng như bồi dưỡng tâm hồn.
Song muốn đọc sách có kết quả tốt, giáo viên cần xây dựng cho học sinh
hứng thú và thói quen khi đọc sách. Đọc sách phải phù hợp với tâm lý lứa tuổi, có
ích trong việc học tập và tu dưỡng. Khi đọc cần phải có phương pháp và thái độ
đúng đắn, khi đọc cần tập trung tư tưởng cao, luôn suy nghĩ về những điều đang
đọc để thấy được cái hay cái đẹp của tác phẩm.
Giáo viên : Hoàng Thị Thủy – Trường tiểu học Nguyễn Thị Minh Khai

6


SKKN : Một số biện pháp rèn luyện năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5

Đó là năng lực biết nghe được, đọc được những gì ẩn dưới những chuỗi âm
thanh, dưới các dòng chữ hay nói chính xác đó là tư duy nghệ thuật.
Chẳng hạn: Trong bài thơ “Về ngôi nhà đang xây” của tác giả Đồng Xuân
Lan -Tập đọc lớp 5, khi đọc bài thơ các em cảm nhận được những hình ảnh trong
bài thơ rất gần gũi với cuộc sống hàng ngày, chúng ta vẫn thường trông thấy những
ngôi nhà đang xây với bộn bề vôi vữa, gạch ngói. Chúng ta chỉ thấy ở đó sự bừa
bộn, xấu xí, bụi bặm. Có lẽ không ai giống các bạn nhỏ chúng ta thấy được vẻ đẹp

công với nước.
- Tổ chức các cuộc thi đọc diễn cảm, thi kể chuyện, ngâm thơ theo các chủ
điểm, chủ đề.
- Khi đọc sách hay tham gia các hoạt động Tiếng Việt, giáo viên phải chú ý
cho học sinh viết bài thu hoạch để tích luỹ vốn kiến thức
3. Nắm vững kiến thức cơ bản về Tiếng Việt :
Để trau dồi năng lực cảm thụ văn học ở tiểu học, học sinh cần nắm vững
kiến thức cơ bản đã học trong chương trình tiểu học nói chung và chương trình
Tiếng Việt ở lớp 5 nói riêng. Học sinh có thể hiểu về ngữ âm Tiếng Việt (âm, thanh,
chữ ghi âm, dấu ghi thanh, tiếng - các bộ phận của tiếng: Âm đầu, vần, thanh; các
khái niệm văn học: Về hình ảnh, chi tiết, kết cấu tác phẩm, đặc trưng của ngôn ngữ,
nghệ thuật một số biện pháp tu từ …) học sinh mới dễ dàng cảm thụ được vẻ đẹp
của câu văn, câu thơ.
Trong các câu ca dao bài “Đi cấy” (sách Tiếng Việt 5- tập 2):
Người ta đi cấy lấy công
Tôi nay đi cấy còn trông nhiều bề
Trông trời, trông đất, trông mây
Trông mưa, trông gió, trông ngày, trông đêm
Trông cho chân cứng, đá mềm
Trời êm, bể lặng mới yên tấm lòng.
Cách diễn đạt được nhân lên gấp nhiều lần, sự phóng đại ở đây góp phần
biểu hiện rõ ý chí mạnh mẽ, quyết tâm phấn đấu khắc phục mọi khó khăn của
người nông dân lao động.
Hay đọc đoạn văn tả cảnh làng quê ngày mùa dưới đây, nếu nắm vững kiến
thức về từ ngữ đã học, học sinh sẽ chú ý ngay tới sắc độ của màu vàng do nhà văn
Tô Hoài sáng tạo bằng sự quan sát vô cùng tinh tế:
Giáo viên : Hoàng Thị Thủy – Trường tiểu học Nguyễn Thị Minh Khai

8



Giáo viên : Hoàng Thị Thủy – Trường tiểu học Nguyễn Thị Minh Khai

9


SKKN : Một số biện pháp rèn luyện năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5

Một trong những biện pháp có hiệu quả để bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn
học cho học sinh là đọc diễn cảm có sáng tạo. Nó giúp cho học sinh nâng cao khả
năng xúc cảm thẩm mỹ và kích thích các em khám phá cái hay, cái đẹp của văn
chương.
Đọc diễn cảm là hình thức tái sinh tác phẩm nghệ thuật là khám phá ra
những gì ẩn dưới những dòng chữ để chúng vang lên.
Nhiều khi chỉ cần để cho học sinh trực tiếp cảm thụ bằng chính giọng đọc,
bằng chính nhạc thơ: Khi lên, khi xuống, khi trầm, khi bổng, khi mạnh mẽ, khi nhẹ
nhàng tha thiết.
Thông qua các bài tập đọc - kể chuyện, giáo viên dẫn dắt, gợi mở cho học
sinh phát hiện từ ngữ hình ảnh đẹp, các biện pháp nghệ thuật trong từng bài bằng
những câu hỏi phong phú :
+ Đó là những câu hỏi xác định kỹ năng đọc (giọng chung của bài, ngắt
giọng, tốc độ, độ cao, thấp …)
+ Đó là những câu hỏi tái hiện lại bài tập đọc (từ ngữ, chi tiết, hình ảnh)
+ Những câu hỏi gợi liên tưởng, tưởng tượng.
+ Những câu hỏi về ý nghĩa của tác phẩm giúp học sinh hiểu được nội
dung thông báo của bài.
+ Những câu hỏi đánh giá nhân vật, thái độ, tư tưởng, tình cảm của tác giả.
+ Những câu hỏi đánh giá, giá trị nghệ thuật của bài đọc.
Từ đó các em khái quát lên được vấn đề cần nói đến trong bài đọc. Mặt
khác, làm cho các em rung cảm trước vẻ đẹp muôn hình, muôn vẻ của cuộc sống.

Mở ra bao nỗi đợi chờ...”
“Là cửa nhưng không then khóa ”, lại “ không khép lại bao giờ ” nghĩa là
tâm hồn luôn luôn rộng mở đón gió bốn phương. Cách chơi chữ độc đáo ấy đã mở
ra một không gian bát ngát cùng tính cách khoáng đạt của dòng sông.
Giống như một người đang mở cánh cửa ngôi nhà của mình để bước ra vậy,
không chỉ có người ra đi mà còn có người đang đến, không chỉ có chia xa mà còn
có đoàn tụ. Nơi sông chia tay đất để ra biển thì cũng lại là nơi biển trở về với đất.
Bởi vậy, đó vừa là ân nghĩa vừa là tình cảm thủy chung.
“Nơi con tàu chào mặt đất
Còi ngân lên khúc giã từ”
Giáo viên : Hoàng Thị Thủy – Trường tiểu học Nguyễn Thị Minh Khai

11


SKKN : Một số biện pháp rèn luyện năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5

Ngày xưa, những dòng sông thường là biểu tượng của không gian cách trở.
Vì thế, những cuộc chia tay bên dòng sông thường rất xót xa. Dòng sông mênh
mang như báo trước khoảng thời gian chia xa dằng dặc. Bây giờ cũng lưu luyến,
bâng khuâng nhưng không buồn như vậy nữa bởi người ra đi tin chắc một ngày
không xa sẽ lại trở về trong tình cảm yêu thương của người trở lại:
Cửa sông tiễn người ra biển
Mây trắng lành như phong thư.
Câu thơ vui mà thật sâu sắc. Nó cho thấy niềm tin, niềm lạc qua của con
người trước tương lai. Mà cơ sở của niềm tin ấy chính là những ân tình, thủy chung
của sông và biển đối với đất, với con người.
“Dù giáp mặt cùng biển rộng”
Cửa sông chẳng dứt cội nguồn
Lá xanh mỗi lần trôi xuống

“Nước chúng ta
Nước những người chưa bao giờ khuất
Đêm đêm rì rầm trong tiếng đất
Những buổi ngày xưa vọng nói về”.
- Em hiểu hai dòng thơ cuối như thế nào ?
Ở đây cần giúp học sinh thấy được hai dòng thơ cuối nêu truyền thống anh
hùng bất khuất của dân tộc Việt Nam từ ngàn xưa vẫn còn sống mãi, ngỡ như tiếng
của người xưa vẫn còn “rì rầm” âm vang trong lòng đất, còn nhắc lại với chúng ta
những truyền thống oanh liệt và tự hào.
- Trong từng bài tập đọc - kể chuyện, sau khi dạy khai thác nội dung kiến
thức giáo viên cho học sinh làm bài tập cảm thụ để biết được học sinh cảm nhận
được gì ở bài đã học.
- Khi hướng dẫn học sinh tham quan một cảnh đẹp, hay một khu di tích,
giáo viên cho học sinh viết cảm nhận của mình qua buổi tham quan đó.
- Đọc cho học sinh nhiều lần, đọc diễn cảm những bài thơ hay để các em
tập rung cảm trước vẻ đẹp đa dạng của cuộc sống bằng cách đọc nhiều lần, thường
xuyên làm các bài tập về tìm các hình ảnh so sánh, nhân hoá được nêu ở trong bài.
Từ đó sẽ tạo ra cho học sinh một thói quen trong quan sát, tích luỹ vốn sống và biết
cách viết bài cảm thụ.
Giáo viên : Hoàng Thị Thủy – Trường tiểu học Nguyễn Thị Minh Khai

13


SKKN : Một số biện pháp rèn luyện năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5

- Nắm những yêu cầu và biện pháp về bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học
các em phải kiên trì rèn luyện từng bước (từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp)
nhất định các em sẽ viết được những đoạn văn hay về cảm thụ văn học, sẽ có năng
lực cảm thụ văn học tốt để phát hiện được bao điều đáng quý trong văn học và

37,1%
13,3%

Khá
SL
10
12
14
8

%
28,6%
35,3%
40%
26,7

Trung bình
SL
%
12 34,3%
10 29,4%
8
22,9%
17 56,7%

Yếu
SL
1
2


hiện sự hồn nhiên của lứa tuổi.
Khi học sinh nắm được các kiến thức cơ bản và có sự đam mê về văn học,
tôi hướng dẫn các em tập viết bài, dựa trên những hiểu biết vốn có mà các em lĩnh
hội được, tôi nhận thấy các bài làm sau thường có chất lượng khá hơn bài làm
trước.
Một số đề xuất :
Để rèn luyện năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5, tôi xin đề xuất
một số ý kiến sau:
* Đối với giáo viên :
- Phải tâm huyết với nghề, gần gũi với học sinh để giúp các em khắc phục
những khó khăn trong việc lĩnh hội kiến thức.
- Luôn luôn học hỏi trau dồi kinh nghiệm, lựa chọn phương pháp phù hợp
với khả năng tiếp thu của học sinh.
- Cần tổ chức cho học sinh đi tham quan, quan sát thiên nhiên, cảnh vật, ....
để học sinh có thêm hiểu biết về thực tế.
- Sử dụng các trò chơi học tập Tiếng Việt có hiệu quả làm cho các em luôn
yêu thích môn học và củng cố khắc sâu kiến thức.
- Tạo mọi điều kiện để học sinh tự bộc lộ năng lực nhận thức và hành động,
được học kiến thức mới thông qua việc vận dụng những điều đã biết, và được thực
hành luyện tập kỹ năng đọc, nghe, nói và viết với sự hỗ trợ của bạn bè, thầy (cô)
giáo.
Giáo viên : Hoàng Thị Thủy – Trường tiểu học Nguyễn Thị Minh Khai

15


SKKN : Một số biện pháp rèn luyện năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5

* Đối với nhà trường:
- Cần tổ chức bồi dưỡng cho giáo viên thường xuyên bằng nhiều hình thức:

học, (Theo chương trình và sách giáo khoa mới), Nhà xuất bản Giáo dục, năm
2007.

MỤC LỤC
Phần 1 : MỞ ĐẦU

trang 1

I. Lý do chọn đề tài

trang 1

II. Mục đích nghiên cứu

trang 2

III. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

trang 2

IV. Phương pháp nghiên cứu

trang 2

Phần 2 : NỘI DUNG
I. Thực trạng về việc rèn luyện cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5
Giáo viên : Hoàng Thị Thủy – Trường tiểu học Nguyễn Thị Minh Khai

trang 3
trang 3


trang 10

III. Kết quả đạt được.

trang 14
Phần 3 : KẾT LUẬN

trang 15

TÀI LIỆU THAM KHẢO

trang 17

Giáo viên : Hoàng Thị Thủy – Trường tiểu học Nguyễn Thị Minh Khai

18