Phương pháp dạy học môn lịch sử địa phương trong chương trình THCS để phát huy tính
năng động, sáng tạo của học sinh

A. ĐẶT VẤN ĐỀ :
I. LỜI MỞ ĐẦU:
1. Chủ trương đổi mới của Đảng và Nhà nước đối với sự nghiệp Giáo dục
và đào tạo:
Báo cáo Chính trị của Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII tại Đại
hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX (tháng 4 năm 2001) nêu rõ "Tiếp tục nâng cao
chất luợng giáo dục toàn dân, đổi mới nội dung, phương pháp dạy và học, hệ
thống trường lớp và hệ thống quản lý giáo dục; thực hiện tiêu chuẩn hóa, hiện
đại hóa xã hội". Như vậy, việc nâng cao chất lượng giáo dục nói chung, dạy các
bộ môn nói riêng đòi hỏi phải thực hiện tốt mối quan hệ giữa mục tiêu, nội dung
và đổi mới phương pháp dạy học Lịch sử ở trường Trung học cơ sở hiện nay là
một vấn đề lớn, thu hút sự quan tâm không chỉ của những người làm công tác
giảng dạy mà ngay cả ở các cấp, các ngành ở Trung ương và địa phương.Theo
Luật giáo dục đã được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa
X thông qua ngày 02 tháng 12 năm 1998 thì "Mục tiêu giáo dục đào tạo là đào
tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, có tri thức, sức khỏe,
thẩm mỹ và nghề nghiệp, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa
xã hội; hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công
dân đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc...". Vậy phải định hướng đổi
mới phương pháp dạy học ở trường THCS theo luật giáo dục là:
- Phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo ở HS
- Bồi dưỡng phương pháp tự học
- Rèn kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn
- Tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS.
Bốn định huớng này có liên quan chặt chẽ, trong đó định hướng đầu tiên là
căn bản.
Quán triệt về tính tích cực của HS trong quá trình học tập lịch sử thì trong
một giờ học lịch sử địa phương, để phát huy tính tích cực của HS, đòi hỏi người

sử địa phương và lịch sử dân tộc. Các nhà sử học xưa đã nói: "Sử để ghi chép
việc, mà việc thì hay hoặc dở đều làm gương răn dạy cho đời sau. Các nước ngày
xưa nước nào cũng đều có sử. "Sử phải tỏ rõ được sự phải - trái công bằng, yêu
ghét, vì lời khen của Sử còn vinh dự hơn áo đẹp của vua ban, lời chê của sử còn
nghiêm khắc hơn búa rìu, Sử thực sự là cái cân, cái gương của muôn đời".
II.THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ CẦN NGHIÊN CỨU:
2
Năm học: 2010 - 2011


Phương pháp dạy học môn lịch sử địa phương trong chương trình THCS để phát huy tính
năng động, sáng tạo của học sinh

1. Thực trạng về vấn đề dạy học lịch sử địa phương trong chương trình
THCS
Môn lịch sử vốn có vị trí, ý nghĩa đối với giáo dục thế hệ trẻ. Từ những
hiểu biết về quá khứ, học sinh hiểu rõ truyền thống dân tộc. Tự hào với những
thành tựu dựng nước của tổ tiên, xác định vị trí trong hiện tại, có thái độ đúng
với sự phát triển hợp qui luật của tương lai. Trong nghị quyết Hội nghị Ban chấp
hành Trung ương Đảng lần thứ 2 khoá 8 (tháng 2 năm 1997) đã khẳng định vai
trò của môn lịch sử cùng các môn khoa học khác trong công tác giáo dục. Không
những ngày nay, nhà nước mới quan tâm đến giáo dục mà ngay từ năm 1998,
luật giáo dục cũng đã xác định “ phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích
cực của học sinh, bồi dưỡng năng lực học tập có lòng say mê học tập và có ý
thức vươn lên ”, cũng như các môn học khác, đặc điểm và chức năng của mình,
việc học tập lịch sử lại cần phát huy tính năng lực tích cực của học sinh.
Lòng yêu quê hương là biểu hiện quan trọng nhất của lòng yêu nước chân
chính. Từ thuở bé thơ mỗi chúng ta đều biết về con người, cảnh vật, quá khứ nơi
chôn nhau, cắt rốn của mình. Những câu hát ru, những câu chuyện cổ tích của
bà, mẹ, chị mà một phần không nhỏ nói về quê hương, đã sớm in sâu vào tâm trí

lịch sử chung của dân tộc. Thanh Hoá còn là mảnh đất chứa đựng trong lòng nó
tính đặc sắc của nền văn hoá các dân tộc thiểu số cũng là một tư liệu hết sức
phong phú về lịch sử địa phương. Vì lẽ đó, không có lí do nào để chúng ta
-những giáo viên dạy sử lại bỏ trống mảng này. Cá nhân tôi cho rằng, với nguồn
tư liệu lịch sử địa phương hết sức phong phú như vậy thì 8 tiết trong phân phối
chương trình quả là quá ít, bởi vì chúng ta có rất nhiều điều cần giảng dạy cho
các em và các em cũng có nhiều điều chưa biết.
Trong chương trình lịch sử THCS, các tiết lịch sử địa phương có mặt với
số lượng không lớn chỉ có 8 tiết trong cả bốn khối lớp ( 6,7,8,9) nếu không muốn
nói là khiêm tốn. Có lẽ vì thế, mà nhiều giáo viên chưa chú trọng, đầu tư vào các
tiết dạy chương trình lịch sử địa phương hoặc có khi còn bỏ qua. Đây là nội dung
mới được đưa vào SGK lịch sử THCS. Cho nên không tránh khỏi những khó
khăn cho giáo viên trong việc sưu tầm và lựa chọn nội dung dạy- học mang tính
địa phương, tổ chức cho học sinh học tập những nội dung mang tính địa phương.
Vấn đề đặt ra là mỗi giáo viên phải lựa chọn xác định cho mình những nội
dung và cách thức học tập phù hợp.
4
Năm học: 2010 - 2011


Phương pháp dạy học môn lịch sử địa phương trong chương trình THCS để phát huy tính
năng động, sáng tạo của học sinh

Có thể nói đây là phần chương trình có khả năng dung nạp lớn nhất mọi
hình thức học tập (Trên lớp, ở nhà, nội khoá, ngoại khoá, điền dã...). Cũng là
phần có điều kiện thuận lợi nhất trong việc phát huy tính năng động, sáng tạo của
học sinh, phù hợp với phương pháp dạy - học tích cực.
Vì vậy, không nên dạy một cách qua loa, đại khái hoặc bỏ qua các tiết lịch
sử địa phương.
Ở đây, tôi xin đưa ra phương hướng dạy - học bài lịch sử địa phương theo

d. Phương pháp nghiên cứu:
- Phương pháp tổng hợp những kinh nghiệm của đồng nghiệp và của bản
thân.
- Phương pháp nghiên cứu tài liệu và các văn bản về lí luận có liên quan đến
đề tài.
- Phương pháp thực nghiệm sư phạm.
B. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ:
I. CÁC BIỆN PHÁP VÀ BIỆN PHÁP THỰC HIỆN:
*CÁC BIỆN PHÁP:
Phương hướng dạy học các bài lịch sử địa phương trong chương trình
THCS để phát huy tính năng động, sáng tạo của học sinh.
1. Tìm hiểu quan niệm về “Chương trình lịch sử địa phương”.
Khái niệm “Địa phương” trong điều kiện phát triển của đất nước hiện nay
và đối với học sinh trong đó có không ít em sinh trưởng trong các gia đình đã xa
quê từ lâu, đang sinh sống ở thành phố, thị xã, có thể hiểu “Quê hương” là “Quê
cũ” (cố hương), “Nguyên quán”...Cũng có thể hiểu là nơi đang sống, là “Trú
quán”, “Quê mới”... Có thể hiểu là xã, phường, huyện, khu phố, tỉnh, thành phố,
thậm chí trong trường hợp sưu tầm tài liệu khó khăn, có thể quan niệm là cả
vùng, miền...
Như vậy, quan niệm về “chương trình địa phương” không chỉ thu hẹp trong
một xã, một huyện mà hiểu rộng cả một vùng, miền. Nhưng tinh thần cơ bản là
làm cho học sinh biết hoà nhập với xã hội, biết vận dụng kiến thức vào thực tiễn,
có ý thức và biết cách học hỏi trong thực tế cuộc sống.
2. Một số hình thức, phương pháp dạy - học bài “ chương trình địa
phương” môn lịch sử:
2.1. Chuẩn bị tài liệu:
6
Năm học: 2010 - 2011



- Cụ thể: HS ở các tổ ( nhóm) cử đại diện tổ mình lên dự thi vẽ tranh, bức
tranh của tổ (nhóm) nào đẹp, đầy đủ chi tiết và bố cục, sẽ được đánh giá cao hơn
các nhóm khác.
+ Ví dụ : HS học tiết: Khởi nghĩa Bà Triệu, các em vẽ hình ảnh Bà Triệu
cưỡi voi ra trận hoặc học sinh vẽ lăng Bà Triệu ở núi Tùng (Thanh Hoá) và các
em tự viết lời bình cho bức tranh, thay mặt cho tổ đọc lên ý tưởng đó.
- Đối với HS khối lớp 8, GV có thể cho các em thi vẽ : "Công sự phòng thủ Ba
Đình" khi dạy cho các em bài: Thanh Hoá trong phong trào Cần Vương cuối thế
kỷ XIX.
b. Giáo viên có thể cho học sinh thi ngâm thơ, đọc thơ những bài ca dao,
bài thơ, câu thơ viết ca ngợi các anh hùng ở địa phương gắn với tiết lịch sử mà cả
lớp đang học.

9
Năm học: 2010 - 2011


Phương pháp dạy học môn lịch sử địa phương trong chương trình THCS để phát huy tính
năng động, sáng tạo của học sinh

- HS khối lớp 6 thi ngâm thơ hoặc hát ru về Bà Triệu khi các em học tiết
lịch sử : Cuộc khởi nghĩa Bà Triệu.
''Ru con con con ngủ cho lành,
Để mẹ gánh nước đổ bành con voi
Muốn coi lên núi mà coi
Coi Bà Triệu tướng cỡi voi đánh cồng.
Túi gấm cho lẫn túi hồng,
Têm trầu cánh kiến cho chồng ra quân"
(Ca dao)
- HS khối lớp 7 thi kể chuyện về ông Lê Lợi. Vì sao ông Lê Lai lấy mình

2.5. Hoạt động ngoại khoá:
Giáo viên có thể dẫn học sinh đi tham quan các địa danh lịch sử, danh lam
thắng cảnh, tham quan nơi diễn ra các cuộc khởi nghĩa, thăm các đề thờ, các di
tích lịch sử, tham quan bia tưởng niệm các anh hùng... gắn với các tiết học lịch
sử ở địa phương để giúp học sinh từ những hoạt động thực tế nhận thấy được ý
nghĩa của bộ môn lịch sử nói chung và phần lịch sử địa phương nói riêng.
Ví dụ:
a- Học về Khu di tích lịch sử Lam Kinh ở khối lớp 7: Giáo viên nên tổ
chức cho học sinh đi tham quan khu di tích lịch sử Lam Kinh ở xã Xuân Lam
huyện Thọ Xuân.
b-Hoặc tham quan thành nhà Hồ ở làng Tây Giai trong địa phận núi Yên
Tôn, sử cũ gọi là thành Tây Đô ở xã Vĩnh Long và Vĩnh Tiến huyện Vĩnh Lộc.
c -Trường THCS Đông Yên nơi tôi đang giảng dạy, trong năm học 20092010 và năm học 2010-2011 này, nhà trường và tổ bộ môn đã kết hợp tổ chức
cho HS các khối lớp 6, 7, 8, 9 toàn trường học các tiết lịch sử ngoại khoá ngoài
trời: tham quan các di tích lịch sử đã được xếp hạng ngay ở địa bàn xã nhà như:
+ Đền thờ Nguyễn Nhữ Soạn ở làng Cẩm Nga và đền thờ Lê Đình Chiêu ở
làng Yên Bằng.
Nguyễn Nhữ Soạn là một công hầu trong 8 vị công hầu của dòng họ
Nguyễn ở làng Cẩm Nga và là một trong 7 danh nhân tiêu biểu của Đông Sơn,
người đã có công lớn trong các cuộc đấu tranh chống quân xâm lược Minh.
HS đến những nơi đó, các em đã được các trưởng họ, trưởng tộc giới thiệu
về thân thế của các công hầu, được hiểu biết thêm về chiến công của họ và bồi
dưỡng thêm lòng tự hào về các anh hùng hào kiệt của chính quê hương mình, các
11
Năm học: 2010 - 2011


Phương pháp dạy học môn lịch sử địa phương trong chương trình THCS để phát huy tính
năng động, sáng tạo của học sinh


Pháp ở Thanh Hoá ?
Học sinh sẽ thảo luận nhóm với những câu hỏi trên và đưa ra ý kiến của
mình.
13
Năm học: 2010 - 2011


Phương pháp dạy học môn lịch sử địa phương trong chương trình THCS để phát huy tính
năng động, sáng tạo của học sinh

2.7.Trò chơi hướng dẫn viên du lịch:
- Giáo viên tổ chức cho HS chơi trò chơi "Hướng dẫn viên du lịch" xen
vào các tiết dạy lịch sử địa phương để các em có thêm "ngòi nổ" trong thảo luận,
HS sẽ mạnh dạn hơn trước đám đông để trình bày ý kiến. Đây là trò chơi mang
tính sáng tạo của giáo viên, nó không có trong bài giảng, trò chơi này giúp các
em tự tin và hứng thú hơn trong giờ học lịch sử.
Cụ thể giáo viên cho HS làm hướng dẫn viên du lịch thành nhà Hồ,
khu di tích lịch sử Lam Kinh...
II. THỰC HIỆN SƯ PHẠM:
Dưới đây là giáo án “Chương trình lịch sử địa phương " (Tiết 64)
SGK lớp 7, học kỳ II áp dụng cho địa phương Đông Sơn -Thanh Hoá .
Tiết 64:

Sưu tầm lịch sử địa phương

A. Mục tiêu cần đạt:
- Giúp học sinh:
+ Tiếp tục chương trình lịch sử địa phương ở lớp 6, giúp học sinh hiểu biết
sâu rộng hơn địa phương Đông Sơn nói riêng, Thanh Hoá nói chung về các mặt
đời sống và văn hoá tinh thần, truyền thống lịch sử xưa và hiện nay. Trên cơ sở

Giáo viên tổng kết, đánh giá bổ sung thêm cho học sinh thêm những câu
chuyện lịch sử, những câu ca, làng nghề khác về địa phương mà các em chưa
biết như :
- Câu chuyện về tướng Nguyễn Chích, nhà thờ Nguyễn Chích ở xã Đông
Ninh (Đông Sơn),
- Di tích lịch sử núi Đọ ở xã Thiệu Khánh (Đông Sơn) nay thuộc huyện
Thiệu Hoá...
-Làng Mai Chữ (Đông Nam, Đông Sơn): Nghề làm giấy và nấu rượu.
-Làng nghề chạm khắc đá, đục đá ở thị trấn Nhồi (Đông Hưng)
-Làng Vồm (Thiệu Khánh, Đông Sơn), nay thuộc huyện Thiệu Hoá...
Qua đó, giáo viên đặt câu hỏi cho học sinh thảo luận:
Câu hỏi:
a. Những câu chuyện lịch sử, những di tích lịch sử, câu ca dao, những bức
tranh...về địa phương em vừa sưu tầm thể hiện điều gì ?
b. Nhận xét về các khu di tích lịch sử ở địa phương đó. Nếu ở địa bàn nơi
em ở, em sẽ có ý thức giữ gìn ra sao ?
c. Em hãy nêu lên cảm tưởng của mình về những trang lịch sử Thanh Hoá,
những người anh hùng sinh ra và có công trạng với non sông, đất nước ?
*Hoạt động 2:
2. Thi vẽ tranh, đặt lời bình qua những hình ảnh phác hoạ về Đông
Sơn, Thanh Hoá.
15
Năm học: 2010 - 2011


Phương pháp dạy học môn lịch sử địa phương trong chương trình THCS để phát huy tính
năng động, sáng tạo của học sinh

- Giáo viên cho học sinh có năng khiếu hội hoạ vẽ những hình ảnh nổi
tiếng của Đông Sơn,Thanh Hoá lên bảng, hoặc lên giấy A4 và mời những học


Phương pháp dạy học môn lịch sử địa phương trong chương trình THCS để phát huy tính
năng động, sáng tạo của học sinh

4. Em hãy kể tên các di tích lịch sử ở trong địa bàn xã nhà ? .
- Sau khi các tổ trả lời xong câu hỏi bắt thăm, GV nhận xét đúng hoặc sai và đưa
ra đáp án:
* Đáp án:
. HS trả lời được : Nguyễn Chích (1382-1448) là công thần khai quốc nhà Hậu
Lê, người tham gia khởi nghĩa Lam Sơn. Ông quê ở xã Đông Ninh, huyện Đông
Sơn.
- Ông có công lao xây dựng căn cứ quân sự Hoàng Nghiêu – Đông Nam,
Đông Sơn...
- Trong cuộc kháng chiến chống quân Minh, ông đã hiến kế chuyển địa
bàn hoạt động từ Thanh Hoá vào Nghệ An và được Lê Lợi đánh giá cao....
2. Xã Đông Tiến, huyện Đông Sơn đã đúc chiếc trống đồng thứ 99 và 100
phục vụ Đại lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội.
3. Rừng Thông – Đông Sơn được Bác Hồ về thăm vào ngày 20-2-1947.
4. Xã Đông Yên có các di tích lịch sử như sau:
- Đền thờ Nguyễn Nhữ Soạn ( khai quốc công thần trong khởi nghĩa Lam
Sơn ) được công nhận Di tích lịch sử cấp quốc gia.
- Đền thờ Nguyễn Trung Nghĩa – Di tích lịch sử văn hoá cấp tỉnh.
- Từ đường họ Lê Văn - thờ Quận công Lê Đình Chiêu: Di tích lịch sử văn
hoá cấp tỉnh.
Cuối cùng, GV tổng hợp kết quả của các tổ và nhóm ở trong lớp sau khi
HS đã thi xong trò chơi trên, tổ nào trả lời đúng ghi được nhiều điểm sẽ được
giải thưởng cao.
Có thể nói, trò chơi này thu hút được sự chú ý của HS, các em trở nên
nhanh nhẹn, tích cực hơn trong qúa trình học tập.
*Hoạt động 4: Củng cố bài học:


Giỏi

dạy
Số
lượng
Lớp6B
/32 HS
Lớp7A
/28 HS
Lớp8B
/30 HS

SL

Trung

Khá

TL
(0/0)

SL

(0/0)

bình
TL
SL 0
( /0)


42, 8

11

39, 2

02

7, 14

03

10

13

43, 3

11

36, 7

03

10

Trung bình

Ghi


04

14, 8

Học kì II Năm học :2009-2010
Lớp

Trung

dạy

Giỏi

Khá

Trung bình

Yếu

bình trở

Số
lượng

SL

TL
(0/0)


chú

(0/0)

04

12, 5

18

56, 25

10

31, 25

0

100

05

17, 85

15

53, 57

8


8

29, 62

0

100

Cả năm: Năm học :2009-2010
Lớp dạy

Trung

Số lượng

Giỏi
SL

Lớp 6B
/32 HS
Lớp 7A
/28 HS
Lớp 8B
/ 30HS
Lớp 9B
/27 HS

Khá

TL


24

75

04

12, 5

0

100

07

25

18

64, 28

03

10, 71

0

100

06


Ghi
chú

19
Năm học: 2010 - 2011


Phương pháp dạy học môn lịch sử địa phương trong chương trình THCS để phát huy tính
năng động, sáng tạo của học sinh

Từ những kết quả trên, bản thân tôi mạnh dạn đưa ra sáng kiến nhỏ này
trong công việc dạy- học lịch sử địa phương,và khó tránh khỏi những khiếm
khuyết.Tôi rất mong được sự đóng góp ý kiến của Nhà trường và các bạn đồng
nghiệp để rút kinh nghiệm cho bản thân. Tôi xin chân thành cảm ơn!
II. Kiến nghị:
- Để dạy học lịch sử địa phương đạt kết quả được tốt hơn, nhà trường hỗ
trợ ít kinh phí cho HS đi thực địa, học tiết lịch sử ở ngoài trời.
D.TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1. Tài liệu tham khảo: Sách Lịch sử Thanh Hoá -Nhà xuất bản Thanh Hoá -1996
2. Nền văn hoá Đông Sơn - Tiến sĩ Nguyễn Tài Sáng- năm 2007.
3. Một số vấn đề về đổi mới phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường THCSBộ Giáo Dục và đào Tạo -2002.
4. Một số tài liệu sách, báo phục vụ bài giảng: Di tích lịch sử núi Đọ, làng Mai
Chữ (Đông Nam, Đông Sơn), làng nghề chạm khắc đá Nhồi, làng Vồm (Thiệu
Khánh, Thiệu Hoá…)
Đông Sơn, ngày 22 tháng 3 năm 2011
Người thực hiện:

Nguyễn Thị Hiền