Phòng giáo dục và đào tạo huyện đông triều
Trờng Trung học cơ sở Mạo khê II

Sáng kiến kinh nghiệm
Xây dựng hệ thống câu hỏi phát huy tính tích cực,
chủ động của học sinh trong học tập bộ môn vật lý lớp 9

Họ và tên: Nguyễn thị kim thoa
Trờng : THCS Mạo khê II
Huyện : Đông triều Quảng Ninh

Năm học 2007- 2008

1


I.Mở Đầu
I.1- Lí do chọn đề tài:

Việc đổi mới phơng pháp giảng dạy ở THCS là lấy việc học của mỗi
học sinh làm trung tâm: ở đó ngời thầy đóng vai trò chủ đạo, học sinh
đóng vai trò chủ động. Trên nền tảng của việc phát huy các hoạt động
tích cực chủ động sáng tạo của học sinh trong hoạt động học và đề
cao vai trò tự học của học sinh.
Quá trình kết hợp, chọn lọc các phơng pháp dạy học truyền thống một
cách phù hợp và sáng tạo đồng thời sử dụng các phơng tiện dạy học hiện
đại; các trang thiết bị và đồ dùng dạy học một cách hợp lý, phù hợp với
điều kiện hiện tại là một vấn đề quan trọng có ảnh hởng lớn đến chất
lợng dạy học trong giai đoạn mới.
Chúng ta còn biết trong hệ thống các phơng pháp dạy học ở trờng học,
phơng pháp đàm thoại dới hình thức hỏi đáp hoặc đàm thoại gợi mở

học là điều cần thiết.
Bản thân tôi cha có nhiều kinh nghiệm và biện pháp trong việc giảng
dạy bộ môn, nên ở đây tôi chỉ đa ra một vài ý kiến về vấn đề làm
thế nào để phát huy tính tích cực chủ động của học sinh khi học bộ
môn này.

I.2- Mục đích nghiên cứu:

Bằng các biện pháp s phạm và phơng pháp dạy học, trong các giờ lên lớp
nhất là giờ nghiên cứu bài mới thông qua hệ thống câu hỏi gợi mở, sự
dẫn dắt từ lý thuyết giúp các em nhận thấy vấn đề đang tìm hiểu với
cái đã có sẵn, hình thành cho các em những thói quen t duy từ những
điều đã biết, phát hiện ra những cái cha biết xung quanh các em.
Xâydựng cho học sinh cách học, cách vận dụng, cách nhận biết sự việc,
hiện tợng. Từ đó giúp các em yêu thích bộ môn này.

I.3- Thời gian - Địa điểm:
- Thời gian: Trong thời gian của năm học 2007- 2008.
- Địa điểm: Trờng THCS Mạo Khê II.

I.4- Đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn:

Nhấn mạnh vai trò tích cực chủ động của ngời học, xem ngời học là
chủ thể của quá trình học tập, trong đó chú trọng đến nhu cầu hứng
thú và phát triển năng lực của học sinh. Quan tâm đến hoạt động tích
cực của học sinh. Hớng dẫn và hình thành thói quen cách học tập phù
hợp theo hớng tích cực và tự giác trong học tập. Giúp các em có cách
nhìn nhận, đánh giá, phân tích bài tập một cách đơn giản dễ hiểu dù
là bài toán dới dạng phức tạp.


cần thiết đi dần từng bớc tới những câu hỏi chính xác và cụ thể hơn
cho tới khi tìm thấy câu hỏi gợi ra đợc cách trả lời trong óc học sinh.
Nếu nh phải giúp học sinh thực hiện các ý của họ thì cũng bắt đầu
bàng một câu hỏi tổng quát hay một lời khuyên ; sau đó nếu cần thiết
đi tới một câu hỏi đặc biệt hơn và cứ tiếp tục nh vậy.
Những lời khuyên phải đơn giản, tự nhiên vì có thế học sinh mới dễ
hiểu, dễ sử dụng, chúng phải tổng quát nghĩa là không phải chỉ áp
dụng đợc cho bài đang xét mà còn áp dụng cho những bài thuộc đủ
các loại sao cho chúng góp phần làm phát triển những khả năng t duy
của học sinh chứ không phải chỉ một kỹ xảo riêng biệt nào đó.
- Những câu hỏi có thể thờng xuyên đợc nhắc lại nhng không giả tạo
trong các trờng hợp khác nhau ; cuối cùng học sinh có thể thấm nhuần
những câu hỏi đó và các câu hỏi này góp phần vào việc phát triển
thói quen t duy trong học sinh.
- Cần thiết phải đi dần tới những lời khuyên mỗi lúc một chính xác hơn
để học sinh có thể tự làm đợc nhiều việc chừng nào hay chừng ấy.
* Chú ý : Trong dạy học đổi mới ngày nay " hoạt động hỏi "của thầy trên
lớp có thể tiến hành dới các hình thức phong phú nh :
+ Kết hợp giữa câu hỏi với hình ảnh trực quan ( mô hình, mẫu vật ...,
kết hợp kênh chữ với kênh hình, kênh tiếng).
+ Kết hợp giữa kênh hình, kênh tiếng, kênh chữ tạo ra một qui trình
của hoạt động hỏi giúp cho việc học của học sinh hứng thú, sinh động.

II.2.3. Các câu hỏi thờng dùng và hệ thống câu hỏi :
a- Đối với việc hình thành kiến thức mới ( tiết lý thuyết).
Ta thờng dùng các dạng câu hỏi sau đây :
- Câu hỏi kiểm tra kiến thức, kỹ năng cơ bản có liên quan tới bài mới
(kiểm tra bài cũ).
- Câu hỏi giúp giáo viên đặt vấn đề vào bài mới.
- Câu hỏi phát hiện tìm tòi xây dựng kiến thức mới.

*Hệ thống ( nhóm ) các câu hỏi thờng dùng:
Từ các câu hỏi thờng dùng nêu trên ta có thể thiết kế thành hệ thống
các câu hỏi nh sau:
+ Với phần dạy kiến thức mới có các nhóm câu hỏi sau:
- Nhóm các câu hỏi kiểm tra kiến thức cũ và nêu vấn đề vào bài mới.
- Nhóm các câu hỏi tìm tòi xây dựng các kiến thức mới.
- Nhóm câu hỏi vận dụng, củng cố, khắc sâu kiến thức.
- Nhóm câu hỏi khai thác phát triển kiến thức và chuẩn bị kiến thức
cho bài sau.
+ Với phần luyện tập gồm :
- Nhóm câu hỏi chuẩn bị cho tiết luyện tập về kiến thức, kỹ năng,
phơng pháp.
- Nhóm câu hỏi giúp học sinh thực hiện các phơng pháp giải các loại
bài tập.
- Nhóm câu hỏi giúp học sinh khai thác phát triển bài học và phân loại
bài học.
5


- Nhóm câu hỏi tổng kết kiến thức, phơng pháp, kỹ năng của phần
luyện tập và chuẩn bị cho tiết học sau.
+ Chú ý: Cần tránh đa ra câu hỏi mà học sinh trả lời đợc ngay hoặc
khó có thể trả lời đợc ( quá dễ hoặc quá khó). Thiết kế hệ thống câu
hỏi và lời khuyên theo cấu trúc chặt chẽ hoặc hệ thống câu hỏi chính
phụ giúp học sinh trả lời đợc những vấn đề khó khăn hơn. Khắc phục
những câu hỏi kém, thiết kế những câu hỏi tốt trớc khi hỏi học sinh.

II.2.4.Các hình thức nêu câu hỏi và hệ thống câu hỏi:

a- Dùng nguyên bản một câu văn hoàn chỉnh ( câu hỏi) bằng cách nói

phụ ( lời khuyên) để hớng dẫn học sinh yếu tìm ra câu trả lời.

6


- Những bài tập phần áp dụng mà nhiều học sinh gặp khó khăn giáo
viên có thể sử dụng câu hỏi gợi ý giúp học sinh tìm đợc lời giải ( câu
hỏi ngắn gọn và xúc tích).
- Có thể dùng các câu hỏi gây chú ý, hứng thú gợi động cơ cho học sinh
trớc vấn đề cần tìm tòi.
- Giáo viên có thể đề ra câu hỏi (hệ thống câu hỏi) trớc giờ luyện tập
cho học sinh ( chuẩn bị trớc cho tiết luyện tập).
- Trong phần luyện tập, giáo viên có thể xây dựng hệ thống câu hỏi
cho từng nhóm ( loại ) bài tập giúp học sinh tự giải đợc các bài tập cơ
bản.
- Xây dựng hệ thống câu hỏi hớng dẫn học sinh tìm tòi ( đối với những
bài tập khó hơn).
- Chú ý nêu câu hỏi nhằm chốt lại các phơng pháp giải các loại bài
chính,ghi nhớ cho học sinh những phơng pháp hay và khắc phục sai
lầm cho học sinh.
- Có thể đa ra bài luyện tập dới hình thức nhiều câu hỏi đa dạng
phong phú .

II.2.6. Đối với câu trả lời của học sinh:

a- Phải yêu cầu chính xác rõ ràng, có ý thức, có lý lẽ. Đói với từng câu
hỏi của mình, giáo viên cần dự kiến câu trả lời của học sinh. Qua đó
xem xét lại câu hỏi của mình và chuẩn bị câu hỏi phụ cần thiết.
b- Khi tổ chức đàm thoại phải chú ý: không chỉ định một học sinh
trả lời mà chỉ để cho cả lớp trả lời bằng vài từ nh: có, không,

* Phần cụ thể và minh hoạ :
Xây dựng một hệ thống câu hỏi phong phú, hấp dẫn, sinh động tạo
thành một qui trình của hoạt động hỏi của thầy và trò . Giáo viên có
thể dùng hình ảnh trên màn hình đặt câu hỏi cho học sinh trả lời.
Học sinh ghi câu trả lời vào phiếu ( giấy trong). Giáo viên sử dụng đèn
chiếu cho cả lớp kiểm tra câu trả câu trả lời của các nhóm.Hoặc giáo
viên có thể vẽ sơ đồ ( hình vẽ) có ghi dấu ( ? ) để học sinh tìm câu
trả lời cho mỗi ( ? ). Giáo viên chiếu câu trả lời cho học sinh đối chiếu.
Hoặc có thể cho học sinh xem một số hình ảnh trên màn hình ( đèn
chiếu, máy chiếu,...) Sau đó nêu câu hỏi cho cả lớp suy nghĩ và trả lời.
Hoặc có thể vẽ hình vẽ sẵn chiếu lên màn hình và yêu cầu học sinh
ghi lời thuyết minh cho hình vẽ đó dới một hình thức một bài toán, một
lời bình từ cảm nhận có đợc của học sinh.
Hệ thống câu hỏi nhằm phát huy tính chủ động sáng tạo của học sinh
có thể chia ra nh sau :
* Câu hỏi kiểm tra kiến thức, kỹ năng cơ bản có liên quan đến
bài mới.
Ví dụ : Dạy bài Tác dụng từ của dòng điện - Từ trờng ( Vật lý 9) :
Hãy nêu các đặc điểm của nam châm ? Tại sao một kim nam châm
đặt gần thanh nam châm thì chúng lại tơng tác với nhau?
* Câu hỏi giúp giáo viên đặt vấn đề vào bài mới:
Ví dụ: Để vào bài Dòng điện xoay chiều giáo viên làm thí nghiệm
nh sau:
- Đa ra cho học sinh xem một bộ pin hay ăcqui 3Vvà một nguồn điện 3V
lấy từ lới điện trong phòng học. Lắp bóng đèn vào 2 nguồn điện trên,
cả 2 đèn đều sáng, chứng tỏ cả 2 nguồn điện đều cho dòng điện
+ Mắc vôn kế 1 chiều vào 2 cực của pin, kim vôn kế quay.
+ Đặt câu hỏi: Mắc vôn kế 1 chiều vào nguồn điện lấy từ lới điện
trong phòng học, kim vôn kế có quay không?
- Mắc vôn kế vào mạch, kim vôn kế không quay. Đổi chỗ 2 chốt cắm



+ Dòng điện có năng lợng vì nó có thể thực hiện công và cung cấp





nhiệt lợng.
+ Cùng một dòng điện, điện trở càng lớn thì nhiệt năng toả ra càng



lớn.


+ Để sử dụng điện an toàn, cần chọn dây và cầu chì có tiết diện phù



hợp.


+ Sử dụng đúng điện thế sẽ tiết kiệm điện năng đồng thời tăng



tuổi thọ



năm học 2007 2008.

II.3 Chơng III: Kết quả nghiên cứu.

II.3.1. Trong dạy học theo phơng pháp tích cực việc lựa chọn hệ thống
các câu hỏi cho phù hợp với nội dung bài dạy là việc làm cần thiết. Nó
giúp cho giờ học sinh động, hấp dẫn, gây hứng thú học tập đồng thời
nâng cao khả năng suy luận, rèn luyện, góp phần làm giàu tính nhân
văn trong dạy học ở trờng THCS.
II.3.2. Hệ thống câu hỏi hợp lý kết hợp với các hình ảnh trực quan sinh
động: Mô hình, tranh vẽ và hoạt động hỏi giúp giáo viên có điều
kiện phát huy đợc tính tích cực của học sinh, và dễ dàng thực hiện đợc
việc tổ chức hoạt động cho học sinh dới các hình thức: cá nhân, nhóm
nhỏ, lớp,
II.3.3. Hệ thống câu hỏi đa dạng, phong phú dới nhiều hình thức khác
nhau tạo điều kiện thuận lợi cho giáo viên và học sinh tiếp cận với cách
10


tìm tòi phát hiện vấn đề và giải quyết vấn đề một cách tự nhiên; giúp
việc khai thác lý thuyết và bài tập đợc thuận lợi và sâu sắc hơn.
II.3.4. Câu hỏi kết hợp với lời khuyên một cách hợp lý có tác dụng tốt
cho việc hớng dẫn, gợi ý học sinh hoàn thành công việc trên lớp của học
sinh và rèn đợc kỹ năng làm bài tập.
II.3.5. Qui trình hỏi theo hớng đàm thoại - đối thoại - độc thoại có ý
nghĩa thiết thực phát huy tính tích cực, tự giác của học sinh trong học
tập và chú trọng tới khả năng tự học của học sinh. Học sinh tích cực, chủ
động hứng thú, say mê học bộ môn.

Kết quả cụ thể:



IV. Tài liệu tham khảo:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.

Sách giáo khoa vật lý lớp 9.
Sách bài tập vật lý lớp 9.
Sách giáo viên lớp 9.
Sách học tốt vật lý lớp 9.
Phơng pháp giải bài tập vật lý lớp 9.
Câu hỏi và bài tập trắc nghiệm vật lý 9.
Tổng hợp kiến thức vật lý THCS.
Sách nâng cao vật lý 9.

12


Phụ lục
I.
II.
III.
IV.