ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

LÊ THỊ THUỲ LINH

RÈN LUYỆN KĨ NĂNG KHAI THÁC ATLAT ĐỊA LÍ
VIỆT NAM CHO HỌC SINH LỚP 12 THPT

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2017


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

LÊ THỊ THUỲ LINH

RÈN LUYỆN KĨ NĂNG KHAI THÁC ATLAT ĐỊA LÍ
VIỆT NAM CHO HỌC SINH LỚP 12 THPT

Chuyên ngành: LL & PP dạy học bộ môn Địa lí
Mã số: 60.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. TS Nguyễn Phƣơng Liên

THÁI NGUYÊN - 2017



khỏi những thiếu sót. Tác giả rất mong nhận đƣợc sự đóng góp ý kiến của các
thầy, cô giáo, các bạn bè đồng nghiệp và những ngƣời quan tâm đến đề tài để
luận văn của tôi đƣợc hoàn chỉnh hơn.
Xin chân thành cảm ơn!
Thái Nguyên, tháng 4 năm 2017
Tác giả luận văn

Lê Thị Thuỳ Linh

ii


C
Trang
Trang bìa phụ
.......................................................................................................... i
............................................................................................................. ii
Mục lục ................................................................................................................ iii
Danh mục các chữ viết tắt .................................................................................... iv
Danh mục các bảng................................................................................................ v
Danh mục các hình ............................................................................................... vi
MỞ ĐẦU ............................................................................................................... 1
1. Lí do chọn đề tài ................................................................................................ 1
2. Lịch sử nghiên cứu ............................................................................................ 2
3. Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu ......................................................................... 5
4. Quan điểm, phƣơng pháp nghiên cứu................................................................ 6
5. Tổng quan có chọn lọc những đóng góp của đề tài ........................................... 8
6. Cấu trúc luận văn ............................................................................................... 8
NỘI DUNG ........................................................................................................... 9
CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ KĨ NĂNG KHAI

2.3. Rèn luyện kĩ năng khai thác Atlat địa lí Việt Nam cho HS lớp 12 – THPT ..... 39
2.3.1. Nội dung bài học ở SGK Địa lí 12 có sử dụng Atlat địa lí Việt Nam ....... 39
2.3.2. Phƣơng pháp rèn luyện kĩ năng khai thác Atlat địa lí Việt Nam cho
HS lớp 12- THPT qua các trang Atlat ................................................................. 49
Tiểu kết chƣơng 2 ................................................................................................ 67
CHƢƠNG 3. THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM .................................................... 68
3.1. Mục đích, nhiệm vụ thực nghiệm sƣ phạm .................................................. 68
3.1.1. Mục đích .................................................................................................... 68
3.1.2. Nhiệm vụ .................................................................................................. 68
3.2. Nguyên tắc thực nghiệm ............................................................................... 68
3.3. Phƣơng pháp thực nghiệm ............................................................................ 69
3.4. Tổ chức thực nghiệm .................................................................................... 69

iv


3.4.1. Bài thực nghiệm ......................................................................................... 69
3.4.2. Chọn trƣờng, lớp thực nghiệm .................................................................. 70
3.4.3. Lựa chọn giáo viên .................................................................................... 72
3.5. Đánh giá kết quả thực nghiệm ...................................................................... 72
3.5.1. Về hoạt động của giáo viên và học sinh .................................................... 72
3.5.2. Về thái độ của học sinh.............................................................................. 73
3.5.3. Kết quả kiểm tra kiến thức ........................................................................ 74
Tiểu kết chƣơng 3 ................................................................................................ 78
KẾT LUẬN......................................................................................................... 79
TÀI LIỆU THAM KHẢO................................................................................. 84
PHỤ LỤC ........................................................................................................... 82

v


Kĩ năng dạy học

5

KT - XH

Kinh tế - xã hội

6

Nxb

Nhà xuất bản

7

PPDH

Phƣơng pháp dạy học

8

PTDH

Phƣơng tiện dạy học

9

SGK



Bảng 3.4. Kết quả đánh giá hoạt động của thầy và trò trong giờ học ................ 73
Bảng 3.5. Khảo sát thái độ của HS ở hai lớp thực nghiệm và đối chứng khi
GV đặt câu hỏi ................................................................................. 73
Bảng 3.6. Kết quả thực nghiệm ở trƣờng THPT Ngô Gia Tự - bài 16: Đặc
điểm dân số và phân bố dân cƣ nƣớc ta ............................................ 74
Bảng 3.7. Kết quả thực nghiệm ở trƣờng THPT Ngô Gia Tự - ......................... 74
Bảng 3.8. Kết quả thực nghiệm ở trƣờng THPT Lí Thái Tổ - ........................... 75
Bảng 3.9. Kết quả thực nghiệm ở trƣờng THPT Lí Thái Tổ- ............................ 75

v


DANH MỤC CÁC HÌNH
Hình 2.1. Bản đồ Khí hậu ................................................................................... 50
Hình 2.2. Bản đồ Dân số .................................................................................... 55
Hình 2.3. Bản đồ Nông nghiệp chung ................................................................ 58
Hình 2.4. Bản đồ các ngành công nghiệp trọng điểm ........................................ 61
Hình 2.5. Bản đồ vùng TDMNBB & ĐBSH ..................................................... 65
Hình 3.1. Biểu đồ so sánh kết quả kiểm tra HS bài 16 - Địa lí 12 của lớp
thực nghiệm và đối chứng ................................................................ 76
Hình 3.2. Biểu đồ so sánh kết quả kiểm tra HS bài 33 - Địa lí 12 của lớp
thực nghiệm và đối chứng ................................................................ 77

vi


MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Ngày nay, trƣớc sự phát triển nhanh nhƣ vũ bão của khoa học kỹ thuật,

liên quan đến câu hỏi cần trả lời có trong các trang Atlat. Chính vì vậy, dù
trong các kì thi Bộ GD&ĐT quy định đƣợc sử dụng Atlat nhƣng chỉ có số ít HS
phát huy tối đa đƣợc tác dụng của nguồn “tài liệu” quý giá này.
Từ những lí do trên, tác giả chọn đề tài nghiên cứu: “Rèn luyện kĩ năng
khai thác Atlat Địa lí Việt Nam cho học sinh lớp 12 THPT”.
2. Lịch sử nghiên cứu
Trong thời gian qua nhiều nhà khoa học đã có những công trình nghiên
cứu nhằm đáp ứng nhu cầu nâng cao chất lƣợng dạy học môn Địa lí thông qua
việc sử dụng bản đồ và Atlat địa lí Việt Nam.
2.1. Trên thế giới
Trong nhiều năm, với tƣ cách là “ngôn ngữ thứ hai của địa lí”, vai trò
của bản đồ đã đƣợc các nhà địa lí đánh giá cao trong công tác nghiên cứu và
giảng dạy địa lí. Nhiều công trình khoa học cũng đã nghiên cứu việc dùng bản
đồ trong giảng dạy và học tập địa lí ở nhà trƣờng phổ thông. Giáo sƣ
V.P.Buđanốp với cuốn “Bản đồ trong việc giảng dạy địa lí” đã nhấn mạnh đến
ý nghĩa của bản đồ trong việc giảng dạy địa lí và nhu cầu phải hƣớng dẫn học
sinh hiểu biết bản đồ để học tập địa lí.
Giáo sƣ A.A.Booczôp tác giả cuốn “Các hoạt động địa lí”, cũng đã đề
cập đến vai trò của bản đồ trong việc giảng dạy địa lí. Ông cho rằng cơ sở của
việc học tập địa lí phải là thiên nhiên và bản đồ, cho nên một trong những mục
đích cơ bản của việc học tập địa lí phải là kĩ năng đọc bản đồ và kĩ năng dựa
vào bản đồ để tìm ra những kiến thức địa lí.
Giáo sƣ N.N.Baranxki tác giả cuốn “Phương pháp giảng dạy địa lí kinh
tế” đã đề cao vai trò của bản đồ trong nghiên cứu và giảng dạy địa lí: “Bản đồ là
anfa và ômêga của địa lí”; “Bản đồ là ngôn ngữ thứ hai của địa lí”.
Ngoài ra, những công trình nghiên cứu của các tác giả khác có liên quan
đến vấn đề này cũng đã đƣợc nhắc đến trong các giáo trình phƣơng pháp giảng

2


3


quan tâm đến vấn đề hƣớng dẫn HS cách sử dụng Atlat để đạt kết quả cao.
Thực tế, đã có nhiều tác giả nghiên cứu về cách sử dụng và khai thác Atlat
trong dạy và học Địa lí, trong đó phải kể đến các công trình sau:
Cuốn “Hướng dẫn sử dụng bản đồ, lược đồ trong sách giáo khoa địa lý
ở trường phổ thông” của Lâm Quang Dốc (2006) đƣa ra những hƣớng dẫn cụ
thể cho GV phƣơng pháp sử dụng bản đồ, lƣợc đồ trong sách giáo khoa địa lí
trung học cơ sở theo hƣớng dạy học tích cực, cụ thể nhƣ các kiến thức về đối
tƣợng, hiện tƣợng và các lãnh thổ địa lí... giúp HS tự rèn luyện kĩ năng địa lí,
bản đồ.
Công trình “Hướng dẫn sử dụng Atlat địa lí Việt Nam theo hướng dạy học tích cực: Dùng cho giáo viên dạy học môn Địa lí; sinh viên ngành Địa lí;
Học sinh ôn thi tốt nghiệp THPT, …” của Lâm Quang Dốc, Đỗ Ngọc Tiến,
Nguyễn Việt Tiến, Lã Thị Loan (2011), nxb đại học sƣ phạm đã hệ thống kiến
thức bản đồ trong Atlat Địa lí Việt Nam, phƣơng pháp thành lập và sử dụng
bản đồ nhƣ là phƣơng pháp dạy - học tích cực. Rèn luyện các kĩ năng sử dụng
bản đồ nói chung và phƣơng pháp sử dụng bản đồ cụ thể. Giới thiệu một số đề
thi quốc gia có sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam.
Công trình “Hướng dẫn học và khai thác Atlat địa lí Việt Nam: Dành
cho: Học địa lí lớp 8, lớp 9, lớp 12...” của Lê Thông, Nguyễn Minh Tuệ, Vũ
Đình Hoà đã đƣa ra một số vấn đề chung về kiến thức và kỹ năng khai thác
Atlat địa lí Việt Nam. Hƣớng dẫn học và khai thác Atlat địa lí Việt Nam, cùng
một số câu hỏi liên quan tới Atlat địa lí Việt Nam trong các đề thi tốt nghiệp
phổ thông trung học và đề thi học sinh giỏi quốc gia.
Công trình “Sử dụng bản đồ giáo khoa treo tường và lược đồ trong dạy học địa lí ở trường trung học phổ thông” của các tác giả Tô Anh Tuấn, Nguyễn
Phƣơng Liên, Đỗ Văn Hảo (2012) đã giới thiệu PPDH tích cực và thực trạng
dạy học địa lí bậc trung học phổ thông khu vực trung du, miền núi Bắc bộ. Hệ
thống các lƣợc đồ, bản đồ giáo khoa treo tƣờng, kiến thức địa lí, kiến thức bản


các nội dung cơ bản ở từng trang Atlat.

5


- Hƣớng dẫn khai thác các trang Atlat trong cuốn Atlat Địa lí Việt Nam.
- Thực nghiệm sƣ phạm để kiểm chứng kết quả nghiên cứu.
4. Quan điểm, phƣơng pháp nghiên cứu
4.1. Quan điểm nghiên cứu
- Quan điểm thực tiễn: Việc vận dụng quan điểm này khi nghiên cứu rất
quan trọng. Việc sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam tạo điều kiện thuận lợi cho HS
có thể sử dụng, phân tích các dạng bản đồ khác nhau phục vụ nhu cầu, mục
đích nghiên cứu trong thực tiễn.
- Quan điểm hệ thống: Yêu cầu quan trọng nhất của quan điểm này là khi
nghiên cứu các vấn đề cụ thể về địa lí tự nhiên và địa lí KT - XH cần phải đặt
nó trong vị trí tƣơng quan với các yếu tố khác trong hệ thống phân vị ở cấp cao
hơn và cấp thấp hơn. Vì vậy, khi nghiên cứu một vấn đề nào đó, ngƣời học phải
vận dụng linh hoạt và kết hợp nhiều trang trong cuốn Atlat Địa lí Việt Nam để
khai thác tối đa nội dung cần tìm.
4.2. Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp bản đồ: Phƣơng pháp bản đồ là một bộ phận quan trọng
của khoa học bản đồ và là phƣơng pháp nghiên cứu đặc trƣng của Bản đồ học
và Địa lý học. Cơ sở phƣơng pháp luận của phƣơng pháp bản đồ là nguyên tắc
cơ bản của lí luận nhận thức: "Từ trực quan sinh động đến tƣ duy trừu tƣợng và
từ tƣ duy trừu tƣợng đến thực tiễn". Phƣơng pháp bản đồ tổ chức hoạt động học
tập, rèn luyện phƣơng pháp tự học, gây hứng thú và kích thích học tập của HS.
- Phương pháp thu thập tài liệu: Sƣu tầm các tài liệu từ các ấn phẩm về
PPDH, phƣơng pháp hƣớng dẫn khai thác Atlat Địa lí Việt Nam ; … Kết quả
thu thập đƣợc là cơ sở ban đầu cho việc đánh giá tổng hợp.
- Phương pháp thống kê và xử lý số liệu, tài liệu: Tài liệu, số liệu thu thập

lƣợng dạy học giúp các em có những kĩ năng cần thiết để khai thác nội dung
bài học.

7


5. Tổng quan có chọn lọc những đóng góp của đề tài
- Khái quát cơ sở lí luận và thực tiễn của việc sử dụng Atlat địa lí Việt
nam trong giảng dạy địa lí 12.
- Đƣa ra quy trình sử dụng bản đồ giáo khoa nói chung và Atlat địa lí
Việt Nam nói riêng hỗ trợ giảng dạy địa lí 12.
- Thực nghiệm sƣ phạm ở một số trƣờng THPT địa bàn tỉnh Bắc Ninh để
minh chứng tính khả thi và cấp thiết của luận văn.
6. Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn có 3 chƣơng:
Chương 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn về kĩ năng khai thác Atlat địa lí Việt
Nam của học sinh lớp 12 THPT
Chương 2. Rèn luyện kĩ năng khai thác Atlat địa lí Việt Nam cho học sinh
lớp 12 THPT
Chương 3. Thực nghiệm sư phạm

8


NỘI DUNG
CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ KĨ NĂNG
KHAI THÁC ATLAT ĐỊA LÍ VIỆT NAM
CỦA HỌC SINH LỚP 12 THPT
1.1. Một số khái niệm cơ bản
1.1.1. Phương pháp dạy học, kĩ năng dạy học, các xu hướng đổi mới phương

Nhƣ vậy, có rất nhiều cách định nghĩa khác nhau về PPDH. Tuy nhiên,
việc định nghĩa PPDH dựa trên những dấu hiệu đặc trƣng sau:
- Nó phản ánh sự vận động của quá trình nhận thức của HS nhằm đạt
đƣợc mục đích đề ra, phản ánh sự vận động của nội dung đã đƣợc nhà trƣờng
quy định, cách trao đổi thông tin giữa thầy và trò.
- Phản ánh cách thức điều khiển hoạt động nhận thức, kích thích và xây dựng
động cơ, tổ chức hoạt động nhận thức và kiểm tra, đánh giá kết quả hoạt động.
- Phƣơng pháp, mục tiêu và nội dung học tập luôn có mối quan hệ với
nhau, qui định lẫn nhau.
1.1.1.2. Kỹ năng dạy học
Kỹ năng là khả năng của con ngƣời thực hiện một cách có hiệu quả một
công việc nào đó để đạt đƣợc mục đích đã xác định bằng cách lựa chọn và áp
dụng những cách thức hành động phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh và phƣơng
tiện nhất định.
Kỹ năng dạy học (KNDH) là khả năng của ngƣời dạy thực hiện một cách
có kết quả các hoạt động/công việc của mình để đạt đƣợc mục đích dạy học đã xác
định bằng cách lựa chọn và áp dụng những cách thức hành động phù hợp với
ngƣời học, điều kiện, hoàn cảnh và phƣơng tiện nhất định.
KNDH có những đặc trƣng sau:
- KNDH là tổ hợp các hành động giảng dạy đã đƣợc ngƣời dạy nắm
vững, nó biểu hiện mặt kỹ thuật của hành động giảng dạy và mặt năng lực
giảng dạy của mỗi ngƣời dạy. Có KNDH nghĩa là có năng lực giảng dạy ở một
mức độ nào đó.

10


- KNDH có mối quan hệ chặt chẽ với kết quả học tập. Nó là yếu tố mang
tính mục đích, luôn hƣớng tới mục đích của hoạt động giảng dạy và học tập và
có ảnh hƣởng quan trọng đến kết quả học tập.

- Kĩ năng xác định vị trí địa lí, mô tả từng yếu tố thành phần về địa lí tự
nhiên, địa lí kinh tế và dân cƣ đƣợc biểu hiện trên bản đồ.
- Kĩ năng mô tả tổng hợp một khu vực, tức là mô tả tất cả các mặt về các
yếu tố tự nhiên, các yếu tố của địa lí kinh tế - xã hội có ở một khu vực.
- Kĩ năng phát hiện và xác lập các mối quan hệ giữa các đối tƣợng địa lí
đƣợc biểu hiện trên bản đồ.
- Kĩ năng nhận diện các phƣơng pháp chiếu đồ.
Nhƣ vậy, rèn luyện kĩ năng bản đồ cho HS là một quá trình lâu dài, phức
tạp, liên tục trong chƣơng trình địa lí, đòi hỏi nhiều công sức và sự phối hợp
chặt chẽ giữa các lớp, giữa các cấp học, nhằm đạt mục tiêu cuối cùng là biết sử
dụng bản đồ, biết khai thác tri thức trong bản đồ, để bản đồ thực sự trở thành
nguồn cung cấp tri thức cho HS. Bản đồ vừa đƣợc coi là phƣơng tiện trực quan,
vừa là nguồn tri thức địa lí quan trọng đối với HS. Bởi vậy, trong quá trình dạy
học địa lí, GV phải biết khai thác nguồn tri thức không chỉ từ SGK mà cả trong
các trang Atlat đồng thời rèn luyện cho HS kĩ năng khai thác nguồn tri thức đó
trong học tập địa lí.
1.1.1.3. Các xu hướng đổi mới phương pháp dạy học
a. Một số quan điểm mới về mục tiêu, nội dung, phƣơng pháp
* Mục tiêu giáo dục là những gì HS phải có đƣợc về tri thức, kĩ năng, kĩ
xảo nghề nghiệp, thái độ hành vi sau một quá trình học tập. Việc xác định mục
tiêu giáo dục có ý nghĩa lớn đối với việc nâng cao hiệu quả của quá trình dạy
học. Đối với GV, căn cứ vào mục tiêu để xác định cần dạy gì, ở mức độ nào để
lựa chọn phƣơng pháp phù hợp, đánh giá đƣợc khách quan, đúng đắn kết quả
học tập của HS. Đối với HS, xác định mục tiêu giúp ngƣời học biết cần học cái
gì và làm gì sau khi học xong.

12


Đối với cộng đồng, hệ thống giáo dục quốc dân phải đáp ứng đƣợc yêu


- Tính hiện đại của nội dung đào tạo thể hiện ở sự liên kết hợp lí những
thông tin khoa học vào những cấu trúc logic, tạo sự tối ƣu của nội dung, thúc
đẩy HS tích cực tìm ra kiến thức mới cao và rộng hơn cái đã có.
- Đƣa vào mục đích giáo dục đào tạo việc tích hợp nhiều môn khoa học
cùng các phƣơng pháp nghiên cứu đặc trƣng của nó, làm tiền đề cho việc thích
nghi nhanh với thực tiễn công tác sau này của HS.
- Nội dung đào tạo đƣợc phân nhỏ để thiết lập một cấu trúc vừa mức,
hƣớng vào một mục tiêu hoạt động nhất định, hình thành động lực thúc đẩy quá
trình tự phấn đấu của HS.
- Đổi mới nội dung chƣơng trình môn học sát với tình hình thực tiễn của
nhà trƣờng, của đất nƣớc cũng nhƣ khu vực và thế giới.
* Phương pháp dạy: là cách thức GV trình bày tri thức, tổ chức và kiểm
tra hoạt động nhận thức và thực tiễn của HS nhằm đạt đƣợc các nhiệm vụ dạy
học. Nói cách khác, đó là phƣơng pháp thiết kế và góp phần thi công của ngƣời
GV. Phƣơng pháp học là cách thức tiếp thu, tự tổ chức và kiểm tra hoạt động
nhận thức và thực tiễn của HS nhằm đạt các nhiệm vụ dạy học. Nói cách khác,
đó là cách thức tự thiết kế và thi công quá trình học tập của ngƣời HS.
Mỗi phƣơng pháp thƣờng bao gồm các yếu tố nhƣ:
- Mục đích định trƣớc.
- Hệ thống những hành động liên tiếp tƣơng ứng.
- Phƣơng pháp hành động.
- Quá trình biến đổi của đối tƣợng bị tác động.
- Kết quả thực tế đạt đƣợc.
Ngƣời dạy chọn phƣơng pháp không chỉ từ nội dung mà còn trực tiếp từ
mục tiêu, nói cách khác PPDH là cách thức hoạt động của GV trong việc chỉ
đạo, tổ chức hoạt động của HS nhằm đạt mục tiêu dạy học.

14