Phương pháp dạy học môn lịch sử địa phương trong chương trình THCS đẻ phát huy
tính năng động, sáng tạo của học sinh
A. ĐẶT VẤN ĐỀ :
I. LỜI MỞ ĐẦU:
1. Chủ trương đổi mới của Đảng và Nhà nước đối với sự nghiệp Giáo dục
và đào tạo:
-Báo cáo Chính trị của Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII tại Đại hội
đại biểu toàn quốc lần thứ IX (tháng 4 năm 2001) nêu rõ "Tiếp tục nâng cao chất
luợng giáo dục toàn dân, đổi mới nội dung, phương pháp dạy và học, hệ thống
trường lớp và hệ thống quản lý giáo dục; thực hiện tiêu chuẩn hóa, hiện đại hóa
xã hội". Như vậy, việc nâng cao chất lượng giáo dục nói chung, dạy các bộ môn
nói riêng đòi hỏi phải thực hiện tốt mối quan hệ giữa mục tiêu, nội dung và đổi
mới phương pháp dạy học Lịch sử ở trường Trung học cơ sở hiện nay là một vấn
đề lớn, thu hút sự quan tâm không chỉ của những người làm công tác giảng dạy
mà ngay cả ở các cấp, các ngành ở Trung ương và địa phương. Theo Luật giáo
dục đã được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa X thông
qua ngày 02 tháng 12 năm 1998 thì "Mục tiêu giáo dục đào tạo là đào tạo con
người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, có tri thức, sức khỏe, thẩm
mỹ và nghề nghiệp, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã
hội; hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công đáp
ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc ". Vậy phải định hướng đổi mới
phương pháp dạy học ở trường THCS theo luật giáo dục là:
- Phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo ở HS
- Bồi dưỡng phương pháp tự học
- Rèn kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn
-Tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS.
Bốn định huớng này có liên quan chặt chẽ, trong đó định hướng đầu tiên là
căn bản.
Quán triệt về tính tích cực của HS trong quá trình học tập lịch sử thì trong một
giờ học lịch sử địa phương, để phát huy tính tích cực của HS, đòi hỏi người giáo
viên phải kết hợp nhiều phương pháp trong một giờ học để gây sự chú ý và hứng

THCS:
Môn lịch sử vốncó vị trí, ý nghĩa đối với giáo dục thế hệ trẻ.Từ những hiểu
biết về quá khứ, học sinh hiểu rõ truyền thống dân tộc.Tự hào với những thành
tựu dựng nước của tổ tiên, xác định vị trí trong hiện tại, có thái độ đúng với sự
phát triển hợp qui luật của tương lai.Trong nghị quyết Hội nghị Ban chấp hành
Trung ương Đảng lần thứ 2 khoá 8(tháng 2 năm 1997) đã khẳng định vai trò của
môn lịch sử cùng các môn khoa học khác trong công tác giáo dục.Không những
ngày nay, nhà nước mới quan tâm đến giáo dục mà ngay từ năm 1998, luật giáo
dục cũng đã xác định “ phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực của
học sinh, bồi dưỡng năng lực học tập có lòng say mê học tập và có ý thức vươn
lên”.cũng như các môn học khác, đặc điểm và chức năng của mình, việc học tập
lịch sử lại cần phát huy tính năng lực tích cực của học sinh.
-Lòng yêu quê hương là biểu hiện quan trọng nhất của lòng yêu nước chân
chính.Từ thuở bé thơ mỗi chúng ta đều biết về con người, cảnh vật, quá khứ nơi
chôn nhau, cắt rốn của mình. Những câu hát ru, những câu chuyện cổ tích của
bà, mẹ, chị mà một phần không nhỏ nói về quê hương, đã sớm in sâu vào tâm trí
trẻ em, làm tăng thêm lòng yêu quê da diết và là tri thức ban đầu về quê hương.
Các môn học về địa phương(địa phương học ) ở trường THCS, trong đó có
những tiết lịch sử địa phương có ý nghĩa quan trọng đối với việc cung cấp, bổ
sung những kiến thức khoa học về tự nhiên, xã hội của quê hương trên mọi lĩnh
vực.Tiếc rằng, trong nhiều năm qua những tiết học về địa phương chưa được chú
trọng, thậm chí có trường còn xem là giờ phụ có thể dạy, hoặc bỏ qua.Và do
2
Phương pháp dạy học môn lịch sử địa phương trong chương trình THCS đẻ phát huy
tính năng động, sáng tạo của học sinh
quan niệm khác nhau nên nhiều người chưa coi trọng lịch sử địa phương mặc dù
trong chương trình dạy môn lịch sử không thể thiếu mảng kiến thức này.Đây
không chỉ là thiếu sót của người dạy mà còn là một thiệt thòi cho HS khi muốn
tìm hiểu về lịch sử của dân tộc, quê hương.
- ở nước ta, việc nghiên cứu lịch sử địa phương, với tư cách là một ngành khoa

học sinh, phù hợp với phương pháp dạy - học tích cực.
Vì vậy, không nên dạy một cách qua loa, đại khái hoặc bỏ qua các tiết lịch
sử địa phương.
3
Phương pháp dạy học môn lịch sử địa phương trong chương trình THCS đẻ phát huy
tính năng động, sáng tạo của học sinh
Ở đây, tôi xin đưa ra phương hướng dạy - học bài lịch sử địa phương theo
phương pháp dạy học tích cực mà qua thực tế tôi thấy phát huy được tính năng
động, sáng tạo của học sinh.
2) -Từ thực trạng trên, tôi đã đưa ra những vấn đề như sau để giải quyết :
a) Mục đích nghiên cứu:
-Nghiên cứu thực trạng dạy học môn lịch sử địa phương, từ đó tìm ra phương
pháp dạy học theo hướng tích cực để giảm bớt sự khô khan trong giờ học và đưa
ra phương pháp bổ trợ nhằm kích thích sự hứng thú trong học tập ở các em.
b) Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
-Đối tượng nghiên cứu : là thực trạng dạy- học lịch sử địa phương của Giáo viên
và HS ở trường THCS.
-Đơn vị nghiên cứu: Trường THCS Đông Yên _ Đông Sơn gồm: 1 số Giáo viên
đã và đang giảng dạy bộ môn lịch sử.
c) Nhiệm vụ nghiên cứu:
-Nêu ra những kinh nghiệm của bản thân sau 3 năm giảng dạy phần lịch sử địa
phương.
-Nghiên cứu thực trạng công tác giảng dạy môn lịch sử địa phương ở trường
THCS Đông Yên trong điều kiện giáo dục hiện nay.
-Tổ chức thử nghiệm phương pháp dạy học tích cực để gây sự hứng thú trong
giờ học lịch sử địa phương.
-Đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy môn lịch sử địa
phương ở trường THCS.
d. Phương pháp nghiên cứu:
-Phương pháp tổng hợp những kinh nghiệm của đồng nghiệp và của bản thân.

đây, HS ở các lớp khối lớp 6, 7, 8, 9 có tài liệu về lịch sử địa phương, nhưng
chỉ ở con số một lớp khoảng 15 đến 20 em là có sách để nghiên cứu.Như vậy,
việc chuẩn bị trước tư liệu rất quan trọng.
Ví dụ:
a) Bài :Cuộc khởi nghĩa Bà Triệu
-Trong chương trình SGK lớp 6, học kì II- tiết 33: yêu cầu học sinh chuẩn bị
trước tư liệu viết về Bà Triệu, sưu tầm bản đồ, tranh ảnh
-Giáo viên có thể đưa ra câu hỏi cho HS về nhà chuẩn bị như: Bà Triệu tên thật
là gì?, Bà quê ở đâu ?Nguyên nhân nổ ra cuộc khởi nghĩa của Bà? Đền thờ Bà
nay ở huyện nào?
-HS sưu tầm những câu ca, bài đồng dao viết về Bà Triệu mang tính địa phương
như bài: "Có bà Triệu tướng
Vâng lệnh trời ra.
Trị voi một ngà,
Dựng cờ mở nước.
Lệnh truyền sau trước
Theo gót bà Vương" (Đồng dao)
-GV gợi ý cho HS về nhà sưu tầm thơ ca dân gian viết về bà Triệu được lưu
truyền trong nhân dân mà các bà, các chị, vẫn thường hát ru em bé thuở ấu thơ
như:
"Ai qua Nông Cống tỉnh Thanh
Dừng chân nhớ Triệu Thị Trinh anh hùng"
Hoặc:
"Tùng sơn nắng quyện mây trời
Dấu chân Bà Triệu rạng ngời sử xanh"
(Thơ ca dân gian)
5
Phương pháp dạy học môn lịch sử địa phương trong chương trình THCS đẻ phát huy
tính năng động, sáng tạo của học sinh
Và HS sưu tầm thơ của Hồ Chủ Tịch viết về bà Triệu để khắc sâu hình ảnh

sự nhút nhát, tự ti bởi nhiều em học sinh có dịp thể hiện mình ở các lĩnh vực:
Hội hoạ, kể chuyện về các cuộc khởi nghĩa, ngâm thơ ca ngợi các anh hùng, các
nữ tướng
2.3. Thi vẽ tranh, đọc thơ, ngâm thơ, kể chuyện, tường thuật lại các
cuộc khởi nghĩa ở địa phương .
a)Giáo viên cho học sinh có năng khiếu hội hoạ lên vẽ những hình ảnh tiêu
biểu (Danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử, vẽ chân dung các anh hùng ở Thanh
Hoá, vẽ các lược đồ khởi nghĩa, ) biểu tượng của quê hương và cho các em đặt
lời bình cho những bức vẽ đó.
6
Phương pháp dạy học môn lịch sử địa phương trong chương trình THCS đẻ phát huy
tính năng động, sáng tạo của học sinh
-Cụ thể: HS ở các tổ( nhóm) cử đại diện tổ mình lên dự thi vẽ tranh, bức tranh
của tổ (nhóm) nào đẹp, đầy đủ chi tiết và bố cục, sẽ được đánh giá cao hơn các
nhóm khác.
+Ví dụ : HS học tiết :Khởi nghĩa Bà Triệu, các em vẽ hình ảnh Bà Triệu cưỡi
voi ra trận hoặc học sinh vẽ lăng Bà Triệu ở núi Tùng (Thanh Hoá) và các em
tự viết lời bình cho bức tranh, thay mặt cho tổ đọc lên ý tưởng đó.
-Đối với HS khối lớp 8, GV có thể cho các em thi vẽ :"Công sự phòng thủ
Ba Đình" khi dạy cho các em bài:Thanh Hoá trong phong trào Cần Vương cuối
thế kỷ XI X
b) Giáo viên có thể cho học sinh thi ngâm thơ, đọc thơ những bài ca dao,
bài thơ, câu thơ viết ca ngợi các anh hùng ở địa phương gắn với tiết lịch sử mà
cả lớp đang học.
-HS khối lớp 6 thi ngâm thơ hoặc hát ru về Bà Triệu khi các em học tiết
lịch sử :Cuộc khởi nghĩa Bà Triệu.
''Ru con con con ngủ cho lành,
Để mẹ gánh nước đổ bành con voi
Muốn coi lên núi mà coi
Coi Bà Triệu tướng cỡi voi đánh cồng.

Giáo viên có thể dẫn học sinh đi tham quan các địa danh lịch sử, danh lam
thắng cảnh, tham quan nơi diễn ra các cuộc khởi nghĩa, thăm các đề thờ, các di
tích lịch sử, tham quan bia tưởng niệm các anh hùng gắn với các tiết học lịch
sử ở địa phương để giúp học sinh từ những hoạt động thực tế nhận thấy được ý
nghĩa của bộ môn lịch sử nói chung và phần lịch sử địa phương nói riêng.
Ví dụ:
a- Học về Khu di tích lịch sử Lam Kinh ở khối lớp 7. Giáo viên nên tổ chức
cho học sinh đi tham quan khu di tích lịch sử Lam Kinh ở xã Xuân Lam huyện
Thọ Xuân.
b-Hoặc tham quan thành nhà Hồ ở làng Tây Giai trong địa phận núi Yên
Tôn, sử cũ gọi là thành Tây Đô ở xã Vĩnh Long và Vĩnh Tiến huyện Vĩnh Lộc.
-Với bài “Cuộc khởi nghĩa Bà Triệu", Đông Sơn là vùng lân cận với Hậu
Lộc nên tổ chức cho các em đi tham quan lăng Bà Triệu nghe hát dân ca, ca
dao ca ngợi về Bà
c -Trường THCS Đông Yên nơi tôi đang giảng dạy, trong năm học 2009-
2010 và năm học 2010-2011 này, nhà trường và tổ bộ môn đã kết hợp tổ chức
cho HS các khối lớp 6, 7, 8, 9 toàn trường học các tiết lịch sử ngoại khoá ngoài
trời : tham quan các di tích lịch sử đã được xếp hạng ngay ở địa bàn xã nhà như:
+Đền thờ Nguyễn Nhữ Soạn ở làng Cẩm Nga và đền thờ Lê Đình Chiêu ở
làng Yên Bằng.
Nguyễn Nhữ Soạn là một công hầu trong 8 vị công hầu của dòng họ Nguyễn
ở làng Cẩm Nga và là một trong 7 danh nhân tiêu biểu của Đông Sơn, người đã
có công lớn trong các cuộc đấu tranh chống quân xâm lược Minh.
HS đến những nơi đó, các em đã được các người trưởng họ, trưởng tộc giới
thiệu về lai lịch của các công hầu, được hiểu biết thêm về chiến công của họ và
bồi dưỡng thêm lòng tự hào về các anh hùng hào kiệt của chính quê hương mình,
các em thêm hiểu biết về những trang lịch sử hào hùng của địa phương Thanh
Hoá, và từ đó càng thêm yêu quê hương của mình.Tiết học cũng làm cho các em
mạnh dạn , thân thiện và gần gũi với mọi người hơn.
+ Trường chúng tôi còn tổ chức cho HS ở các khối lớp đi tham quan thành

phát triển toàn diện hơn. Nhưng hình thức học tập này có thực hiện được tốt hay
không chắc chắn còn phụ thuộc nhiều vào yếu tố địa lý, điều kiện sống. Với
những học sinh sống ở thành phố, thị trấn thì hình thức học tập bằng hoạt động
ngoại khoá dễ dàng thực hiện được hơn rất nhiều so với học sinh ở vùng nông
thôn chứ chưa nói đến vùng sâu, vùng xa. Nói như vậy, không phải là không
thực hiện được. Nếu cố gắng chúng ta vẫn tổ chức được các hoạt động ngoại
khoá như thế. Tuy nhiên, vẫn không tránh khỏi những điều bất cập.
2.6. Đàm thoại - phát vấn
Đây cũng là phương pháp không thể thiếu trong tiết học lịch sử địa phương.
Học sinh phát biểu, nêu ý kiến, nhận xét về nội dung lịch sử địa phương. Mỗi
học sinh có mỗi cách nhận xét, đánh giá. Giáo viên sẽ là người định hướng, rút
ra nhận định khái quát cuối cùng.
Ví dụ 1: Với bài “Cải cách của Hồ Quí Ly”. Phần lịch sử ở lớp 7 yêu cầu
HS trả lời câu hỏi bằng thảo luận nhóm
Câu hỏi:
a. Vì sao Hồ Quí Ly thực hiện các biện pháp cải cánh đất nước?
b. Em nhận xét, đánh giá như thế nào về nhân vật Hồ Quí Ly?
9
Phương pháp dạy học môn lịch sử địa phương trong chương trình THCS đẻ phát huy
tính năng động, sáng tạo của học sinh
Ví dụ 2: Còn bài “Thanh Hoá trong phong trào Cần Vưong cuối thế kỷ XI
X” giáo viên có thể đặt câu hỏi:
Câu hỏi:
a. Nêu đặc điểm, ý nghĩa lịch sử của phong trào Cần Vương Thanh Hoá?
b. Em hãy sưu tầm những mẩu chuyện về phong trào Cần Vương chống
pháp ở Thanh Hoá?
Học sinh sẽ thảo luận nhóm với những câu hỏi trên và đưa ra ý kiến của
mình.
2.7.Trò chơi hướng dẫn viên du lịch:
-Giáo viên tổ chức cho HS chơi trò chơi "Hướng dẫn viên du lịch" xen vào các

tính năng động, sáng tạo của học sinh
1. Tổng kết, đánh giá công việc sưu tầm những câu chuyện lịch sử,
những di tích lịch sử, giới thiệu những làng nghề truyền thống, những câu
dân ca, những bức tranh viết, nói về địa phương (Đông Sơn - Thanh Hoá ).
Phần này học sinh đã có thời gian chuẩn bị từ rất lâu, giáo viên đã yêu cầu
mỗi học sinh sưu tầm từ 5-10 câu chuyện lịch sử, giới thiệu được một số làng
nghề, sưu tầm 5-10 câu ca càng gần gũi nơi mình sống càng tốt.
Học sinh trên cơ sở đã chuẩn bị, đọc các câu ca dao, kể câu chuyện nói về
địa phương Thanh Hoá ở trước lớp.
Giáo viên tổng kết, đánh giá bổ sung thêm cho học sinh thêm những câu
chuyện lịch sử, những câu ca, làng nghề khác về địa phương mà các em chưa
biết như :
- Câu chuyện về tướng Nguyễn Chích, nhà thờ Nguyễn Chích ở xã Đông
Ninh (Đông Sơn),
- Di tích lịch sử núi Đọ ở xã Thiệu Khánh (Đông Sơn) nay thuộc huyện
Thiệu Hoá
-Làng Mai Chữ (Đông Nam, Đông Sơn) : Nghề làm giấy và nấu rượu.
-Làng nghề chạm khắc đá, đục đá ở thị trấn Nhồi (Đông Hưng)
-Làng Vồm (Thiệu Khánh, Đông Sơn), nay thuộc huyện Thiệu Hoá
Qua đó, giáo viên đặt câu hỏi cho học sinh thảo luận:
Câu hỏi:
a. Những câu chuyện lịch sử, những di tích lịch sử, câu ca dao, những bức
tranh về địa phương em vừa sưu tầm thể hiện điều gì?
b. Nhận xét về các khu di tích lịch sử viết về về địa phương ấy.Nếu ở địa
bàn nơi em ở, em sẽ có ý thức giữ gìn ra sao?
c. Em hãy nêu lên cảm tưởng của mình về những trang lịch sử Thanh Hoá,
những người anh hùng sinh ra và có công trạng với non sông, đất nước ?
*Hoạt động 2:
2 . Thi vẽ tranh, đặt lời bình qua những hình ảnh phác hoạ về Đông Sơn,
Thanh Hoá.

Năm học 2009-2010, tôi được phân công giảng dạy môn lịch sử ở lớp 6, 7,
8, 9, tôi đã áp dụng đề tài này và thu được kết quả sau:
-90 % HS thích học môn lịch sử và phần lịch sử địa phương, HS cho rằng
lịch sử là môn học bổ ích, các em cảm tấy thích học và yêu thích môn lịch sử.
-10 % HS còn lại ở các khối lớp học cho rằng :lịch sử là môn học bổ ích
nhưng khô khan, thiếu sinh động, quá nhiều mốc thời gian và khó nhớ.
Học kì I-Năm học :2009-2010
Lớp
dạy
Số
lượng
Giỏi Khá
Trung
bình
Yếu
Trung bình
trở lên
Ghi
chú
SL
TL
(
0
/
0
)
SL
TL
(
0

Lớp8B
/30 HS
03 10 13 43, 3 11 36, 7 03 10
Lớp9B
/27 HS
02 7, 4 11 40, 7 10 37 04 14, 8
Học kì II Năm học :2009-2010
Lớp
dạy
Giỏi Khá Trung bình Yếu Trung
bình trở
Ghi
chú
12
Phương pháp dạy học môn lịch sử địa phương trong chương trình THCS đẻ phát huy
tính năng động, sáng tạo của học sinh
Số
lượng
lên
SL TL
(
0
/
0
)
SL
TL
(
0
/

/30 HS
04 13, 3 16 53, 3 10 33, 3 0 100
Lớp9B
/27 HS
04 14, 8 15 55, 55 8 29, 62 0 100
Cả năm: Năm học :2009-2010
Lớp dạy
Số lượng Giỏi Khá Trung bình Yếu
Trung
bình trở
lên
Ghi
chú
SL TL
(
%
)
SL TL
(
%
)
SL TL
(
%
)
SL TL
(
%
)
SL TL

3.Một số vấn đề về đổi mới phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường
THCS-Bộ Giáo Dục và đào Tạo -2002.
4.Một số tài liệu sách, báo phục vụ bài giảng : Di tích lịch sử núi Đọ, làng
Mai Chữ (Đông Nam, Đông Sơn), làng nghề chạm khắc đá Nhồi, làng Vồm
(Thiệu Khánh, Thiệu Hoá…)
Đông Sơn, ngày 22 tháng 3 năm 2011
Người thực hiện: Nguyễn Thị Hiền

NHẬN XÉT CỦA HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TRƯỜNG 14
Phương pháp dạy học môn lịch sử địa phương trong chương trình THCS đẻ phát huy
tính năng động, sáng tạo của học sinh

NHẬN XÉT CỦA HỘI ĐỒNG KHOA HỌC HUYỆN 15