1. MỞ ĐẦU
1.1. Lí do chọn đề tài
Hiện nay, việc nâng cao chất lượng dạy và học vẫn là vấn đề lớn cần được
quan tâm giải quyết thường xuyên và liên tục. Để làm được điều đó thì công tác
đổi mới phương pháp là cốt lõi.
Thực tế ở các trường THPT hiện nay, việc đổi mới phương pháp đã và
đang diễn ra khá rầm rộ, trong đó trọng tâm là áp dụng các phương pháp, kĩ
thuật dạy học hiện đại. Các phương pháp dạy học hiện đại nói chung đều dựa
trên quan điểm dạy học giải quyết vấn đề [4]. Dạy học nhóm là một trong những
giải pháp được áp dung nhiều hơn cả trong hầu hết các môn học văn hóa.
Dạy học nhóm (hay còn gọi là dạy học theo nhóm) được vận dụng ở nhiều
hình thức, phạm vi, quy mô, mức độ khác nhau. Song tựu trung lại, cách thức
tiến hành của giáo viên còn không ít những hạn chế, thiếu sót mà nguyên nhân
lại là từ việc chưa nắm rõ bản chất của hình thức dạy học này.
Môn Địa lí ở trường THPT với những đặc thù nhất định có thể ứng dụng
hình thức dạy học nhóm rất hiệu quả, phát huy tính chủ động, sáng tạo, độc lập,
làm việc phối hợp và trang bị các kĩ năng mềm cho học sinh [3]. Giáo viên thực
sự trở thành người điều khiển, người đánh giá, người bạn, người đồng hành với
học sinh, và vai trò của người thầy được nâng cao hơn [1]. Hình thức này cũng
tạo điều kiện cho giáo viên và học sinh khai thác tối đa các phương tiện, thiết bị
dạy học, tiến bộ của khoa học và công nghệ ứng dụng vào giáo dục và đào tạo
[2].
Trong quá trình sử dụng hình thức dạy học nhóm trong môn Địa lí ở
trường THPT còn nhiều trường hợp đồng nghĩa với phương pháp thảo luận
nhóm, dạy học theo nhóm nhỏ, hoạt động nhóm, hợp tác trong nhóm… nên vận
dụng chưa nhuần nhuyễn, thiếu linh hoạt, còn mất nhiều thời gian, học sinh làm
việc thiếu hiệu quả hoặc chỉ mang tính hình thức. Trong không ít trường hợp,
giáo viên vô tình đã biến học nhóm thành hoạt động của một vài cá nhân trong
lớp
Trong giới hạn của đề tài sáng kiến kinh nghiệm này, tôi chỉ tập trung vào
việc lí giải cách hiểu đúng và đủ của hình thức dạy học nhóm, đồng thời đưa ra

trong 02 năm học, tác giả xử lí, đánh giá, phân tích để thấy được tương quan, vai
trò của hình thức dạy học nhóm so với các hình thức khác.

2


2. NỘI DUNG
2.1. Cơ sở lí luận
Dạy học nhóm là một hình thức xã hội của dạy học, trong đó học sinh của
một lớp học được chia thành các nhóm nhỏ, trong khoảng thời gian giới hạn,
mỗi nhóm tự lực hoàn thành các nhiệm vụ học tập trên cơ sở phân công và hợp
tác làm việc. Kết quả làm việc xủa nhóm sau đó được trình bày và đánh giá
trước toàn lớp [2].
Dạy học nhóm là một hình thức tổ chức dạy học, tùy theo nhiệm vụ cần
giải quyết mà có những phương pháp làm việc khác nhau được sử dụng [5]. Dạy
học nhóm thường được áp dụng để đi sâu, vận dụng, luyện tập, củng cố một chủ
đề đã học, nhưng cũng có thể để tìm hiểu một chủ đề mới.
Theo Giáo sư Bernd Meier và Tiến sĩ Nguyễn Văn Cường, tiến trình dạy
học nhóm được chia thành 3 giai đoạn sau [2]:

Làm việc toàn lớp

Làm việc nhóm

Làm việc toàn lớp

NHẬP ĐỀ VÀ GIAO NHIỆM VỤ
- Giới thiệu chủ đề.
- Xác định nhiệm vụ các nhóm.
- Thành lập các nhóm.

sinh khá, giỏi không chỉ hoàn thành nhiệm vụ của mình mà còn giúp đỡ các bạn
yếu hơn hoàn thành các nhiệm vụ được giao. Qua đó, hình thành cho học sinh
tinh thần tự chủ, đoàn kết, tương trợ, hợp tác trong học tập và hành động.
Dạy học nhóm giúp học sinh phát triển năng lực xã hội: năng lực sử dụng
ngôn ngữ, năng lực giao tiếp, năng lực tự tìm hiểu, năng lực hợp tác, năng lực
tranh luận, năng lực phản biện, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực tư duy…,
giúp các học sinh nhút nhát, thiếu tự tin có cơ hội để phát triển bản thân, trở nên
tự tin, mạnh dạn trước tập thể.
Tuy nhiên, dạy học nhóm đòi hỏi nhiều thời gian, trong một số trường hợp
tổ chức không tốt sẽ dẫn đến sự chây lười trong công việc của một số học sinh,
hoàn thành nhiệm vụ được giao chỉ tập trung ở thiểu số học sinh tích cực, thậm
chí không đánh giá được năng lực, kiểm tra được thành quả của các nhóm… Có
một số thành viên ỷ lại không làm việc, có thể xảy ra hiện tượng đi lệch hướng.
Trong nhiều trường hợp, một số học sinh khá giỏi trong nhóm quyết định quá
trình và kết quả thảo luận của cả nhóm…
2.2. Thực trạng dạy học nhóm trong môn Địa lí ở trường THPT
2.2.1. Những mặt đã làm được

4


Trong những năm gần đây, dạy học nhóm ở trường THPT trong môn Địa
lí đã có nhiều thay đổi về chất, trong nhiều giờ dạy các giáo viên thường xuyên
sử dụng phương pháp thảo luận nhóm, tạo hứng thú cho người học, kích thích
khả năng làm việc hợp tác của học sinh. Trong hầu hết các giờ thao giảng, dù
như thế nào các giáo viên cũng tìm cách sử dụng dạy học nhóm.
Phần lớn học sinh đã nhận thấy được vai trò và ý nghĩa của phương pháp
học tập theo nhóm đối với việc học tập của mình. Nhiều học sinh rất hào hứng
khi thực hiện học tập theo nhóm. Các giáo viên đã tích cực vận dụng phương
pháp học tập theo nhóm cho học sinh trong quá trình giảng dạy giúp học sinh tự

- Giáo viên: Đa số giáo viên chỉ được bồi dưỡng lí thuyết chung chung về
phương pháp giảng dạy, chưa được huấn luyện cụ thể kĩ năng thiết kế dạy học
nhóm trong môn Địa lí, thậm chí nhiều giáo viên chỉ thông qua trao đổi với bạn
bè, đồng nghiệp để xây dựng, thiết kế dạy học nhóm. Trong quá trình dạy học
nhóm, kĩ năng điều hành của các giáo viên thường thiếu linh hoạt, mất thời gian,
không phát huy được trí tuệ tập thể. Các thầy cô giáo cũng chưa thường xuyên
trao đổi, hướng dẫn, cung cấp những kĩ năng và phương pháp làm việc nhóm
cho học sinh. Học sinh chỉ biết nhận nhiệm vụ là hoàn thành bài tập bằng cách
làm việc nhóm mà chưa biết phải làm việc nhóm như thế nào để hoàn thành bài
tập một cách tốt nhất. Việc vận dụng dạy học nhóm chủ yếu diễn ra trong các
tiết thao giảng nhưng cách thức tiến hành chưa linh hoạt, các nhóm được thành
lập hầu như chỉ dựa trên tiêu chí chỗ ngồi mà chưa căn cứ vào khả năng, năng
lực, trình độ, tâm lí… của học sinh.
- Cơ sở vật chất trường học: Trong những năm qua cơ sở vật chất phục vụ
dạy học ngày càng được tăng cường, nhưng các phương tiện, thiết bị, kĩ thuật
phục vụ dạy và học Địa lí trong các nhà trường THPT trên phạm vi tỉnh Thanh
Hóa đã và đang bị xuống cấp nhiều, thiếu trang thiết bị mới, cập nhật, chưa bổ
sung kịp thời các trang thiết bị hư hỏng, mất mát; các phòng học vẫn chủ yếu
theo kiểu truyền thống nên công tác tổ chức dạy học nhóm chưa phát huy hết thế
mạnh.
- Đối với học sinh: Một số học sinh chưa hình thành cho mình ý thức tích
cực và tự giác trong học tập, làm việc nhóm, học sinh chưa chịu khó tìm hiểu để
có thể tự trang bị cho mình những kĩ năng và phương pháp học nhóm có hiệu
quả. Bản thân học sinh thiếu và yếu về phương pháp, kĩ năng học nhóm: phương
pháp tiến hành hoạt động nhóm của các nhóm chưa khoa học, chưa hợp lí, nhiều
nhóm chưa lắng nghe, chưa tạo cơ hội cho các thành viên được thể hiện, khẳng
định mình, được thảo luận và phát biểu ý kiến. Từ đó dẫn đến tình trạng một số
thành viên chán nản, buông xuôi, phó mặc chỉ tham gia một cách chiếu lệ, đối
phó. Nhóm trưởng chưa thực sự phát huy được vai trò của mình, chưa có năng
lực và kĩ năng trong việc điều hành nhóm. Cán bộ các lớp chưa thực sự phát huy

Trả lời
STT
Nội dung
Có
Không
1

Khả năng ca hát

2

Khả năng hội họa

3

Khả năng khai thác tri thức trên mạng internet

4

Khả năng sử dụng Word

5

Khả năng sử dụng Excel để vẽ biểu đồ

6

Khả năng vẽ trên máy tính

7

Việc phân nhóm cần thực hiện sao cho giáo viên có thể theo dõi, đánh giá
nhưng đồng thời cũng đảm bảo phát huy tính tích cực của mỗi học sinh. Về lí
thuyết, một nhóm lí tưởng nhất gồm 4 - 6 thành viên [2]. Trong thực tế, nhóm
được tổ chức linh hoạt tùy thuộc vào mỗi nhiệm vụ cụ thể, tùy thuộc cách thức
tiến hành giải quyết vấn đề, tùy thuộc đặc điểm học sinh và cơ sở vật chất, trang
thiết bị phục vụ dạy học.
Dựa vào kết quả của Phiếu điều tra khả năng học sinh mà giáo viên chia
nhóm phù hợp. Một nhóm muốn hoạt động hiệu quả cần phải có cơ cấu tổ chức
chặt chẽ, gồm:
- Một nhóm trưởng có trách nhiệm tổ chức, điều hành mọi hoạt động của
nhóm, nhóm trưởng có thể do các thành viên trong nhóm bầu lên hoặc do giáo
viên chỉ định. Nhóm trưởng là người có năng lực, nhiệt tình và uy tín.
- Một nhóm phó (nếu quy mô nhóm lớn) để hỗ trợ nhóm trưởng, thay thế
nhóm trưởng khi cần thiết (nhất là những nhiệm vụ thực hiện dài hạn trong dạy
học theo dự án).
- Một thư kí để ghi nội dung nhóm thống nhất trả lời cho nhiệm vụ trên
lớp, hoặc ghi chép nội dung thống nhất của các cuộc họp nhóm với các vấn đề
được phân công dài hạn. Thư kí nhóm được thay đổi thường xuyên.

8


- Nhóm phải quy định rõ trách nhiệm cụ thể của từng thành viên trong
nhóm, xây dựng mối quan hệ gắn kết giữa các thành viên trong nhóm.
Mỗi nhóm cũng giao nhiệm vụ cho người trình bày, thuyết trình, những
người tham gia bảo vệ nội dung trả lời của nhóm, những người tham gia phản
biện đối với nhóm khác.
Trong quá trình chia nhóm, giáo viên cũng đồng thời nêu nội quy, yêu cầu
về thời gian, sản phẩm của hoạt động nhóm chỗ ngồi, cách thức hoạt động của
mỗi nhóm.

đó các nhóm mới có sự đối chứng, phản biện, kích thích phát triển các kĩ năng
thuyết trình trước đám đông và làm việc khoa học của học sinh.
c. Sắp xếp thời gian:
Hoạt động nhóm cần diễn ra thường xuyên và xen kẽ với các hình thức,
hoạt động giảng dạy khác để tránh nhàm chán và giáo viên kịp thời nắm bắt mức
độ tiếp thu của học sinh, từ đó định hướng điều chỉnh, bổ sung kiến thức, tài liệu
tham khảo.
Với những chủ đề học sinh về nhà chuẩn bị thì phải xác định thời gian cụ
thể là khi nào sẽ thuyết trình, thời gian tối đa và tối thiểu dành cho mỗi chủ đề là
bao nhiêu để học sinh có thể chủ động. Với những chủ đề mà đòi hỏi sự vận
dụng kiến thức liên môn thì giáo viên có thể cho học sinh chuẩn bị trong một
quá trình dài (2 – 6 tuần) và trình bày ở phòng có đầy đủ các thiết bị nghe nhìn,
phòng hội thảo.
d. Tổ chức dạy học nhóm:
Trong thời gian các nhóm thực hiện nhiệm vụ, giáo viên là người nắm bắt
những nội dung học sinh khó khăn để giúp đỡ, đưa câu hỏi định hướng, hướng
dẫn khai thác tài liệu; học sinh cũng sẽ có những câu hỏi phản hồi, giáo viên cần
giải đáp tức thời hoặc chỉ rõ nguồn tài liệu cho học sinh tự tìm hiểu.
Một kinh nghiệm quan trọng cho thấy giáo viên càng tạo điều kiện cho
học sinh gần gũi thì học sinh càng hỏi nhiều, giáo viên càng không gò bó về vị
trí và cách thức ngồi (hoặc đứng) thảo luận thì học sinh càng phát huy tư duy tốt
hơn.
Kết quả hoạt động nhóm mang lại chất lượng cao nhất phải bắt nguồn từ
làm việc cá nhân học sinh. Trong dạy học nhóm, điều này thường các giáo viên
không thực hiện, mà họ sẽ trực tiếp yêu cầu nhóm thảo luận, hoạt động và đi đến
kết quả chung của nhóm. Vô hình chung đã làm cho nhiều học sinh trong nhóm
không làm việc mà chỉ tập trung ở một vài cá nhân học tập tốt và khá của bộ
môn. Do đó, trước khi chính thức hoạt động nhóm, giáo viên yêu cầu học sinh
làm việc cá nhân toàn bộ nội dung của nhóm, sau đó học sinh đưa kết quả của
mình ra nhóm, trao đổi, phản biện, tranh luận và đi đến thống nhất dưới sự điều

ngẫu nhiên bất kì người nào trong nhóm lên thuyết trình; thứ hai, là cho nhóm
cử người để thuyết trình. Để đảm bảo tất cả mọi thành viên trong nhóm đều phải
làm việc, tránh tình trạng ỷ lại vào người khác thì ngay từ ngày đầu tiên, khi
phân công làm nhóm chúng ta thông báo trước lớp là có thể chúng ta sẽ chọn 1
trong 2 phương án trên.
Nếu lựa chọn phương án thứ hai thì giáo viên có thể gọi ngẫu nhiên bất kì
thành viên nào trong nhóm lên nói tóm tắt những nội dung mà nhóm đã làm, sau
đó mới cho nhóm thuyết trình. Việc làm này sẽ giúp tránh được tình trạng công

11


việc chỉ tập trung trong một số học sinh và không phát huy được tác dụng của
việc làm nhóm.
Khi một nhóm thuyết trình, các nhóm còn lại chú ý theo dõi và sau đó sẽ
tiến hành nhận xét, đặt ra những câu hỏi. Những nhóm có câu hỏi hay và nhận
xét chính xác thì cũng sẽ được giáo viên ghi nhận, đánh giá và thưởng điểm để
động viên sự sáng tạo, ham tìm tòi của học sinh. Thông thường học sinh sẽ đặt
ra rất nhiều câu hỏi. Để tránh tình trạng thời gian trả lời câu hỏi quá dài, giáo
viên nên chọn ra những câu hỏi hay để nhóm thuyết trình trả lời, học sinh nhóm
trả lời câu hỏi cũng có thể được giáo viên chỉ ngẫu nhiên. Những câu hỏi còn lại
có thể cho học sinh về nhà trả lời và gửi lại cho cả lớp và giáo viên vào tiết học
sau.
Trong thuyết trình của học sinh hoặc tổ chức các cuộc hội thảo, giáo viên
nên thực hiện chế độ “một tiếng nói” để đảm bảo sự trang nghiêm, tạo điều kiện
cho học sinh thấy mình được tôn trọng cũng như học sinh khác nghe, hiểu tốt
hơn.
e. Đánh giá
Công tác đánh giá trong dạy học nhóm thông thường được các nhà lí luận
về phương pháp dạy học xếp ở hoạt động cuối cùng [5]. Tuy nhiên, đánh giá học

sinh đạt được, còn nhược điểm sẽ nhấn mạnh vào nhóm. Khi nói đến nhược
điểm của cá nhân học sinh, giáo viên cần nhẹ nhàng giúp các em nhận thấy đó là
điều sai nhưng hoàn toàn sửa được, đồng thời khích lệ các em, tránh để các em
thấy chán ghét môn học, chán ghét giáo viên. Một trong những công cụ để đánh
giá hiệu quả là yêu cầu học sinh trong hoạt động phải sử dụng hai màu mực đỏ
và đen (hặc xanh), màu đen (hoặc xanh) để làm việc cá nhân (dựa trên phiếu làm
việc cá nhân) và làm việc nhóm. Sau khi giáo viên chốt chuẩn kiến thức, yêu cầu
học sinh dùng mực đỏ chữa những chỗ sai hoặc viết những chỗ chưa trả lời được
vào phiếu làm việc cá nhân của mình. Dựa vào mức độ màu mực đỏ, giáo viên
không cần đi đọc cụ thể từng phiếu cũng biết được học sinh đó hoàn thành
nhiệm vụ được giao ở mức độ nào.
Đối với hoạt động nhóm có sự chuẩn bị trong thời gian dài (thường dùng
trong dạy học dự án), giáo viên đánh giá trong suốt quá trình và sản phẩm của
các nhóm, qua đó giáo viên cũng đánh giá được năng lực, mức độ hoàn thành
của từng thành viên. Buổi thuyết trình của dự án là kết quả cuối cùng, giáo viên
có được thông tin phản hồi của các học sinh nhóm khác.
Trong mọi trường hợp đánh giá, cần nêu rõ những ưu nhược điểm của học
sinh, nhóm học sinh, nhấn mạnh vào các ưu điểm để làm điển hình cho lớp học
tập, phát huy. Những nhược điểm chỉ tập trung sâu vào các nhóm, còn cá nhân
nên có sự góp ý chân thành, cầu thị, giúp đỡ cho em đó tiến bộ. Đánh giá cũng là
một quá trình trước, trong và sau khi hoạt động nhóm kết thúc, từ đó có những
uốn nắm kịp thời với học sinh, cũng như bản thân giáo viên rút được những kinh
nghiệm trong công tác giảng dạy và giáo dục học sinh THPT qua môn Địa lí.
2.4. Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm
Trong 02 năm học 2015 – 2016 và 2016 – 2017, bản thân tôi đã thực
nghiệm, cải tiến, thiết kế, xây dựng chương trình thực hiện dạy học nhóm ở
13


trường THPT Mai Anh Tuấn cả 3 khối lớp và thu được nhiều kết quả quan trọng.


Yếu

Kém

SL

%

SL

%

SL

%

SL

%

SL

%

10I

42

1


9,5

23

54,8

11

26,2

4

9,5

đối

11E

36

0

0

6

16,7

18


3

8,3

12I

38

2

5,3

12

31,6

14

36,8

8

21,1

2

5,2

12M


21,6 105 44,5

54

22,9

19

8,0

chứng

Tổng số
Lớp

10A

41

25

61,0

14

34,1

2


4
3

9,5
6,8

0
0

0
0

0
0

0
0

14


nghiệ
m

11M

47

31


2

4,7

0

0

0

0

12K

42

28

66,7

12

28,6

2

4,7

0



Kết quả học tập của học sinh được nâng cao. Theo số liệu thống kê cho
thấy, các lớp sử dụng hình thức dạy học nhóm, học sinh đạt điểm giỏi là chủ yếu
(chiếm 60,9%), trong khi mức này ở các hình thức dạy học khác chỉ đạt trung
bình 3,0%. Kết quả dạy học nhóm không có học sinh nào bị điểm yếu hoặc kém,
trong khi ở hình thức dạy học thông thường chiếm tới 22,9% học sinh điểm yếu
và 8,0% học sinh điểm kém. Ở hình thức dạy học thông thường học sinh đạt
điểm trung bình là chủ yếu (chiếm 44,5%), trong khi ở dạy học nhóm mức này
chỉ có 5,4%. Như vậy có sự chênh lệch rất lớn giữa hình thức dạy học nhóm với
các hình thức dạy học thông thường (dạy học thông thường là các hình thức dạy
học đã diễn ra trong trường THPT Mai Anh Tuấn và cũng như nhiều trường
THPT khác trong những năm vừa qua), điều đó cũng chứng tỏ dạy học nhóm có
rất nhiều ưu việt khi giáo viên hiểu đầy đủ, đúng và vận dụng hợp lí, học sinh
hợp tác nhiệt tình.
Cũng vì những ưu điểm to lớn của dạy học nhóm mà hình thức này đã và
đang được nhân rộng ra các giáo viên, các môn học khác trong trường THPT
Mai Anh Tuấn. Hàng năm, nhà trường tổ chức các buổi hội thảo về đổi mới
phương pháp để các giáo viên có những sáng kiến, kinh nghiệm giảng dạy mới,
hay báo cáo để nhân rộng mô hình. Trong những năm học vừa qua, mô hình dạy
học nhóm được nhà trường cũng như các giáo viên lựa chọn để áp dụng giảng
dạy cho các môn học.

3. KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
3.1. Kết luận
Dạy học nhóm là hình thức dạy học hiệu quả, mang lại những giá trị thiết
thực cho giáo viên và học sinh. Hình thức dạy học này giúp cho giáo viên phát
huy năng lực của bản thân, tích lũy và cập nhật thêm kiến thức mới, có được
nhiều kinh nghiệm trong giảng dạy và giáo dục học sinh, giúp cho học sinh phát

15

góp ý xây dựng và phát triển cho học sinh.
3.2. Kiến nghị
Đối với giáo viên khi vận dụng hình thức dạy học nhóm cần nắm rõ nội
dung, cách thức tổ chức, tiến hành của hình thức dạy học này, đồng thời cần tăng
cường tích lũy kiến thức, trao đổi đồng nghiệp, học hỏi kinh nghiệm.
Đối với cơ quan quản lí giáo dục cần tăng cường đầu tư cơ sở vật chất,
trang thiết bị phục vụ dạy học đầy đủ ngay tại mỗi phòng học; tổ chức hội thảo
16


trao đổi kinh nghiệp, tập huấn phương pháp giảng dạy, trong đó tập trung vào
cách thức tiến hành dạy học nhóm.
XÁC NHẬN
CỦA THỦ TRƯỞNG ĐƠN VỊ

Thanh Hóa, ngày 20 tháng 05 năm
2017
Tôi cam đoan đây là sáng kiến kinh
nghiệm của mình tự viết, không sao
chép nội dung của người khác.

Phạm Văn Châu

17