SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
TRƯỜNG THPT CẨM THUỶ 1

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

SỬ DỤNG SƠ ĐỒ ĐỂ CỦNG CỐ BÀI HỌC NHẰM NÂNG
CAO HIỆU QUẢ TRONG DẠY HỌC PHẦN VĂN BẢN THƠ
MÔN NGỮ VĂN LỚP 12

Người thực hiện:
Chức vụ:
SKKN thuộc môn:

Hồ Thị Ly
Giáo viên
Ngữ văn

THANH HÓA NĂM 2016
1


MỤC LỤC

Nội dung
1.Mở đầu
-Lý do chọn đề tài
-Mục đích nghiên cứu
-Đối tượng nghiên cứu
-Phương pháp nghiên cứu
2.Nội dung
2.1.Cơ sở lý luận của vấn đề

6
6
6
7
7
7
7
7
7
8
9
9
10
10
11
11
12
13
13
13
14

2


1. Mở đầu
1.1. Lý do chọn đề tài:
Tác phẩm văn học - một bài thơ, một áng văn, một thiên truyện là một
công trình nghệ thuật, thể hiện những nghiền ngẫm, tìm tòi của nhà văn, nhà thơ
về cuộc sống, về con người được diễn tả bằng những hình thức nghệ thuật ngôn

nhà. Chính vì lẽ đó, sau tiết học, nhiều học sinh vẫn chưa nắm vững kiến thức cơ
bản và chưa vận dụng được vào thực tế bài làm của mình.
Bên cạnh đó, nhìn lại chương tình sách giáo khoa Ngữ văn 12-Học kỳ 1 ta
thấy chương trình đã dành một phần lớn dung lượng cho việc học văn bản thơ.
Thực tế là đã có 11 trên 50 tiết là văn bản thơ (trong đó chủ yếu là thơ ca kháng
chiến). Tuy nhiên, một vấn đề nảy sinh là cho dù học sinh có thuộc thơ thì cũng
không nắm vững nội dung cũng như đặc sắc nghệ thuật của từng đoạn và cả bài
3


thơ. Từ đó, học sinh lúng túng trong việc vận dụng kiến thức cơ bản để làm phần
thi đọc hiểu trong yêu cầu của đề thi mới.
Xuất phát từ tình hình thực tế đó, để giúp học sinh nắm vững kiến thức
văn bản thơ và vận dụng nó trong làm văn, tôi đã đã tìm tòi, nghiên cứu và thực
nghiệm khá thành công. Sau đây, tôi xin trình bày một trong những kinh nghiệm
mà tôi đã thực hiện trong 2 năm học gần đây đạt được hiệu quả cao, đó là:
“Sử dụng sơ đồ để củng cố bài học nhằm nâng cao hiệu quả trong dạy
học phần văn bản thơ môn Ngữ văn lớp 12”.
1.2. Mục đích nghiên cứu: Đề tài này nhằm mục đích giúp học sinh:
+Xác định được vai trò quan trọng của phần củng cố bài học
+Biết lập sơ đồ củng cố bài học phần văn bản thơ lớp 12 và vận dụng đối với
các văn bản khác
+Nắm vững kiến thức bài học thông qua sơ đồ đã củng cố
1.3. Đối tượng nghiên cứu:
Củng cố bài học phần văn bản thơ lớp 12(học kỳ 1) thông qua sơ đồ
1.4. Phương pháp nghiên cứu:
Để tổ chức được các hình thức củng cố và luyện tập sáng tạo cho học
sinh, tôi đã vận dụng các phương pháp trong dạy học văn theo tinh thần đổi mới
như sau:
- Phương pháp đọc sáng tạo.

số 14 (Tháng 4 năm 1999). Luật giáo dục, điều 28.2 đã ghi: “Phương pháp giáo
dục phổ thông phải phát huy tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh,
phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự
học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm,
đem lại niềm vui, hứng thú cho học sinh”.
Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành kèm theo quyết định số
16/2006/QĐ – BGD&ĐT ngày 05/5/2006 xác định rõ:
“Môn Ngữ văn ở cấp PTTH nhằm giúp học sinh: Có những kiến thức phổ
thông, cơ bản, hiện đại hệ thống về văn học và Tiếng Việt bao gồm: Kiến thức
về các tác phẩm tiêu biểu cho các thể loại cơ bản của văn học Việt Nam và một
số tác phẩm, đoạn trích văn học nước ngoài. Những hiểu biết về lịch sử văn học
và một số vấn đề lí luận văn học cần thiết... (cách tiếp nhận và tạo lập). Hình
thành và phát triển các năng lực ngữ văn với yêu cầu cao hơn cấp THCS bao
gồm: Năng lực sử dụng Tiếng Việt (thể hiện bốn kĩ năng cơ bản: đọc, viết, nghe,
nói), năng lực tiếp nhận văn học, cảm thụ, thẩm mĩ, năng lực tự học, năng lực
thực hành ứng dụng.”
Xuất phát từ yêu cầu đổi mới ra đề thi THPT quốc gia từ năm 2014 của Bộ GD
và ĐT trong đó tăng cường kiểm tra kiến thức cơ bản của học sinh thông qua phần
đọc- hiểu mà theo PGS TS Đỗ Ngọc Thống, Phó Vụ Trưởng Vụ GD Trung học,
Bộ GD&ĐT, để đồng bộ trong đổi mới căn bản toàn diện việc dạy học môn Văn
trong nhà trường phổ thông, khâu kiểm tra đánh giá cũng phải chuyển theo
5


hướng đánh giá được năng lực của học sinh. Với môn Văn THPT, năng lực này
thể hiện “đông đặc” trong các kỹ năng đọc, hiểu và tạo lập văn bản..
2.2. Thực trạng của vấn đề
a. Củng cố bài học, vai trò của củng cố bài học trong phần đọc – hiểu
văn bản
Củng cố bài học là khâu cuối cùng trong phần đọc hiểu văn bản văn

Tây Tiến- Quang Dũng
Việt Bắc- Tố Hữu
Đất Nước – Nguyễn Khoa Điềm
Đọc thêm: Đất Nước- Nguyễn Đình Thi
Dọn về làng- Nông Quốc Chấn
Tiếng hát con tàu- Chế lan Viên
Đò lèn- Nguyễn Duy
Sóng- Xuân Quỳnh
Đàn ghita của Lorca- Thanh Thảo
Bác ơi- Tố Hữu

Số tiết theo PPCT
2
2
2
2
1
1
1

Nhìn vào cấu trúc chương trình Ngữ văn 12 –Học kỳ 1 ta nhận thấy,thời lượng
dành cho phần văn bản thơ cũng khá nhiều.Như vậy mục đích của người biên
soạn là nhằm cung cấp kiến thức cơ bản về các thể loại thơ cho học sinh
6


c. Thực trạng của vấn đề
* Giáo viên chưa thực sự quan tâm đến phần củng cố bài học sau khi
đọc hiểu văn bản
Giờ dạy học văn bao gồm các khâu: đọc, tìm hiểu tác giả, tác phẩm, phân tích

* Về nội dung
Có thể nói, các hình thức củng cố luyện tập trong dạy học tác phẩm văn chương
không thể giống các hình thức củng cố luyện tập trong một giờ học bình thường.
Thực tế, giờ dạy học tác phẩm văn chương không chỉ đem tới thông tin mà
thường kích thích để “bùng nổ thông tin” theo nhiều kiểu, nhiều dạng, nhiều góc
độ. Giờ dạy học tác phẩm văn chương đã có thể kết thúc nhưng những vấn đề về
hình tượng văn học vẫn tiếp tục lung linh phát triển và “nổ vỡ lặng im” trong
tâm hồn các em. Chính trong phần củng cố luyện tập, nhiều học sinh đã có
những phát hiện khá lí thú, độc đáo và sáng tạo. Thiết nghĩ trong xu thế đổi mới
7


phương pháp dạy học văn, cần phải trả giờ văn chương lại cho bản chất giao tiếp
nghệ thuật, định hướng sư phạm cải tiến phải tạo nhiều thời gian cho học sinh
tiếp xúc với bài văn trước, trong và sau khi học để “cuộc giao tiếp im lặng thực
sự diễn ra trong giao tiếp văn chương”.
Đa dạng các hình thức củng cố và luyện tập sáng tạo cho học sinh trong
giờ văn còn để kích thích những rung động tâm hồn, niềm hứng khởi sáng tạo và
khát khao mạnh mẽ của học sinh trước sức hấp dẫn kì diệu mà thế giới nghệ
thuật gợi nên.
Kết thúc phần củng cố luyện tập nhưng suy nghĩ về tác phẩm không đóng
lại mà những vấn đề xung quanh tác phẩm còn mở ra để tạo được “dư âm”, “dư
vị” tiếp tục Có những vấn đề, các em chỉ giải quyết được phần nào ở lớp hoặc
giải quyết xong cả nhưng những ám ảnh của nó thì không thể chấm dứt ngay
trong suy nghĩ của các em.
Phát huy tính sáng tạo cho học sinh qua các hình thức củng cố và luyện
tập trong giờ dạy học văn là rất quan trọng cầ n thiết nhưng giáo viên phải biết
định hướng sự tiếp nhận văn học của học sinh. Dù sáng tạo hay đến mấy, độc
đáo đến mấy vẫn phải tuân thủ tính giới hạn, dựa trên lôgíc và cấu trúc đặc trưng
của hình tượng văn học, ý đồ sáng tạo, tư tưởng của nhà văn và mục tiêu giáo

- Nhận xét nghệ thuật.
- Tập so sánh, khái quát lập bảng biểu sơ đồ để khái quát kiến thức cho nội dung
bài học
b. Tổ chức thực hiện:
Sử dụng sơ đồ để củng cố bài học trong giờ học phần văn bản thơ môn Ngữ
văn 12
Trên thực tế dạy học cho thấy học sinh có nắm vững mở rộng và khái quát
được kiến thức hay không một phần lớn phụ thuộc vào bước củng cố của tiết
học. Nếu thầy coi nhẹ bước này, học sinh sẽ không thể nhớ lâu, rất khó vận dụng
vào việc làm các bài tập . Ngược lại thầy coi trọng, kiến thức sẽ đọng lại và ám
ảnh mãi trong các em, tạo nên mối liên hệ kích thích tìm tòi trong sự vận dụng
làm các bài tập ở phần luện tập được tốt hơn.
Để củng cố bài học đạt được hiệu quả cao chúng ta có thể vận dụng nhiều
cách khác nhau như: Đặt câu hỏi mang tính khái quát để học sinh tổng quát lại
giá trị nội dung, giá trị nghệ thuật cũng như ý ngh ĩa của bài học… Song tôi thiết
nghĩ có một biện pháp đạt hiệu quả cao hơn cả đó là dùng bảng phụ có tính Tổng
hợp – so sánh. Cái khó của biện pháp này là thầy cần phải dành thời gian nghiên
cứu kĩ lưỡng để mỗi bài học đưa ra được một sơ đồ có tính Tổng hợp – so sánh,
khái quát toàn bộ kiến thức của bài học. Và để thực hiện được cách làm này thì
giáo viên cần chuẩn bị trước vào bảng phụ hoặc thiết kế vào máy (nếu có), chỉ
đến bước củng cố mới đưa ra sử dụng. Để phát huy tối đa tác dụng của bảng phụ
này thầy có thể dùng kết hợp các biện pháp: hỏi – đáp, diễn giảng, thảo luận,
trình bày, … Nhưng xin lưu ý rằng dùng biện pháp nào và dùng như thế nào,
cách thức ra sao còn tuỳ thuộc vào đối tượng thực tế của học sinh trong từng tiết
học cụ thể
Dưới đây, tôi xin đưa ra một số sơ đồ cụ thể cho phần củng cố trong giờ
học văn bản thơ lớp 12
*.Văn bản Tây tiến của Quang Dũng (Ngữ văn 12-Cơ bản)

Tây Tiến


Nghệ thuật:
-Sử dụng điệp từ: Nhớ..
-Sáng tạo độc đáo về ngôn từ và hình ảnh thơ: Súng ngửi trời,đêm hơi
-Nghệ thuật đối lập: hình ảnh,thanh điệu
*Văn bản Việt Bắc của Tố Hữu (Ngữ văn 12-Cơ bản-Học kỳ 1)

Việt Bắc
8 câu đầu: Khúc
dạo đầu của cuộc
chia ly
-Bốn câu đầu: Sự
băn khoăn lo lắng
của người ở lại
- Bốn câu đầu: Sự
xúc động nghẹ ngào
của người ra đi

12 câu tiếp: Việt
Bắc gợi nhớ
-Gợi nhớ thiên nhiên
-Gợi nhớ cuộc sống
kháng chiến
-Gợi nhớ con người
kháng chiến

Còn lại: Người
Cán bộ kháng
chiến bộc lộ nỗi
nhớ

do ai làm nên
-Về địa lý
-Về lịch sử
-Về văn hóa:
->Khẳng định
10


truyền thống và
phong tục tốt đẹp

tại và tương lai
-Gắn với trách nhiệm
của cá nhân

chính nhân dân
đã làm nên Đất
Nước

Nghệ thuật:
-Sử dụng tài tình và hiệu quả chất liệu văn hóa dân gian như: Ca dao,truyền
thuyết,cổ tích và mang đến cho nó một màu sắc mới
-Giọng thơ chân thành,tha thiết như một lời nhắn nhủ tâm tình
-Đậm chất trữ tình và chính luận
*Văn bản Sóng của Xuân Quỳnh (Ngữ văn 12-Cơ bản)

Sóng
Khổ 1, khổ 2
Trạng thái của sóng và tình yêu
-Trạng thái:dữ dội,ồn ào,dịu êm và

của Lorca và suy tư
của Thanh Thảo
-Sự bất tử của Lorca
11


-Hình ảnh Lorca

-Cái chết bi thảm của
Lorca

-Suy tư của Thanh
Thảo

Nghệ thuật:
-Thể thơ tự do,không viết hoa đầu dòng,không sử dụng dấu câu
-Hình thức trùng điệp: về hình ảnh,âm điệu
-Kết thúc:mở
2.4. Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm
Qua việc tổ chức thực hiện củng cố bài học trong giờ học văn bản thơ chương
trình SGK Ngữ văn 12-học kỳ 1 trong năm học 2014-2015 và 2015-2016 tôi nhận
thấy :
- Đa số học sinh nắm vững kiến thức cơ bản và vận dụng tốt vào việc làm phần đọc –
hiểu theo yêu cầu đổi mới ra đề thi theo hướng phát triển năng lực của học sinh.
- Đa số học sinh phát triển năng lực sáng tạo của bản thân.Trên cơ sở các sơ đồ củng cố
bài học giáo viên đã cho học sinh có thể triển khai tiếp ở các văn bản khác.
Kết quả cụ thể như sau :
Sau đây là bảng thống kê điểm bài kiểm tra học kỳ II trong hai năm học
2014-2015 và 2015-2016 có sự so sánh đối chiếu giữa những lớp có sử dụng
phương pháp củng cố bài học theo sơ đồ và những lớp không thực hiện phương

(23,3%) (46,5%) (30,2%)
trở lên
*Lưu ý: Lớp 12A2: Thực hiện việc củng cố bài học theo sơ đồ
Lớp 12A7: Không thực hiện việc củng cố bài học theo sơ đồ
2. Bài kiểm tra học kỳ II – Năm học 2015 – 2016
Tổng
số
48

Điểm
Lớp
0-2
3- 4
5-6
7-8
9-10
12A5
0
0
10
37
1
(20,8%) (77,1%) (3,1%)
12A6
37
0
10
20
7
0

+ Tổ chức các hình thức củng cố luyện tập sáng tạo cho học sinh còn phải
tuỳ thuộc vào đặc điểm, yêu cầu riêng của mỗi bài học và phù hợp với từng đối
tượng học sinh, tránh sự lặp lại đơn điệu hoặc áp dụng một cách máy móc. Vì
thế cùng với việc lựa chọn khả năng thích hợp đối với từng đối tượng là yêu cầu
vận dụng linh hoạt, uyển chuyển các hình thức, việc làm mới hi vọng tạo ra
hứng thú sáng tạo của học sinh. Để làm tốt khâu này thì người giáo viên cần
phải có một kĩ năng trong việc vận dụng phương pháp dạy học.
- Kiến nghị:
Trên đây là toàn bộ những nội dung sáng kiến kinh nghiệm mà cá nhân tôi
đã tiến hành thực nghiệm trong hai năm học 2014-2015 và 2015-1016, chắc hẳn
sẽ không tránh khỏi những thiếu sót.Chính vì vậy, rất mong ý kiến đóng góp bổ
sung của các đồng nghiệp, để sáng kiến có giá trị tốt hơn đối với công tác giảng
dạy, công tác hướng dẫn học sinh ôn tập kiến thức cơ bản nhằm chuẩn bị những
điều kiện tốt nhất để bước vào kỳ thi THPT Quốc gia.
XÁC NHẬN CỦA THỦ TRƯỞNG ĐƠN VỊ Thanh Hóa, ngày 16 tháng5 năm 2016

Tôi xin cam đoan đây là SKKN của
mình viết,không sao chép nội dung của
người khác

Hồ Thị Ly
13


TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1]. Phan Trọng Luận (Chủ biên) (2008), Sách giáo khoa Ngữ Văn 12 (chương
trình chuẩn). NXB Giáo dục Việt Nam.
[2].Đỗ Kim Hồi – Bùi Minh Toán (Đồng chủ biên) (2008),Tư liệu Ngữ văn
12.NXB giáo dục Việt Nam.
[3]. Vũ Nho (Chủ biên) (2014), Hướng dẫn ôn thi tốt nghiệp trung học phổ thông