Phần mở đầu
1. Tính cấp thiết của đề tài
Sự nghiệp xây dựng quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ và từng bớc
hiện đại đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong thời kì mới đang đặt ra yêu cầu cao đối
với sự nghiệp đào tạo đội ngũ sĩ quan quân đội nói chung và đội ngũ giáo viên
KHXH&NV quân sự nói riêng. Chất lợng đội ngũ sĩ quan và đội ngũ giáo viên
KHXH&NV quân sự phụ thuộc rất lớn vào chất lợng hoạt động dạy và hoạt động
học của các nhà trờng quân sự trong đó có Học viện Chính trị quân sự. Chú ý là
một quá trình cơ bản của hoạt động nhận thức đồng thời cũng là một yếu tố quan
trọng trong việc tiếp thu lĩnh hội tri thức, hình thành kĩ xảo, kĩ năng chuyên môn
nghiệp vụ quân sự cho ngời học viên đào tạo giáo viên KHXH&NV trong thời
gian học tập công tác tại trờng, đặc biệt là quá trình nghe giảng bài trên lớp.
Trong hệ thống các môn KHXH&NV, môn TLHQS có vị trí vai trò rất quan
trọng đối với học viên đào tạo ở HVCTQS, nhất là học viên hệ s phạm, do vậy nó
đòi hỏi ở học viên một sự tập trung chú ý cao trong quá trình nghe giảng trên lớp.
Tuy nhiên, đang có một mâu thuẫn đặt ra trong quá trình dạy học môn
TLHQS ở HVCTQS hiện nay là lợng kiến thức ngời giáo viên truyền thụ trên lớp
rất lớn, rất phong phú mà khả năng tập trung chú ý nghe giảng của học viên lại
cha đáp ứng đợc yêu cầu tiếp nhận tri thức. Do vậy, đặt ra vấn đề cần phải nghiên
cứu các yếu tố ảnh hởng đến phẩm chất chú ý nghe giảng môn TLHQS của học
viên trong quá trình dạy học ở các nhà trờng quân sự nói chung và ở HVCTQS
nói riêng.
Trong tâm lí học và TLHQS, phẩm chất chú ý của cá nhân cũng đã đợc đề
cập nghiên cứu tuy cha nhiều. Các công trình đó đã đi sâu nghiên cứu các phẩm
chất của chú ý, các yếu tố ảnh hởng, tác động đến phẩm chất chú ý trong hoạt
động quân sự và các hoạt động khác nhau của đời sống con ngời nh lao động, sản
xuất, kinh doanh... Tuy nhiên, cho đến nay vẫn cha có công trình khoa học nào đi
vào nghiên cứu về phẩm chất chú ý nghe giảng trên lớp của học viên ở các nhà
trờng quân sự nói chung và ở HVCTQS nói riêng, đặc biệt là chú ý nghe giảng
môn TLHQS.
1

2
rèn luyện phẩm chất chú ý nghe giảng môn TLHQS, phát triển t duy, nâng cao
kiến thức cho học viên góp phần nâng cao chất lợng, hiệu quả công tác giáo dục
đào tạo ở HVCTQS hiện nay.
6. Giới hạn nghiên cứu
Đề tài chỉ tập trung nghiên cứu những yếu tố ảnh hởng, tác động và các biện
pháp TLSP để rèn luyện phẩm chất chú ý nghe giảng môn TLHQS cho học viên
Hệ S phạm- HVCTQS.
7. Phơng pháp nghiên cứu
- Phơng pháp nghiên cứu lí luận
Đề tài dựa trên cơ sở phơng pháp luận của chủ nghĩa Mác-Lênin, t tởng Hồ
Chí Minh, các quan điểm t tởng trong các văn kiện của Đảng Cộng sản Việt
Nam, lí thuyết hoạt động trong tâm lí học mác xít.
Nghiên cứu tài liệu chuyên ngành tâm lí học và một số luận văn, luận án của
các nhà khoa học hoạt động trong lĩnh vực tâm lí học từ đó rút ra kết luận về nội
dung vấn đề nghiên cứu.
- Phơng pháp nghiên cứu thực tiễn:
Sử dụng hệ thống các phơng pháp nghiên cứu của tâm lí học và tâm lí học
quân sự.
+ Phơng pháp quan sát:
Quan sát tham dự và không tham dự hoạt động nghe giảng trên lớp của học
viên Hệ S phạm. Từ đó rút ra một số nhận định về thực trạng các yếu tố tác động
đến quá trình chú ý nghe giảng môn TLHQS của học viên Hệ S phạm.
+ Phơng pháp trao đổi phỏng vấn:
Trực tiếp gặp gỡ, trao đổi phỏng vấn cán bộ hệ, lớp và các học viên ở các
khoá GV2, GV3, GV4. Nội dung xung quanh các vấn đề liên quan đến quá trình
chú ý nghe giảng môn TLHQS của học viên.
+ Phơng pháp trắc nghiệm:
3
Sử dụng một số trắc nghiệm tâm lí để đánh giá khả năng tập trung chú ý, độ

tâm lí mà nó đi kèm vì thế chú ý đợc coi là cái nền, cái phông là điều kiện
của hoạt động có ý thức.
- Quan điểm của tác giả Nguyễn Văn Tuân, Khoa Tâm lí học quân sự - Học
viện Chính trị quân sự.
Chú ý không phải là quá trình tâm lí độc lập mà chỉ là một mặt của hoạt
động tâm lí, là sự tổ chức của hoạt động tâm lí, trong đó những hình ảnh, ý nghĩ,
tình cảm, hay những đối tợng cần nhận thức nổi lên rõ ràng hơn những cái khác.
Chú ý cũng là một trạng thái tham gia vào các quá trình tâm lí, làm tăng hiệu quả
của quá trình hoạt động tâm lí tơng ứng.
5
- Theo sách Tâm lí học, nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội 1962, của các tác
giả Đức Minh, Phạm Cốc, Đỗ Thị Xuân:
Chú ý là sự tập trung của ý thức vào một hoặc một số đối tợng hay hiện tợng
mà ngời ta muốn tìm hiểu, nhằm làm cho đối tợng hay hiện tợng đó đợc phản ánh
rõ rệt và toàn vẹn nhất trong óc. Nói một cách khác, chú ý là tách rời ra ngoài số
sự vật muôn màu, muôn vẻ tác động vào mình một hay một nhóm đối tợng mình
phản ánh, đồng thời có sự ức chế ít hay nhiều đối với tác động của các sự vật
khác. Sự vật xung quanh ta vô cùng phức tạp và tổ chức ảnh hởng tới chúng ta, vì
vậy chúng ta không thể nào cùng một lúc chú ý tới tất cả sự vật đợc. Do đó muốn
giữ đợc thăng bằng với hoàn cảnh xung quanh ta cần phải ngả về một sự vật nhất
định một cách có lựa chọn, có vậy mới nhận thức sự vật tốt đợc.
Chú ý chỉ là trạng thái tâm lí luôn luôn đi kèm với các quá trình tâm lí khác.
Bản thân chú ý không phải là một quá trình tâm lí. Chú ý không thể tách rời khỏi
các quá trình tâm lí mà là một phơng tiện đặc biệt, một đặc tính tâm lí ở trong các
quá trình tâm lí. Chú ý bao giờ cũng đi kèm theo các quá trình tâm lí nên chú ý
đóng một vai trò quan trọng trong quá trình nhận thức, đặc biệt là trong học tập.
Càng chú ý bao nhiêu thì hiệu quả của các quá trình tâm lí càng tốt bấy nhiêu,
con ngời thích ứng tốt với ngoại cảnh, quá trình nhận thức của con ngời diễn ra
nhanh chóng.
- Quan điểm của tác giả Trần Trọng Thuỷ, trình bày trong sách Tâm lí học,

cần sự nỗ lực của bản thân. Chú ý không chủ định chủ yếu do tác động bên ngoài
gây ra, phụ thuộc vào đối tợng của vật kích thích nh:
+ Độ mới lạ của vật kích thích.
+ Cờng độ của kích thích.
+ Sự trái ngợc giữa vật kích thích và bối cảnh...
Loại chú ý này thờng nhẹ nhàng, ít căng thẳng nhng kém bền vững khó duy
trì lâu dài.
+ Chú ý có chủ định là loại chú ý có mục đích đặt ra từ trớc và có sự nỗ lực
của bản thân.
Chú ý có chủ định liên quan chặt chẽ với hoạt động của hệ thống tín hiệu
thứ hai, với ý chí, tình cảm, xu hớng của cá nhân.
7
+ Chú ý sau chủ định là sự tập trung ý thức tới một đối tợng mà đối tợng đó
có ý nghĩa nhất định đối với cá nhân.
Chú ý sau chủ định xuất hiện sau khi đã hình thành chú ý có chủ định. ở
chú ý sau chủ định, đối tợng mà chú ý hớng tới tạo ra cho cá nhân những hứng
thú đặc biệt. Do vậy chú ý đợc duy trì không cần có sự tham gia của ý chí, do vậy
không gây căng thẳng tâm lí cho con ngời.
* Cơ sở sinh lí của chú ý
Cơ sở sinh lí thần kinh của chú ý là phản xạ định hớng đợc hình thành trên
vỏ não. Phản xạ định hớng phát sinh khi có các kích thích mới lạ xuất hiện (phản
xạ cái gì thế). Ví dụ, ngời quân nhân đang đi tuần bỗng dừng lại, nghiêng tai về
phía có tiếng súng nổ. Biểu hiện bên ngoài của phản xạ định hớng là sự thận
trọng, chú ý lắng nghe, quan sát, các động tác quay đầu hoặc quay toàn thân,
hoặc trạng thái bất động của cơ thể. Phản xạ định hớng là phản xạ bẩm sinh, có
đặc điểm là bị dập tắt rất nhanh sau khi lặp lại kích thích. Do vậy, phải nắm chắc
cơ sở sinh lí thần kinh mới có cách tác động phù hợp gây sự chú ý cho quân nhân
trong quá trình học tập, hoạt động quân sự.
1.2.2. Phẩm chất chú ý nghe giảng môn TLHQS
* Biểu hiện cụ thể của chú ý nghe giảng môn TLHQS

học tập đúng đắn, chú ý lắng nghe ghi chép bài đầy đủ trên lớp thờng là những
ngời giành kết quả cao trong học tập môn TLHQS (kết quả điều tra cụ thể sẽ đợc
trình bày ở phần sau).
Trên đây là những nội dung biểu hiện của chú ý nghe giảng môn TLHQS.
Những nội dung biểu hiện này có mối quan hệ chặt chẽ với nhau và đợc trình bày
bằng sơ đồ dới đây:
9
Sơ đồ: Nội dung biểu hiện của chú ý nghe giảng môn TLHQS.
* Môn TLHQS là gì?
TLHQS là một ngành của khoa học tâm lí nghiên cứu quy luật hình thành và
hoạt động tâm lí của quân nhân và tập thể quân nhân thuộc các lực lợng vũ trang
trong điều kiện hoạt động quân sự nói chung, đặc biệt là trong chiến đấu, nhằm
bảo đảm cho quân đội hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ đợc giao phó trong mọi
tình huống. Môn TLHQS là một nội dung, chơng trình tâm lí học cụ thể nằm
trong hệ thống các môn KHXH&NV phục vụ cho mục tiêu đào tạo cho các đối t-
ợng ở HVCTQS.
* Phẩm chất chú ý nghe giảng môn TLHQS:
Mọi hoạt động của con ngời đều có sự thôi thúc, định hớng từ bên trong h-
ớng vào một đối tợng nhất định nhằm đạt mục đích đã đề ra, sự thôi thúc đó xuất
phát từ chính nhu cầu của con ngời. Chú ý nghe giảng môn TLHQS là một trạng
thái nảy sinh từ sự hấp dẫn, ý nghĩa thiết thực của môn TLHQS đối với nghề
nghiệp quân sự của mỗi học viên. Trong quá trình giảng bài, ngời giáo viên phải
tạo ra đợc ở ngời học viên khả năng tập trung chú ý nghe giảng môn TLHQS là
một yếu tố cần thiết trong quá trình giảng dạy nhằm giúp cho ngời học lĩnh hội
10
Chú ý nghe giảng
môn TLHQS
Chăm chú lắng nghe, phát
hiện ra vấn đề mới thông
qua nội dung bài giảng

chia đều ý thức vào các đối tợng khác nhau của hoạt động, việc tập trung ý thức
vào đối tợng nào đó nhiều hay ít, một phần phụ thuộc vào vị trí của đối tợng, mặt
khác phụ thuộc vào kĩ xảo, kĩ năng thói quen của chủ thể đã đợc hình thành trong
hoạt động đó. Khi con ngời tiến hành nhiều hoạt động cùng một lúc thì sự phân
phối chú ý bao giờ cũng đợc tập trung nhiều hơn vào hoạt động chủ yếu. Khi con
ngời tiến hành một hoạt động nào đó thì sự chú ý đợc tập trung nhiều hơn ở khâu
then chốt của hoạt động.
+ Tính bền vững của chú ý: là khả năng duy trì ý thức vào đối tợng đã chọn
trong thời gian lâu. Nói tới tính bền vững của chú ý là nói tới sự tập trung chú ý
11
vào một đối tợng hoặc để giải quyết công việc trong thời gian dài. Tính bền vững
của chú ý phụ thuộc vào nhiều yếu tố nh: tinh thần trách nhiệm, hứng thú, tâm
trạng, sự hiểu biết công việc đang tiến hành, sức khoẻ...
+ Sự di chuyển chú ý: là năng lực chuyển sự tập trung chủ yếu từ đối tợng
này sang đối tợng khác kịp thời phục vụ cho nhiệm vụ mới.
Sự di chuyển chú ý thể hiện tính linh hoạt mềm dẻo của chú ý, sự di chuyển
chú ý phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trớc hết là phụ thuộc vào quá trình hng phấn,
ức chế trong vỏ não. Mặt khác, nó còn phụ thuộc vào mối quan hệ giữa các đối t-
ợng, nhiệm vụ. Nếu các đối tợng, nhiệm vụ có quan hệ với nhau thì sự di chuyển
chú ý đợc nhanh chóng thuận lợi. Ngợc lại, nếu các đối tợng, nhiệm vụ hoàn toàn
khác nhau thì sự di chuyển chú ý khó khăn hơn, cần một khoảng thời gian nhất
định.
1.3. Các yếu tố tác động ảnh hởng đến phẩm chất chú ý nghe giảng môn
TLHQS của học viên Hệ S phạm- HVCTQS.
Quá trình tập trung chú ý nghe giảng môn TLHQS của học viên Hệ S phạm-
HVCTQS chịu sự chi phối của nhiều yếu tố khác nhau nh yếu tố chủ quan, yếu tố
khách quan, yếu tố cơ bản, yếu tố không cơ bản, nhng suy cho cùng thì có thể
khái quát thành các yếu tố sau:
1.3.1. Nhóm yếu tố khách quan
Đây là nhóm yếu tố có vai trò quan trọng ảnh hởng lớn đến quá trình chú ý

trong quá trình tiếp thu linh hội tri thức, do vậy khả năng tập trung chú ý nghe
giảng của học viên cũng không đợc duy trì một cách thờng xuyên trong suốt thời
gian lên lớp của giáo viên. Chính vì lẽ đó việc xác định đúng đắn nội dung chơng
trình môn TLHQS có ý nghĩa rất lớn, đảm bảo tính lôgíc, cơ bản liên tục giữa các
khối lợng kiến thức kĩ xảo, kĩ năng cho quá trình lĩnh hội của ngời học. Thông
qua nội dung chơng trình môn học đã đợc sắp xếp một cách hợp lí, khoa học, kết
hợp với tay nghề s phạm của giáo viên sẽ là yếu tố tác động mạnh mẽ đến khả
năng tập trung chú ý nghe giảng của học viên.
- Nội dung và phơng pháp giảng dạy của ngời giáo viên.
Để phát huy tính tích cực, sáng tạo và khả năng tập trung cao của ngời học
trong quá trình chú ý nghe giảng, nội dung giảng dạy môn TLHQS cần đạt đợc
một số yêu cầu sau đây:
13
+ Tính t tởng:
Đây là yêu cầu quan trọng hàng đầu đối với mọi bài giảng nói chung và bài
giảng môn TLHQS nói riêng. V.I.Lênin đã viết: Trong bất kì một trờng học nào,
điều quan trọng nhất là phơng hớng chính trị và t tởng của bài giảng. Thông qua
nội dung của bài giảng, giáo viên phải bồi dỡng cho ngời học thế giới quan, ph-
ơng pháp luận duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác-Lênin, làm cho ngời học
hiểu đợc cơ sở khoa học của đờng lối chính trị, đờng lối quân sự của Đảng, chính
sách, luật pháp của nhà nớc, điều lệnh, điều lệ quân đội. Các chuẩn mực đạo đức,
phẩm chất nhân cách của ngời quân nhân cách mạng. Việc giáo dục thế giới quan
khoa học cho mỗi học viên thông qua nội dung bài giảng môn TLHQS phải đợc
tiến hành một cách khéo léo, tránh lối giáo dục t tởng một cách sống sợng, thô
bạo tạo ra sự nhàm chán, sáo rỗng, ngời học không thể phát huy hết khả năng tập
trung chú ý trong khi nghe giảng.
+ Tính khoa học, cơ bản, hiện đại
Đây là yếu tố quan trọng kích thích khả năng chú ý tìm tòi tri thức mới của
ngời học thông qua bài giảng của giáo viên. Do vậy, nội dung bài giảng phải
mang tính khách quan, phản ánh đúng bản chất quy luật của môn TLHQS. Đồng

tập khác nhau. Đối với phơng pháp này, lời nói sinh động của ngời dạy đợc coi là
nguồn cung cấp thông tin quan trọng cho ngời học. Do vậy, yêu cầu ngời dạy
phải biết kết hợp khéo léo, chặt chẽ giữa giảng thuật, giảng giải, giảng diễn để
thu hút sự chú ý nghe giảng của ngời học.
Bên cạnh đó, phơng pháp dạy học kích thích tính tích cực nhận thức của học viên
cũng đợc nhiều giáo viên sử dụng để giảng dạy môn TLHQS và mang lại hiệu
quả tơng đối tốt nh phơng pháp khởi động trí tuệ, phơng pháp tranh luận các vấn
đề học tập. Mục đích của các phơng pháp này là thu hút, lôi cuốn sự hứng thú,
chú ý lắng nghe của học viên. Hình thành cảm giác thích thú, vui vẻ thoải mái
trong học tập, kích thích tính tích cực, khuyến khích học viên phát hiện ra cái
mới trong giải quyết các vấn đề học tập. Phát huy sáng tạo của t duy, khắc phục
trạng thái ỳ hoặc phân tán chú ý của học viên thờng gặp ở đầu buổi học, giờ học.
Do vậy phơng pháp dạy học của giáo viên mặc dù là yếu tố khách quan song nó
có tác động ảnh hởng rất lớn đến sự tập trung chú ý nghe giảng của học viên
trong học tập môn TLHQS.
15
- Phòng học, phơng tiện dạy học đối với quá trình tập trung chú ý nghe
giảng môn TLHQS của học viên Hệ S phạm.
Đây là yếu tố khách quan có ảnh hởng không nhỏ đến quá trình tập trung
chú ý nghe giảng môn TLHQS của học viên Hệ S phạm. Phòng học phải đợc bố
trí nơi yên tĩnh, tránh tiếng ồn, đủ ánh sáng cho hoạt động dạy học. Tuỳ theo số l-
ợng học viên mà bố trí sắp xếp phòng học lớn, nhỏ khác nhau, tránh tình trạng
phòng học quá rộng hoặc quá hẹp tác động làm phân tán khả năng tập trung chú
ý nghe giảng của học viên.
+ Công cụ, phơng tiện dạy học tác động mạnh mẽ đến khả năng tập trung
chú ý nghe giảng của học viên. Trong hoạt động dạy học, ngời dạy sử dụng ph-
ơng tiện dạy học với t cách là phơng tiện điều khiển hoạt động nhận thức. Đối với
ngời học, phơng tiện dạy học là các kích thích, các hình ảnh trực quan thu hút sự
chú ý của họ trong quá trình ngời dạy truyền đạt tri thức. Nh vậy phơng tiện,
công cụ dạy học tác động tích cực đến quá trình tập trung chú ý nghe giảng, tiếp

những đòi hỏi khách quan của mỗi con ngời trong những điều kiện nhất định bảo
đảm sự tồn tại và phát triển của mỗi con ngời. Nhu cầu nảy sinh bởi mối quan hệ
giữa hoàn cảnh bên ngoài với điều kiện bên trong của con ngời, nó biểu hiện sự
phụ thuộc của con ngời vào hoàn cảnh sống cụ thể. Nhu cầu không tách rời hoạt
động, nhờ hoạt động mà một sự cần thiết trừu tợng nào đó mới đợc vật chất hoá
và trở thành nhân tố kích thích trực tiếp đối với mọi hoạt động của chủ thể. Đối
với quá trình chú ý nghe giảng môn TLHQS của học viên, nhu cầu tiếp thu, lĩnh
hội tri thức khoa học giữ vai trò chủ đạo, nó là nguồn gốc tạo nên sự say mê hứng
thú học tập của học viên.
Động cơ là động lực thúc đẩy bên trong, định hớng hoạt động của con ng-
ời vào đối tợng nhất định nhằm thoả mãn nhu cầu của con ngời. Trong hệ thống
động cơ thúc đẩy ngời học chú ý tập trung nghe giảng thì động cơ nhận thức và
động cơ nghề nghiệp s phạm giữ vai trò chỉ đạo, tạo nên tính tích cực tự giác của
ngời học trong quá trình tập trung chú ý nghe giảng trên lớp. Động cơ thúc đẩy
mọi hoạt động của con ngời đi đến những mục đích nhất định.
Mục đích là biểu tợng về đối tợng cần đạt tới, đợc chủ thể ý thức ngay từ
đầu và hớng mọi hoạt động của mình vào đó. Việc xác định mục đích học tập từ
trớc sẽ giúp cho ngời học viên tập trung chú ý vào lĩnh hội nội dung bài giảng.
Kích thích lòng say mê hứng thú học tập, phát triển t duy và nghiên cứu tìm tòi tri
thức mới. Chính vì vậy để rèn luyện nâng cao phẩm chất chú ý nghe giảng cho
17
học viên phải hình thành ở họ nhu cầu học tập, xây dựng động cơ, mục đích học
tập đúng đắn cho mỗi học viên.
- Sự phát triển trí tuệ, t duy trừu tợng và hiểu biết nhất định của học viên
về môn TLHQS.
TLHQS là môn học mà các đơn vị kiến thức khá trừu tợng, có nhiều khái
niệm, phạm trù mới lạ đối với học viên. Vì vậy trình độ phát triển của trí tuệ,
năng lực t duy trừu tợng là một trong những yếu tố chủ quan ảnh hởng lớn đến
quá trình chú ý nghe giảng của học viên, tạo ra hứng thú học tập cho học viên đối
với môn TLHQS.