A. ĐẶT VẤN ĐỀ
I. Lí do chọn đề tài:
Như chúng ta đã biết, mục tiêu của giáo dục trong giai đoạn hiện nay là đào
tạo ra những con người phát triển toàn diện, năng động sáng tạo, có năng lực giải
quyết mọi vấn đề. Hơn nữa, bậc Tiểu học là bậc học nền tảng, giáo dục Tiểu học
nhằm giúp học sinh hình thành những cơ sở ban đầu cho sự phát triển đúng đắn và
lâu dài về đạo đức, trí tuệ, phẩm chất, thẩm mĩ và các kĩ năng cơ bản góp phần
hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Trong đó môn tiếng
Việt hình thành năng lực ngôn ngữ cho học sinh. Cụ thể là hình thành cho các em 4
kĩ năng: nghe, nói, đọc, viết. Bởi vậy, Tập đọc cũng là một phân môn học có vị trí
đặc biệt trong chương trình vì nó đảm nhiệm việc hình thành và phát triển cho học
sinh kĩ năng đọc - một kĩ năng quan trọng hàng đầu của học sinh ở bậc Tiểu học.
Tuy nhiên khi dạy tập đọc, một yêu cầu cao hơn cả đặt ra cho mỗi giáo viên đó là
rèn luyện kĩ năng đọc - cảm thụ thơ cho học sinh lớp 5 như thế nào?
Cảm thụ văn học là qúa trình nhận thức cái đẹp được chứa đựng trong thế
giới ngôn từ. Nói cách khác cảm thụ văn học là quá trình tiếp nhận, hiểu và cảm
được văn chương, tính hình tượng của văn chương, đặc trưng ngôn ngữ nghệ thuật
của văn chương. Đây là một quá trình hoạt động nhận thức thẩm mĩ. Rất đặc biệt,
trong đó thơ chiếm một vai trò quan trọng.
Thơ có khả năng diễn dạt những cảm xúc tinh vi, có sức thâm nhập, tác động đến
tình cảm sâu thẳm nhất của con người và có sức lôi cuốn mãnh liệt. Tiết tấu của bài
thơ, âm vang của bài thơ là những tín hiệu nhằm diễn đạt nội dung bài thơ mà ta chỉ
cảm nhận được thông qua đọc thành tiếng. Vì vậy đọc diễn cảm là một biện pháp
rất quan trọng trong việc cảm thụ thơ.
Chính nhờ cách đọc của các em có thể hiểu được tâm tình của tác giả, hoà trộn
cảm xúc với tâm hồn nhà thơ. Vậy mà ở Trường Tiểu học hiện nay, vấn đề dạy
“ Đọc diễn cảm - cảm thụ thơ “ Cho học sinh của giáo viên còn nhiều hạn chế.
Nhiều giáo viên còn rất lúng túng trong việc dạy cho các em đọc theo như thế nào ?
Làm thế nào để sửa sai cho học sinh khi các em đọc sai ? Làm thế nào để các em
đọc hay hơn, diễn cảm hơn ? Làm thế nào để cho nhũng gì các em đọc được từ thơ


SL

%

SL

%

cần khảo sát
1
Đọc đúng tiếng ,từ
2
Ngắt, nghỉ hơi đúng
3
Đọc diễn cảm
4
Cảm thụ thơ
* Nhận xét:

25
24
14
12

92,6%
88.9%
51,9%
44,4%

2

- Khi đọc giáo viên phải yêu cầu học sinh phát âm rõ, phát âm theo đúng hệ
thống chuẩn của tiếng Việt, đọc rõ ràng, lưu loát đủ nghe.
Mặt khác, nội dung luyện đọc chuẩn chính âm ở mỗi vùng một khác nhau.
Theo tôi nghĩ, giáo viên phải biết lựa chọn những nội dung cần thiết nhất cần luyện
phát âm đúng cho học sinh ở vùng miền mình thì hiệu quả của việc rèn đọc đúng
mới cao.
Ví dụ: Học sinh ở Ninh Lộc cụ thể ở lớp 5 2 tôi chủ nhiệm, tôi đã chọn các
tiếng có âm đầu là “tr ”, “ch” để luyện phát âm cho học sinh nhiều hơn.
b. Dạy học sinh ngắt giọng đúng chỗ:


Trong thơ ca việc ngắt giọng khi đọc không chỉ phụ thuộc bởi dấu câu (ngắt
giọng lôgíc ) mà còn căn cứ vào tình tiết nhịp điệu của thơ. Ngắt giọng để nhấn
mạnh cho hoàn chỉnh nhịp điệu của mỗi dòng thơ. Vì vậy, ta phải ngắt giọng phù
hợp để thể hiện cảm xúc và hình tượng bài thơ. Nếu áp dụng tốt biện pháp này thì
khi dạy học sinh đọc đoạn thơ sau của bài thơ “ Về ngôi nhà đang xây ” giáo viên
phải hướng dẫn các em ngắt giọng lâu hơn ở những dòng cuối để nói lên hình ảnh
đẹp và sống động của những ngôi nhà đang xây thể hiện sự đổi mới hằng ngày trên
đất nước ta.
Chiều / đi học về //
Chúng em qua ngôi nhà xây dở //
Giàn giáo tựa cái lồng che chở //
Trụ bê tông nhú lên như một mầm cây //
Bác thợ nề ra về còn hươ hươ cái bay //
Tạm biệt !//
Nắng đứng ngủ quên //
Trên những bức tường //
Làn gió nào về mang hương //
Ủ đầy những rãnh tường chưa trát vữa //
Bao ngôi nhà đã hoàn thành //

hay ngắt giọng sai để xác định điểm cần luyện ngắt giọng.
Ta thấy rằng dạy học sinh ngắt giọng đúng chỗ là rất cần thiết, ngắt giọng là
phương tiện truyền cảm rất có hiệu lực.
Nếu ngắt giọng tuỳ tiện không theo lôgíc, không căn cứ vào tiết tấu, nhịp điệu của
thơ ca thì nhịp điệu bài thơ bị phá vỡ, không thể hiện được đầy đủ nội dung hoặc
nội dung bài thơ có thể đi theo nghĩa khác.
c. Dạy học sinh có ngữ điệu đọc phù hợp:
Ngữ điệu đọc là dấu hiệu biến đổi về ngữ âm như tiết tấu giọng đọc, nhịp điệu đọc
(dồn dập hay chậm rãi), cường độ đọc (to hay nhỏ) nhấn mạnh hay lướt qua. Người
ta thường chia ngữ điệu câu thành ngữ điệu xuống, ngữ điệu lên, ngữ điệu mạnh,
ngữ điệu yếu.
VD: Ta đọc với ngữ điệu yếu ở “ Chuyện ngày xưa ...” Trong:
Tre xanh xanh tự bao giờ
Chuyện ngày xưa ... đã có bờ tre xanh
( Tre Việt Nam )


Ta đọc ngữ điệu xuống trong các câu.
Ai đã lên rừng cọ.
Giữa một buổi trưa hè ?
( Mặt trời xanh của tôi )
Hoặc khi đọc bài “ Bài ca về trái đất ” ở khổ thơ đầu giọng đọc mang sắc thái vui
tươi, rộn ràng, ngữ điệu lên cao thể hiện tinh thần đoàn kết chống chiến tranh, bảo
vệ cuộc sống bình yên và quyền bình đẳng giữa các dân tộc.
« Trái đất này là của chúng minh
Quả bóng xanh bay giữa trời xanh
Trái đất trẻ của bạn trẻ năm châu
Vàng, trắng, đen ... dù da khác màu. »
( Bài ca về trái đất )
* Nếu theo cách dạy cũ, giáo viên không chú trọng rèn ngữ điệu đọc thì học

Ví dụ : Khi đọc các dòng thơ của bài thơ Hành trình của bầy ong:
Với đôi cánh đẫm /nắng trời /
Nối rừng hoang / với biển xa /
Nếu/ hoa có ở trời cao /
Men trời đất / đủ làm say đất trời //
Những mùa hoa / đã tàn phai tháng ngày. //
Các em phải đọc với giọng nhẹ nhàng tha thiết, hơi kéo dài giọng tạo đường ranh
giới ngắt nhịp. Có thể nói đọc diễn cảm là sử dụng ngữ điệu để phô diễn cảm xúc
của người đọc. Vì vậy phải hoà nhập được với bài thơ, phải có cảm xúc thì mới tìm
thấy ngữ điệu thích hợp. Chính tác phẩm quy định ngữ điệu cho các em chứ không
phải các em tự đặt ra ngữ điệu. Và các em cũng có thể làm rõ sự hoà hợp âm thanh
này qua việc chỉ ra giọng đọc của bài “Đất nước”. Đây là bài thơ giàu nhạc điệu.
Âm hưởng chính của 5 câu đầu là lời tha thiết bay bổng.
Hai câu tiếp theo:
Trời xanh đây là của chúng ta.
Núi rừng đây là của chúng ta.
Cần đọc với âm lượng mạnh và chọn cách ngắt nhịp 2/1/4 thì “đây” sẽ được
đứng một mình, một nhịp tạo ra điệp chủ ngữ làm cho câu thơ thắt lại, giọng đọc


mạnh lên khẳng định hơn quyền sở hữu, đất, trời, càng làm tăng thêm cảm xúc tự
hào. Và các em cần đọc với giọng vang to, cao giọng ở 2 câu:
Những cánh đồng thơm ngát
Những ngả đường bát ngát
Tạo cho câu thơ bay lên hết chiều cao của đất nước. Và ngay tiếp sau đó, câu
thơ: “ Những dòng sông đỏ nặng phù sa ” được tăng thêm độ dài. Lúc này cách đọc
phải chậm lại, giãn nhịp ra, trải hết chiều dài của đất nước với biết bao cảm xúc yêu
mến tự hào. Bốn câu thơ cuối:
Nước chúng ta
Nước những người chưa bao giờ khuất

bên trong, ẩn chứa những chuỗi âm thanh dưới những dòng chữ. Những tín hiệu
nghệ thuật này chính là cách biểu hiện của văn chương bằng những lớp từ gợi cảm,
gợi tả, những cách biểu đạt đa nghĩa, những tứ thơ, những hình ảnh đẹp.
VD: Trong hệ thống câu hỏi ở phần tìm hiểu bài sau mỗi bài thơ khi hỏi, giáo
viên nên khuyến khích học sinh để dùng một câu hỏi nhưng mỗi em được tự tin
bộc bạch một suy nghĩ riêng của mình. Có thể các em được tự do suy nghĩ và phát
hiện các tín hiệu nghệ thuật sử dụng trong khổ thơ, bài thơ... Tiếp đó giáo viên phải
định hướng cho các em hiểu tiếp về giá trị của biện pháp nghệ thuật ấy.
VD: Trong bài thơ “ Bầm ơi ” có câu:
“ Mạ non bầm cấy mấy đon.
Ruột gan bầm lại thương con mấy lần.
Mưa phùn ướt áo tứ thân
Mưa bao nhiêu hạt thương bầm bấy nhiêu.”
* Nếu theo cách dạy cũ: Giáo viên cứ cho học sinh đọc thì học sinh chỉ đọc
được chữ nhưng chưa hiểu hết ý thơ. Nếu áp dụng tốt biện pháp này, học sinh
không chỉ đọc đúng mà còn phải tư duy, phát hiện ra biện pháp nghệ thuật so sánh
rất tinh tế (mặc dù không có từ so sánh) trong khổ thơ đó là sự so sánh giữa: Số đon
mạ với số lần khóc vì thương nhớ con của người mẹ ở hậu phương, số hạt mưa
phùn với lòng thương mẹ của anh chiến sĩ nơi tiền tuyến. Từ đó các em sẽ hiểu rõ
hơn về tình cảm giữa người mẹ với anh chiến sĩ và ngược lại.


Như vậy nếu dạy tốt biện pháp này, học sinh sẽ phát triển tốt tính tư duy,
sáng tạo văn học và đương nhiên các em sẽ có năng lực cảm thụ văn học tốt hơn.
b. Giáo viên hướng dẫn học sinh tìm hiểu những yếu tố hàm ẩn, biểu
trưng, đa nghĩa..... trong thơ ca:
Để giải mã văn chương, học sinh phải chú trọng các đặc điểm diễn đạt hàm
ẩn, cách nói biểu trưng, tính đa nghĩa, những cách nói hướng đến “ gây ấn tượng ”,
khác với ngôn ngữ đời thường. Nếu chỉ biết tư duy “ thật thà ” theo lối đời thường
các em không thể hiểu được thơ.

Chính trong quá trình học sinh làm bài tập, trên cơ sở đọc và hiểu bài, mỗi
bài tập giúp các em đúc kết dần dần và khả năng cảm nhận của các em sẽ được phát
huy bởi tính sáng tạo, tính đa dạng của các loại bài tập. Khi xây dựng bài tập, giáo
viên phải xác định được mục đích là những kiến thức kỹ năng ta cần đem đến cho
học sinh. Giáo viên phải có lời giải mẫu, phải dự tính được khó khăn và sai phạm
của học sinh mắc phải khi giải bài tập và chuyển đổi hình thức bài tập khi cần thiết.
Tóm lại: Đọc thơ ở Tiểu học có vị trí đặc biệt đối với việc giáo dục khiếu
thẩm mỹ cho học sinh. Thơ sẽ làm giàu thế giới tinh thần của các em, dạy cho các
em thấy được cái đẹp của thiên nhiên, của lao động và của trí tuệ con nguời. Thơ
cũng đem lại cho các em cái nhạy bén của tình cảm, cái kỳ diệu của âm nhạc, cái
tinh hoa của tiếng mẹ đẻ. Để dạy học sinh đọc và cảm thụ thơ được tốt thì trong các
tiết dạy đọc thơ, giáo viên cần phải lưu ý: Khai thác những đặc trưng riêng của thơ,
nhịp điệu và vần thơ, chọn âm điệu và phong cách đọc cho phù hợp.
III. Kết quả:
Sau thời gian dạy thực tế ở lớp 52 năm học: 2010 – 2011, tôi đã tiến hành
khảo sát lần 2: Kết quả khảo sát được thống kê qua bảng sau:
Đối tượng khảo sát
STT
Kĩ năng
1
2
3
4

cần khảo sát
Đọc đúng tiếng, từ
Ngắt, nghỉ hơi đúng
Đọc diễn cảm
Cảm thụ thơ


lên xuống giọng đúng chỗ, nay tất cả các em đã đọc đúng với các dấu hiệu đã biểu
thị trên dòng thơ, khổ thơ. Số học sinh biết đọc diễn cảm tăng lên rất nhiều. Các em
đã biết thể hiện ánh mắt, cử chỉ khi đọc thơ, biết điều chỉnh cách đọc khi có thái độ
phản hồi của người nghe. Cuối cùng năng lực cảm thụ thơ của các em cũng có
những bước tiến rất đáng mừng.
IV. Bài học kinh nghiệm
Khi áp dụng những biện pháp mà đề tài đã đưa ra để vận dụng vào dạy Tập
đọc với những tác phẩm thơ ca cho học sinh lớp 5, tôi phải đặc biệt lưu ý điều
chỉnh phân bố thời gian rèn từng kỹ năng đọc cho học sinh thật hợp lý. Đặc biệt
phải chú trọng rèn kỹ năng đọc diễn cảm cho học sinh thật tốt. Không thể vì lý do
gì đó mà cắt xén thời lượng dạy kỹ năng này làm cho học sinh không thể phát triển
được năng lực “đọc nghệ thuật ” trong các em. Mặt khác khi dạy học sinh cảm thụ
thơ, tôi phải chú ý đến đối tượng là học sinh Tiểu học do đó không nên yêu cầu quá
cao đối với học sinh, phân bố thời gian hợp lý để tránh sa đà sang phân tích, bình
giảng...thơ ca. Tuỳ theo từng đối tượng học sinh từng nội dung mỗi bài thơ mà tôi
vận dụng các biện pháp nêu trên cho linh hoạt.
C. KẾT LUẬN
Có thể nói: Văn học có sức mạnh rất lớn, nó giáo dục con người không phải
bằng triết lí khô khan mà bằng những hình tượng văn học sinh động. Từ sự rung
động nội tâm, bài thơ sẽ mang đến cho các em những tình cảm đạo đức cao cả:
Tình yêu đối với cuộc sống và con người, yêu gia đình, yêu bạn bè, yêu quê hương
sứ sở,... Thầy cô cần bằng con đường ngắn nhất để đi đến với trái tim của các em
qua từng bài đọc. Thầy cô sẽ là người hướng dẫn, dìu dắt các em bước đi chập
chững vào đời, không phải bằng những quy tắc cứng nhắc khô khan mà bằng tình
cảm đẹp lành mạnh, cao thượng bằng lòng yêu nghề mến trẻ có sức lay động sâu
xa, sức hấp dẫn tâm hồn trẻ thơ. Mặt khác cảm thụ văn học không phải là hoạt động
ghi nhận bằng ống kính mà là một quá trình hoạt động của nhiều năng lực nhận
thức; là một quá trình tâm lí phức tạp và đầy sáng tạo của người đọc. Do đó để giờ