VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

PHAN DUY TUẤN

ẢNH HƯỞNG CỦA THU HỒI ĐẤT NÔNG NGHIỆP
ĐẾN KINH TẾ HỘ NÔNG DÂN QUẬN BẮC TỪ LIÊM,
THÀNH PHỐ HÀ NỘI

Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
Mã số: 60.34.04.10
LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ KINH TẾ
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC
PGS.TS NGUYỄN TRỌNG XUÂN

HÀ NỘI, 2017


Công trình được hoàn thành tại:
Học viện Khoa học Xã hội

Người hướng dẫn khoa học:
PGS.TS NGUYỄN TRỌNG XUÂN

Phản biện 1: TS. HOÀNG NGỌC HẢI
Phản biện 2: TS. ĐÀO THỊ HOÀNG MAI

Luận văn được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận văn thạc sĩ
họp tại: Học Viện Khoa học Xã hội vào lúc: 13 giờ, ngày 14 tháng 10
năm 2017

3.1. Mục tiêu nghiên cứu
Nghiên cứu thực trạng của việc thu hồi đất nông nghiệp đối
với hộ nông dân quận Bắc Từ Liêm, thành phố Hà Nội qua đó, đánh
1


giá ảnh hưởng của việc thu hồi đất nông nghiệp đến kinh tế hộ nông
đân trên địa bàn quận. Từ đó, đưa ra giải pháp góp phần giải quyết
việc làm, nâng cao thu nhập giúp người nông dân mất đất có cuộc
sống ổn định, vươn lên làm giàu và thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội
của địa phương.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Hệ thống hóa một số vấn đề lý luận về thu hồi đất nông
nghiệp, kinh tế hộ nông dân và ảnh hưởng của thu hồi đất nông
nghiệp đối với kinh tế hộ nông dân;
- Đánh giá thực trạng sử dụng đất nông nghiệp trong sản xuất
kinh tế hộ nông dân, thực trạng thu hồi đất nông nghiệp và ảnh
hưởng hưởng của việc thu hồi đất nông nghiệp đến kinh tế hộ nông
dân quận Bắc Từ Liêm.
- Đề xuất giải pháp giúp người dân ổn định cuộc sống và
phát triển kinh tế hộ nông dân.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu là hoạt động sản xuất nông nghiệp và
ảnh hưởng của việc thu hồi đất nông nghiệp đến kinh tế hộ nông dân
tại quận Bắc Từ Liêm
4.2. Phạm vi nghiên cứu
Phạm vi về nội dung: Đề tài tập trung nghiên cứu thực trạng
thu hồi đất sản xuất nông nghiệp quận Bắc Từ Liêm, thực trạng ảnh
hưởng của việc thu hồi đất nông nghiệp đến kinh tế hộ nông dân quận

theo đúng định hướng đề ra nhằm giảm thiểu những ảnh hưởng tiêu
cực đến kinh tế hộ nông dân trên địa bàn quận.
Đối với các tổ chức và hộ nông dân: Đề tài có ý nghĩa quan
trọng trong việc đảm bảo quyền lợi và nghĩa vụ của các hộ nông dân
được giao quyền sử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn quận Bắc Từ
3


Liêm trong việc sử dụng đất đai. Giúp họ hiểu rõ được những ảnh
hưởng của việc thu hồi đất nông nghiệp đến đời sống và việc làm của
họ.
7. Cơ cấu luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo...
nội dung chính của luận văn được cơ cấu thành 3 chương:
Chương 1: Một số vấn đề lý luận về ảnh hưởng của thu hồi
đất nông nghiệp đến kinh tế hộ nông dân
Chương 2: Thực trạng ảnh hưởng của thu hồi đất nông
nghiệp đến kinh tế hộ nông dân quận Bắc Từ Liêm, thành phố Hà
Nội
Chương 3: Giải pháp bảo đảm phát triển kinh tế hộ nông dân
quận Bắc Từ Liêm, thành phố Hà Nội khi bị ảnh hưởng của thu hồi
đất nông nghiệp
Chương 1
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ẢNH HƯỞNG CỦA THU
HỒI ĐẤT NÔNG NGHIỆP ĐẾN KINH TẾ HỘ NÔNG DÂN
1.1. Tổng quan về thu hồi đất nông nghiệp
1.1.1. Đất nông nghiệp và vai trò của đất nông nghiệp
1.1.1.1. Đất nông nghiệp
Đất nông nghiệp là đất được xác định chủ yếu để sử dụng
vào sản xuất nông nghiệp như trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy

Thứ nhất, thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng,
an ninh
Thứ hai, thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích
quốc gia, công cộng
Thứ ba, thu hồi đất do vi phạm pháp luật về đất đai
5


Thứ tư, thu hồi đất do chấm dứt việc sử dụng đất theo pháp
luật, tự nguyện trả lại đất, có nguy cơ đe dọa tính mạng con người
Thứ năm, sự mất đất do ảnh hưởng của biến đổi khí hậu
1.3.2. Ảnh hưởng của thu hồi đất nông nghiệp đến kinh tế hộ nông
dân
1.3.2.1. Ảnh hưởng tích cực
- Việc thu hồi đất nông nghiệp cho xây dựng khu công
nghiệp, xây dựng trang trại, nông trường hoặc cho các dự án thủy
điện bước đầu làm tăng nguồn tiền của nông dân do nhận được vốn
đền bù;
- Các nhà máy, xí nghiệp mọc lên, không chỉ thu hút lao
động tại địa phương mà còn thu hút lao động nơi khác đến làm tăng
cầu về hàng hóa, dịch vụ góp phần tích cực vào phát triển kinh doanh
đặc biệt là dịch vụ cho thuê nhà trọ làm tăng thu nhập;
- Góp phần làm cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo hướng tích
cực: giảm tỷ trọng ngành nông nghiệp, tăng tỷ trọng ngành công
nghiệp và dịch vụ;
- Tạo người nông dân ý thức làm việc khoa học, năng động,
sáng tạo hơn trong việc chuyển đổi nghề nghiệp;
- Xuất hiện nhiều ngành nghề kinh doanh mới thu hút lực
lượng lao động tại chỗ và lao động nơi khác.
1.3.2.2. Ảnh hưởng tiêu cực

1.3.3.2. Tác động của chính sách đất đai đến đến kinh tế hộ nông dân
a) Tác động tích cực
Một là, chính sách đất đai đã tạo điều kiện cho nông dân chủ
động lao động, sản xuất, kinh doanh nhằm tăng hiệu quả sử dụng đất
và tăng thu nhập.
7


Hai là, chính sách đất nông nghiệp tạo điều kiện để nông dân
chuyển dịch cơ cấu kinh tế, nâng cao hiệu quả sử dụng đất.
Ba là, chính sách đất nông nghiệp hỗ trợ nông dân tiếp cận
tín dụng ngân hàng.
Bốn là, Chính sách đất nông nghiệp đã bước đầu khuyến khích
nông dân tích tụ, tập trung đất để kinh doanh hiệu quả hơn.
b) Tác động không mong muốn của chính sách đất nông
nghiệp
Một là, nông dân chưa được lợi nhiều từ quyền sử dụng đất
nông nghiệp.
Hai là, tình trạng nông dân không có đất.
Ba là, chính sách đất nông nghiệp chưa khuyến khích nông
dân bảo vệ đất và đầu tư dài hạn vào đất.
Bốn là, tác động hỗ trợ nông dân tích tụ, tập trung đất chưa
đạt yêu cầu.
Năm là, Chính sách thu hồi đất và giá đất nông nghiệp khiến
nông dân thiệt thòi.
Sáu là, chưa tạo điều kiện khuyến khích nông dân thực hành
nông nghiệp hiện đại
Chương 2
THỰC TRẠNG ẢNH HƯỞNG CỦA THU HỒI ĐẤT NÔNG
NGHIỆP ĐẾN KINH TẾ HỘ NÔNG DÂN Ở QUẬN BẮC TỪ

Là một quận mới thành lập, Bắc Từ Liêm có tốc độ đô thị hóa cao,
đây là điều kiện để thu hút lao động, đồng thời đây cũng là thị trường
tiêu thụ sản phẩm rộng, với khả năng tiêu thụ sản phẩm tốt.
Trình độ sản xuất của người dân cao, ứng dụng khoa học kỹ
thuật tốt. Người dân trên địa bàn quận có đời sống ổn định, có khả
năng đầu tư vào các mô hình sử dụng đất mang lại hiệu quả kinh tế
cao đòi hỏi vốn đầu tư ban đầu lớn. Hệ thống cơ sở hạ tầng phục vụ
nông nghiệp đã được hoàn thiện.
2.1.3.2. Khó khăn

9


Là quận có tốc độ đô thị hóa cao, diện tích đất nông nghiệp
trên địa bàn quận ngày càng bị thu hẹp. Do đó, người dân không
muốn đầu tư nhiều vốn vào các mô hình sản xuất lâu dài đem lại hiệu
quả cao.
Khu vực sản xuất nông nghiệp năm gần các khu dân cư,
khiến môi trường đất, môi trường nước sử dụng cho sản xuất nông
nghiệp dễ bị ô nhiễm do chất thải sinh hoạt.
2.2. Thực trạng thu hồi đất nông nghiệp trên địa bàn quận Bắc
Từ Liêm
2.2.1. Tình hình biến động đất nông nghiệp quận giai đoạn 20122016

1.21

Đất nông
nghiệp

27.05

năm
hiện
trạng
2010

Năm
2011

Năm
2012

Năm
2013

Năm
2014

Năm
2015

(2)

(4)

(5)

(6)

(7)



1.203,79

224,94

219,65

204,90

199,11

191,07

138,49

224,94

219,65

204,90

199,11

191,07

138,49

(1)

1

222,42

221,42

219,20

219,20

210,01

200,66

1.4

Đất nuôi trồng
thủy sản

27,46

27,46

26,92

26,92

26,92

19,61

1.5

Diện tích

Cơ cấu

(ha)

(%)

Đất nông nghiệp

NNP

1.177,99

100

Đất trồng lúa

LUA

55,71

4,73

55,71

4,73

Đất chuyên trồng lúa LUC
nước

76,92

6,53

sản
1.5

Đất nông nghiệp khác

NKH

(Nguồn: Số liệu thống kê, Phòng Tài nguyên và Môi trường, 2016)
Qua bảng số liệu trên chúng ta có thể nhận thấy rằng diện
tích đất nông nghiệp trên địa bàn quận Bắc Từ Liêm đang bị thu hồi
(Năm 2012 diện tích đất nông nghiệp của quận là 1.563,00ha thì đến
năm 2016 chỉ còn 1.177,99ha giảm 385,01ha) chủ yếu là giảm diện
tích trồng lúa (Năm 2012 là có 219,65ha lúa mùa và xuân thì đến
năm 2016 diện tích này chỉ còn 55,71ha giảm 163,94ha).
2.2.2. Diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi quận Bắc Từ Liêm
Bảng 2.3. Diện tích đất chuyển đổi từ đất nông nghiệp sang đất phi
nông nghiệp giai đoạn 2011 - 2015
Thứ
tự
(1)
1
1.1

1.2
1.3
1.4

2012

Năm
2013

Năm
2014

Năm
2015

(4)

(5)

(6)

(7)

(8)

702,23

22,01

88,39

214,66

86,79


70,88

208,87

69,56

234,93

21,76

1,00

2,22

9,19

9,35

7,85

0,54

12

7,31


(Nguồn: UBND quận Bắc Từ Liêm)
2.3. Thực trạng ảnh hưởng của thu hồi đất đến kinh tế hộ nông

3

Bình thường

38/169

22,48%

4

Ít ảnh hưởng

4/169

2,37%

5

Không ảnh hưởng

0/169

0%

Kết quả khảo sát cho thấy việc thu hồi đất nông nghiệp ảnh
hưởng rất nhiều đến hoạt động sản xuất nông nghiệp trên địa quận
Bắc Từ Liêm. Có 58/169 người được hỏi đánh giá là rất ảnh hưởng
chiêm 3,32% và 40,83% người được hỏi cho rằng là ảnh hưởng.
2.3.1.2. Ảnh hưởng đến cơ cấu sản xuất nông nghiệp của hộ nông
dân


5

0/169

0%

Kết quả khảo sát bảng trên cho thấy, việc thu hồi đất nông
nghiệp đã thúc đẩy nhanh quá trình chuyển đổi cơ cấu sản xuất nông
nghiệp trên địa bàn quận Bắc Từ Liêm với 72,78% số người được hỏi
đánh giá là ảnh hưởng hoặc rất ảnh hưởng.
2.3.2. Ảnh hưởng của thu hồi đất nông nghiệp đến lao động và việc
làm của các hộ nông dân
Bảng 2.6. Kết quả khảo sát ảnh hưởng của thu hồi đất nông nghiệp
TT
1
2
3
4
5

đến lao động và việc làm của các hộ nông dân
Tiêu chí
Số lượng ý
Tỷ lệ
kiến
Rất ảnh hưởng
41/169
24,26%
Ảnh hưởng

Ổn

Bình

Ít ổn

Không

định

định

thường

định

ổn định

Thu nhập từ

13/169

37/169

41/169

59/169

19/169


0

33/169

54/169

51/169

23/169

8/169

19,53

31,95

30,18

13,61

4,73

Thu nhập từ

50/169

52/169

45/169



thương mại dịch
vụ

4

Kết quả khảo sát bảng trên cho thấy, sau khi thu hồi đất nông
nghiệp thì thu nhập từ hoạt động tiểu thủ công nghiệp và thu nhập từ
lương (Đi làm thuê) có xu hướng ổn định hơn trong các hộ nông dân.
Trong khi đó, thu nhập từ nông nghiệp lại thiếu ổn định so với các
hoạt động sản xuất khác.
2.3.3.2. Ảnh hưởng đến chi tiêu bình quân của hộ nông dân
Bảng 2.8. Kết quả khảo sát về biến động chi sau khi mất đất của hộ
nông dân trên địa bàn quận Bắc Từ Liêm
TT

Tiêu chí

Số lượng

Tỷ lệ

1

Rất ảnh hưởng

41/169

24,26%


2,37%

15


Kết quả khảo sát cho thấy, biến động chi sau khi đất nông
nghiệp bị thu hồi không bị ảnh hưởng quả nhiều với 61, 54% đánh
giá là ảnh hưởng, 26,03% đánh giá là bình thường và 10,06% đánh
giá là ít ảnh hưởng.
2.3.3.3. Ảnh hưởng đến cơ sở vật chất của các hộ nông dân
Bảng 2.9. Kết quả khảo sát đánh giá về ảnh hưởng của thu hồi đất
đến xu hướng đầu tư cơ sở vật chất của ác hộ nông dân
TT

Tiêu chí

Số lượng

Tỷ lệ

1

Rất ảnh hưởng

16/169

9,47%

2


Nhìn chung, sau khi mất đất nông nghiệp người nông dân
nhận được những khoản tiền đền bù khá lớn. Các hộ nông dân đã sử
dụng một phần khoản tiền đó vào trang bị tài sản phục vụ cho đời
sống và sinh hoạt của họ. Đây là một sự thay đổi lớn và tích cực. Tài
sản phục vụ cuộc sống tăng lên bước đầu cho phép đánh giá được
cuộc sống của người dân đã có những bước cải thiện lớn, góp phần
đáp ứng nhu cầu đời sống vật chất và tinh thần cho người dân. Nhưng
nếu nhìn về tương lai, khi diện tích đất còn ít, người dân thiếu đất để
sản xuất thì việc sử dụng khoản tiên đền bù không hợp lý chỉ tập
trung vào mua các loại tài sản phục vụ cho sinh hoạt mà không tập
trung vốn đầu tư cho sản xuất và chuyển đổi ngành nghề thì vô tình
người dân đã tạo ra gánh nặng cho mình và con em mình. Vì vậy,
việc sử dụng khoản tiền đền bù hợp lý rất quan trọng vừa có vốn tái

16


sản xuất và đầu tư vào ngành nghề dịch vụ khác vừa nâng cao bộ mặt
của xã hội.
2.3.4. Thực trạng chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế hộ nông dân
sau thu hồi đất nông nghiệp quận Bắc Từ Liêm
3.3.4.1. Thực trạng thực hiện chính sách đơn giá bồi thường, hỗ trợ
sau thu hồi đất nông nghiệp trên địa bàn quận
Bảng 2.10. Kết quả khảo đánh giá chính sách bồi thường sau thu hồi
đất tại quận Bắc Từ Liêm
TT

Tiêu chí

Số lượng


46/169

27,22%

5

Yếu

18/169

10,65%

Kết quả khảo sát về mức độ triển khai chính sách bồi thường
sau thu hồi đất tại quận Bắc Từ Liêm cho thấy chính sách này chưa
thực sự được chính quyền địa phương thực hiện tốt khi có tới 27,22%
số phiếu đánh giá trung bình và 10,65% đánh giá yếu.
3.3.4.2 Thực trạng quản lý chính sách tái định cư và đào tạo nghề
nghiệp, việc làm
Bảng 2.11. Kết quả khảo sát về chính sách chuyển đổi nghề và tạo
việc làm cho các hộ nông dân sau mất đất trên địa bàn quận Bắc Từ
Liêm
TT

Tiêu chí

Số lượng

Tỷ lệ



43/169

25,44%

5

Yếu

14/169

8,28%

Kết quả khảo sát về chính sách chuyển đổi nghề và tạo việc
làm cho các hộ nông dân trên địa bàn quận mặc dù đã có cải thiện
nhưng chưa thực sự đi vào thực tiễn, hầu hết người dân đều phải tự lo
lấy công ăn việc làm sau khi bị thu hồi đất, việc làm của các hộ cũng
không ổn định, phân tán ở rất nhiều lĩnh vực khác nhau.
Chương 3
GIẢI PHÁP ĐẢM BẢO PHÁT TRIỂN KINH TẾ HỘ NÔNG
DÂN Ở QUẬN BẮC TỪ LIÊM, THÀNH PHỐ HÀ NỘI KHI BỊ
ẢNH HƯỞNG CỦA THU HỒI ĐẤT NÔNG NGHIỆP
3.1. Quan điểm và định hướng sử dụng đất nông nghiệp ở quận
Bắc Từ Liêm
3.1.1. Quan điểm sử dụng đất nông nghiệp ở quận Bắc Từ Liêm
Thực hiện tốt công tác giải phóng mặt bằng; tạo chuyển biến
mạnh về quản lý quy hoạch, đất đai, trật tự xây dựng, thực hiện tốt
“năm trật tự văn minh đô thị”, các dịch vụ đô thị và bảo vệ môi
trường.
Bám sát chương trình 06 - CTr/TU ngày 8/11/2011 về “Đẩy

1.177,99
55,71

Cơ cấu
(%)
100
4,73

55,71

4,73

32,05

11,06

838,79

71,21

162,28

255,98

201,49
5,08
76,92

17,11
0,43

Diện tích
(%)
289,88
100
32,05
11,06

(Nguồn: UBND quận Bắc Từ Liêm)
3.2. Giải pháp đảm bảo phát triển kinh tế hộ nông dân ở quận
Bắc Từ Liêm khi bị ảnh hưởng của thu hồi đất nông nghiệp
19


3.2.1. Nhóm các giải pháp phát triển kinh tế hộ sau thu hồi đất
nông nghiệp
3.2.1.1. Đẩy mạnh phát triển nông nghiệp theo hướng hiệu quả cao
3.2.1.2. Giải pháp về kỹ thuật, khuyến nông.
Về giống cây trồng
Về kỹ thuật canh tác
Về kỹ thuật bảo quản nông sản
Về công tác khuyến nông
3.2.1.3. Phát triển công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và làng nghề
3.2.1.4. Phát triển thương mại dịch vụ tạo điều kiện cho các hộ buôn
bán tăng thu nhập
3.2.2. Nhóm giải pháp về thu hồi đất nông nghiệp trên địa bàn
quận Bắc Từ Liêm
3.2.2.1. Sử dụng đất gắn với quy hoạch, sớm chuyển đổi cơ cấu cây
trồng thực hiện quy hoạch các vùng sản xuất chuyên canh theo quy
hoạch sử đụng dất đã được phê duyệt
3.2.2.2. Chính sách đất đai để phát triển sản xuất nông nghiệp hiệu

đổi nghề và kinh doanh dịch vụ cho hộ nông dân mất đất; đền bù có
phân biệt giữa lấy đất cho an ninh - quốc phòng, công trình công
cộng với lấy đất cho sản xuất kinh doanh và dịch vụ;
- Khuyến khích chuyển đổi hay mua bán đất nông nghiệp
nhằm tích tụ ruộng đất, mở rộng quy mô sản xuất nông nghiệp; cấm
mua bán để chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp;
- Hướng tới mô hình công nghiệp hóa dựa vào nông nghiệp,
tạo được một sự phát triển bền vững. Phải công nghiệp hóa bằng việc
phát triển công nghiệp chế biến để tăng giá trị gia tăng.
Du lịch nông thôn là một biện pháp có thể kết hợp với sự
phát triển kinh tế nông thôn. Kinh nghiệm các nước cho thấy du lịch
21


nông thôn có thể tăng gấp đôi thu nhập của nông dân, tạo việc làm và
thúc đẩy sự nâng cao chất lượng của nông nghiệp.
3.3.2. Kiến nghị đối với ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội
- Sở Xây dựng, Sở Tài chính cần ban hành giá chi tiết về
công trình, nhà ở, vật kiến trúc, các tài sản khác trên đất để có cơ sở
áp giá bồi thường, hỗ trợ. Khi ban hành giá đề nghị kiểm tra thực tế
giá khu vực tại thời điểm đền bù với giá dự định trong chính sách bồi
thường, hỗ trợ.
- Phân định hạng đất nông nghiệp, phi nông nghiệp để có
mức giá phù hợp và cần phù hợp với giá thị trường tại thời điểm đền
bù. Cần nhanh chóng áp dụng khung giá mới khi tiến hành bồi
thường về đất. Thực tế cho thấy, giá bồi thường về đất căn cứ vào hệ
số theo quy định cũ là đã có nhiều bất cập, nảy sinh nhiều khiếu nại
tố cáo của người dân.
- Dựa trên yếu tố thị trường để ban hành giá tính đền bù thiệt
hại là chủ trương chính sách của Nhà nước trong thời gian hiện nay

thấy rằng việc thu hồi đất nông nghiệp có ảnh hưởng rất lớn đến kinh
tế hộ nông dân nói riêng và phát triển kinh tế xã hội trên địa bàn nói
chung. Nhìn chung, sau khi thu hồi đất đời sống và việc làm của
người dân có sự thay đổi nhiều, đặc biệt là nhóm hộ mất đất nhiều có
sự thay đổi rõ nét nhất. Diện tích đất nông nghiệp giảm làm tăng diện
tích đất phi nông nghiệp. Điều đó, góp phần tích cực cho việc chuyển
đổi cơ cấu kinh tế theo hướng tích cực: tăng tỷ trọng ngành công
nghiệp, dịch vụ và tiểu thủ công nghiệp, giảm tỷ trọng ngành nông
nghiệp. Tạo nhiều cơ hội việc làm cho người lao động có trình độ, có
điều kiện phát huy năng lực, làm xuất hiện nhiều ngành nghề mới thu
hút lực lượng lao động tại chỗ. Vấn đề giáo dục và chăm sóc sức
khỏe được quan tâm chú trọng. Tuy nhiên, mất đất nông nghiệp cũng
23