A. ĐẶT VẤN ĐỀ
Môi trường là nền tảng không thể thiếu được cho sự sinh
tồn của loài người, nó cung cấp vật chất và năng lượng để
đảm bảo cho sự sống còn và phát triển của nhân loại ở tất cả
các giai đoạn lịch sử. Chính vì thế môi trường và bảo vệ môi
trường là một vấn đề được cả thế giới nói chung, Việt Nam
nói riêng đặc biệt quan tâm. Chất lượng môi trường có ý
nghĩa to lớn cho sự phát triển bền vững đối với cuộc sống
con người và việc bảo vệ môi trường đã trở thành mối quan
tâm mang tính toàn cầu.
Hiện nay trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng,
hàng ngày, hàng giờ con người vẫn tiếp tục khai thác và sử
dụng một khối lượng khổng lồ những nguồn tài nguyên thiên
nhiên như than đá, dầu mỏ, gỗ, các loài sinh vật,… ở một số
nơi, sự khai thác quá mức đã khiến cho nguồn tài nguyên
này bị lâm vào tình trạng suy kiệt một cách trầm trọng. Hàng
ngày, hàng giờ các nhà máy sản xuất công nghiệp vẫn tiếp
tục thải vào môi trường đất, nước, không khí một lượng chất
thải vô cùng lớn cùng với lượng bụi và độ ồn quá tiêu chuẩn
cho phép. Thực tế cho thấy, thiệt hại về môi trường là rất lớn
tạo ra hiệu ứng nhà kính, làm tăng nhiệt độ Trái đất và hủy
hoại tầng ozôn. Mà người chịu thiệt hại trực tiếp là con người
như thiệt hại cho tính mạng, sức khỏe và tài sản của con
người hiện tại và cả tương lai.
Một thực tế đáng lo ngại hiện nay là môi trường không
chỉ ô nhiễm ở các nhà máy, các khu công nghiệp, bệnh viện,
đường xá mà ngay cả ở trong một số cơ quan, trường học,…
cũng bị ô nhiễm. Rác thải xuất hiện ở khắp các nơi, chỗ nào
cũng có thể thấy rác, từ quán ăn, chợ, trên đường, tại các
trường học, bệnh viện cho đến các sông hồ,…
Là một giáo viên trực tiếp giảng dạy trên lớp, tôi luôn

dân”.
Thực hiện tốt chủ trương của Đảng và Chính phủ, ngày
31/01/2005, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ra chỉ thị
số 02/2005/CT_BGD&ĐT về “tăng cường công tác giáo dục
bảo vệ môi trường” xác định nhiệm vụ trọng tâm cho giáo
dục là trang bị cho học sinh kiến thức, kĩ năng về môi trường
và bảo vệ môi trường bằng các hình thức phù hợp qua các
môn học và hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp, xây dựng
nhà trường xanh, sạch, đẹp.
Giáo dục môi trường cho học sinh Tiểu học là một quá
trình trong đó nhà sư phạm phải sử dụng các biện pháp, các
phương tiện nghe nhìn đại chúng kết hợp chặt chẽ giữa nhà
trường và các tổ chức xã hội nhằm tác động lên ý thức, thái
độ và có hành vi tích cực để tham gia bảo vệ môi trường.
Bản thân là một giáo viên trực tiếp giảng dạy trên lớp,
tôi thấy nội dung về giáo dục môi trường cho học sinh trong
môn Khoa học và phân môn Địa lí cho học sinh rất nhiều


nhưng để cho học sinh tiếp thu những nội dung giáo dục môi
trường một cách tích cực và hiệu quả phụ thuộc rất nhiều
vào phương pháp giảng dạy của người giáo viên. Đây là một
vấn đề quan trọng đối với giáo viên vì giáo dục môi trường
cho học sinh trong trường Tiểu học chưa có phân môn độc
lập mà chỉ dạy dưới hình thức tích hợp cho nên giáo viên
phải biết tìm ra phương pháp, hình thức phù hợp cho từng
tiết dạy, cho từng nội dung cụ thể của từng bài.
II. THỰC TRẠNG CỦA CÔNG TÁC GIÁO DỤC MÔI
TRƯỜNG CHO HỌC SINH LỚP 5 Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC.
1. Thuân lợi:

*Về phía giáo viên
- Do đặc thù cấp học, Giáo viên Tiểu học phải dạy
nhiều môn học, nên việc tích hợp nội dung giáo dục môi
trường cũng hạn chế.
- Kiến thức về môi trường chỉ là lồng ghép, tích hợp
vào các môn học, qua các tiết dạy giáo viên liên hệ để giáo
dục học sinh về các kiến thức liên quan đến môi trường.
Nhưng do thời gian bị hạn chế và năng lực của giáo viên có
hạn nên trong thực tế giờ dạy nhiều khi giáo viên đã bỏ qua,
chưa chú ý đến phần liên hệ, giáo dục môi trường cho học
sinh hoặc có liên hệ thì qua loa, chưa sát với thực tế . Vì vậy,
hiệu quả của việc giáo dục các kiến thức về môi trường cho
học sinh chưa cao.
.- Khi giảng dạy các bài có liên quan đến môi trường do
điều kiện kinh tế nên giáo viên áp dụng hình thức dạy học
có sử dụng các thông tin đại chúng hay cho học sinh đi tham
quan cũng hạn chế…Ngoài ra hình thức dạy học có thể tác
động trực tiếp lên ý thức của học sinh như dạy học ngoài
hiện trường thì giáo viên còn gặp nhiều khó khăn trong khâu
chọn địa điểm và khâu tổ chức vì thế chưa thường xuyên tổ
chức cho các em được.
- Đồ dùng dạy học còn hạn chế, mang tính lí thuyết đưa
vào vận dụng thực hành chưa cao. Trang thiết bị như máy
chiếu, máy tính sách tay, máy quay của nhà trường còn hạn
chế không thể đáp ứng được yêu cầu cho 19 lớp học nên việc
đưa thêm các hình ảnh minh họa về môi trường cho học sinh
còn hạn chế..
- Sử dụng đa dạng các phương pháp giáo dục môi
trường cho học sinh phải kết hợp giáo dục chính khóa (trong
nhà trường) với giáo dục ngoại khóa (ngoài nhà trường)

TT
Số lượng
Tỉ lệ(%)
1 Sự chú ý của học sinh
10
50
2 Sự hứng thú của học sinh
10
50
3 Thái độ của HS về vấn đề môi
9
45
trường
4 Hành vi cải tạo môi trường
7
35
5 Ý thức bảo vệ môi trường của HS
7
35
III. GIẢI PHÁP THỰC HIỆN.
1. Sử dụng giải pháp tác động lên ý thức học sinh.
(Được sử dụng trong quá trình dạy các bài cụ thể)
- Sử dụng các phương tiện trực quan như vật thật, tranh
ảnh, mô hình, các dụng cụ thí nghiệm, các phương tiện nghe
nhìn, bài giảng điện tử…
- Nêu sự đối lập giữa môi trường trong lành và môi
trường ôi nhiễm.
- Liên hệ lí thuyết kiến thức đời sống vào bài học.
- Sử dụng hình thức dạy học ngoài thiên nhiên.
- Dạy học dưới hình thức trò chơi"tham quan, du lịch"

măng…
Các bài có thể sử dụng vật thật như: Mây, tre, song;
Sắt, gang, thép; Đồng và hợp kim đồng; Nhôm ; ….( Khoa
học 5) .
Chẳng hạn dạy bài: Gốm; gạch, ngói( Khoa học 5) tôi đã
cho học sinh chuẩn bị đồ dùng theo nhóm là vật thật được
làm bằng gốm và gạch, ngói. Sau khi cho học sinh thảo luận
nêu được công dụng của gạch, ngói. Để giáo dục môi trường
cho học sinh ở bài này tôi cho học sinh thảo luận câu hỏi:
+ Khi con người làm ra gạch ngói thì có làm ảnh hưởng
đến môi trường không? Vì sao?
+ Chúng ta cần làm gì khi môi trường bị ô nhiễm do
khói bụi từ các lò gạch?...


*Tranh ảnh: Đây là loại đồ dùng mà hầu như môn học nào
cũng sử dụng. Tranh ảnh có tác dụng làm đơn giản hóa các
sự vật hiện tượng, làm rõ ràng và dễ hiểu. Khi dạy các kiến
thức về môi trường lại vô cùng cần thiết. Nhưng bên cạnh đó
các tranh ảnh có tác dụng giáo dục môi trường cho học sinh
thì không hiếm nhưng khó tìm, dạy một bài học có kiến thức
về môi trường, tôi cùng với học sinh sưu tầm tranh ảnh phù
hợp, thiết thực với bài học thì hiệu quả giáo dục môi trường
cho học sinh sẽ rất cao.
Chẳng hạn dạy bài “ Đất và rừng” ( Địa lí 5). Cần có các
tranh ảnh về thực vật, động vật của rừng Việt Nam, các
tranh về rừng nhiệt đới, rừng ngập mặn…Khi học sinh tiếp
thu các kiến thức có trong mục tiêu của bài, qua các tranh
ảnh sưu tầm giáo dục cho học sinh sự cần thiết phải bảo vệ
rừng. Bảo vệ rừng là bảo vệ môi trường sống của chúng ta,

gì để bảo vệ môi trường rừng không bị ô nhiễm? (HS trả lời )
Khi sử dụng hình thức này trong dạy học thì HS học rất
chú ý và sôi nổi. Vì thế việc giáo dục môi trường cho học
sinh rất dễ dàng.
2. Liên hệ lí thuyết kiến thức đời sống.
Đây là hình thức được áp dụng thường xuyên trong dạy
học, qua liên hệ học sinh sẽ khắc sâu những kiến thức đã
học vào thực tế đời sống hằng ngày.
Khi giảng dạy các bài ở môn Khoa học và phân môn Địa
lí lớp 5, nhất là các bài có liên quan đến giáo dục môi trường
thì liên hệ lí thuyết kiến thức đời sống là vô cùng quan trọng
và cần thiết.
Ví dụ: Bài 66 “ Tác động của con người đến môi trường
đất( Khoa học 5)
Tôi đã sử dụng hình thức liên hệ lý thuyết kiến thức đời
sống và phương pháp điều tra với bài này để học sinh nêu
được một số nguyên nhân dẫn đến việc đất trồng ngày càng
bị thu hẹp và biết phân tích những nguyên nhân dẫn đến môi
trường đất trồng ngày càng suy thoái.
+Chuẩn bị : Giáo viên giao phiếu điều tra cho học
sinh( theo nhóm, khu
phố). Nội dung điều tra là :
Câu 1: Đất vườn của từng hộ gia đình ở khu phố em
rộng hay hẹp ?
Câu 2: Nguyên nhân nào làm cho đất trồng ở địa
phương em ngày càng bị thu hẹp?
Câu 3: Mức độ sử dụng phân bón hoá học, sử dụng
thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ...vào việc tăng năng suất cây
trồng của người dân ở địa phương em? Việc làm đó gây ra
những hậu quả gì?

nhiên của địa phương…Từ đó chính bản thân các em tự ý
thức được cần bảo vệ, giữ gìn môi trường đất, không khí,
nước, có ý thức bảo vệ rừng, có ý thức bảo vệ môi trường ở
địa phương.
Khi dạy học ngoài thiên nhiên, tôi đã chuẩn bị chu đáo
về địa điểm cũng như phương tiện đi lại, đảm bảo an toàn
cho học sinh. Mặc dù đây là hình thức gây nhiều khó khăn
cho bản thân nhưng để giáo dục môi trường cho học sinh thì
tôi đã sử dụng và tiến hành ngay trên địa phương các em
sinh sống để không tốn kém và được sự ủng hộ của Ban
giám hiệu nhà trường. Cụ thể: Tôi đã cho học sinh học ngoài
thiên nhiên là một con sông gần trường khi học bài “ Tác
động của con người đến môi trường không khí và nước”


-

-

( Khoa học 5). Khi học ngoài thiên nhiên học sinh được chứng
kiến tình trạng môi trường ở đây, con người vứt rác thải,
động vật chết nổi trên sông …Không khí toàn mùi hôi, thối;
còn ngửi thấy mùi bốc lên nồng nặc, khó thở từ khí thải của
Nhà máy bột giấy ... cách đó 6-7 cây số. Từ thực tế đó, học
sinh dễ dàng nêu được nguyên nhân dẫn đến ô nhiễm môi
trường không khí và nước, biết được tác hại của việc ô nhiễm
không khí và nước…
4. Sử dụng hình thức trò chơi "tham quan , du lịch "
qua hình ảnh.
Đây là hình thức dạy học có thể tổ chức ngoài trời ,yêu

- Cuối buổi, giáo viên tóm tắt kết quả (về nhận thức, kỉ
luật, trật tự…)
Đây là một hình thức dạy học thiết thực và có hiệu quả
cao nên có thể áp dụng thường xuyên trong quá trình dạy
học phù hợp với nhiều chủ đề. Sử dụng biện pháp này với
các bài có nội giáo dục môi trường cho học sinh: tôi đã tổ
chức cho học sinh " tham quan, du lịch" qua các hình ảnh
bằng bài giảng điện tử, vào tiết sinh hoạt tập thể. Kết hợp
với trò chơi "Hướng dẫn viên du lịch": Học sinh đóng vai
hướng dẫn viên du lịch để giới thiệu với "khách " về khu
rừng, nhà máy thủy điện mà các em đang được "tham quan"
trên đèn chiếu , học sinh khác có thể đặt câu hỏi với "hướng
dẫn viên " .
Ví dụ: Cây cối ở khu rừng này được trồng hay mọc tự
nhiên?
Nó được chăm sóc như thế nào?
Con người ở đây đã làm gì để bảo vệ rừng?
Qua tiết học đó học sinh đã biết được sự cần thiết phải
bảo vệ và trồng rừng, không đồng tình với những hành vi
phá hoại cây xanh, phá hoại rừng; biết được tác hại của việc
phá rừng. Như vậy khi áp dụng vào bài học, hay trong thực
tế học sinh nêu lên các biện pháp bảo vệ môi trường và thực
hiện bảo vệ môi trường một cách đầy đủ và chính xác.
Ngoài những phương pháp, hình thức được sử dụng trong
các bài dạy cụ thể trong môn Khoa học và phân môn Địa lí
lớp 5. Để giáo dục môi trường cho học sinh một cách có hiệu
quả thì tôi đã sử dụng kết hợp một số biên pháp tác động
đến thái độ hành vi của học sinh:
* Tổ chức các cuộc thi tìm hiểu về môi trường.
Biện pháp này cũng được áp dụng nhưng rất ít, một năm

trường lớp sạch đẹp, tự ý thức không vứt rác bừa bãi nhắc
nhở các bạn cùng thực hiện; biết giữ vệ sinh chung, biết
trồng cây xanh và chăm sóc cây để môi trường trong lành;
trên thực tế ở trường chúng tôi Ban giám hiệu nhà trường đã
tổ chức phong trào dọn vệ sinh đường làng, ngõ xóm; nhận
dọn vệ sinh nghĩa trang liệt sĩ của huyện; trồng và chăm sóc
cây xanh, năm học này Ban giám hiệu đã giao nhiệm vụ cụ
thể cho từng lớp chăm sóc số cây mà nhà trường đã trồng.
Đến nay số cây đó đã và đang đâm chồi nảy lộc rất tươi tốt.
Hưởng ứng phong trào đó, tôi đã tổ chức phong trào thi
đua giữa các tổ của lớp tự trồng và chăm sóc cây cảnh
trong lớp mình, học sinh thực hiện công việc này rất tốt, mỗi
tổ đã trồng và chăm sóc được ít nhất 2 cây cảnh rất đẹp.
Khi sử dụng các phương pháp trên, để đạt hiệu quả như
mong muốn tôi đã chuẩn bị rất chu đáo về mọi mặt và có sự
liên kết, giúp đỡ của gia đình, nhà trường.
Trên đây là những phương pháp, biện pháp được xây
dựng để giảng dạy các bài có kiến thức về môi trường ở môn
Khoa học và phân môn Địa lý lớp 5, qua đó để giáo dục môi
trường cho học sinh tiểu học.


Trong quá trình giảng dạy bản thân tôi đã áp dụng các
phương pháp, biện pháp một cách linh hoạt, hợp lý với mỗi
bài dạy, với từng chủ đề vì thế hiệu quả giáo dục môi trường
cho học sinh đạt kết quả cao. Cụ thể:

Môn: Khoa học lớp 5
Bài 67: Tác động của con người lên môi trường
không khí và nước

+ Chuẩn bị:
- Yêu cầu học sinh về điều tra về tình trạng không khí
và nước ở địa phương em hiện nay đồng thời sưu tầm tranh,
ảnh tư liệu về ô nhiễm môi trường không khí và nước ở nước
ta.


- Giáo viên chuẩn bị một số hình ảnh về môi trường
không khí và nước trước đây cùng các hình ảnh ô nhiễm môi
trường không khí và nước hiện nay.
Tiến trình bài dạy như sau:
1.
Kiểm tra bài cũ:
Gọi 1 HS lên bảng trả lời câu hỏi.
+ Nguyên nhân nào dẫn đến môi trường đất bị suy thoái?
HS trả lời, HS nhận xét, GV nhận xét, kết luận, tuyên
dương HS.
2.
Bài mới:
+ Giới thiệu bài:
Con người cần nước để làm gì? (HS trả lời)
Con người cần không khí để làm gì? (HS trả lời)
GV: Không khí, nước là những điều kiện không thể thiếu
trong cuộc sống của con người. Trong thực tế, con người đã
tác động lên môi trường không khí và nước như thế nào
chúng ta cùng tìm hiểu qua bài 67: Tác động của con
người đến môi trường không khí và nước.
Hoạt động 1: Nguyên nhân làm ô nhiễm không khí và nước.
Chia lớp làm 4 nhóm tôi yêu cầu các em cùng quan sát
hình minh họa SGK trang 138, 139 và thảo luận trả lời các

Xác chết các động vật

Phun thuốc trừ sâu


Dầu mỏ bị rò rỉ trên biển
Hoạt động 2: Tác hại của ô nhiễm không khí và nước.
+ Ô nhiễm không khí và nước có tác hại gì? ( HS nối tiếp
nhau trả lời)
(Làm suy thoái đất; làm chết thực vật; làm chết động vật;
ảnh hưởng đến sức khỏe của con người - gây nhiều căn bệnh
hiểm nghèo.)
· GV Kết luận và cho HS quan sát một số hình ảnh về tác hại
của ô nhiễm không khí và nước trên màn chiếu.

Đất bị suy thoái


Động vật dưới nước chết nổi trên mặt sông

Cây cối bị chết

Người dân sử dụng nguồn nước gây bệnh


+ Ở địa phương em, người dân đã làm gì để môi trường
không khí và nước bị ô nhiễm?
+ Việc làm đó sẽ gây ra những tác hại gì?( HS lần lượt trả lời)
· Củng cố: Tổ chức cho các nhóm trưng bày các hình ảnh mà
nhóm mình sưu tầm được về ô nhiễm môi trường không khí

trường
4 Hành vi cải tạo môi trường
18
90
5 Ý thức bảo vệ môi trường của HS
18
90
Môn: Địa lí lớp 5
Bài 6: Đất và rừng
Tôi đã tiến hành như sau:
+ Chuẩn bị:
- Yêu cầu học sinh về sưu tầm tranh ảnh, các bài báo về thực
vật và động vật của rừng Việt Nam, tìm hiểu về việc phá
rừng và trồng rừng ở địa phương.
- Giáo viên sưu tầm hình ảnh về việc phá rừng và tác hại của
việc phá rừng, hình ảnh trồng rừng phủ xanh đồi trọc.
+ Tiến trình dạy ở hoạt động 3.


Hoạt động 3: Vai trò của rừng đối với đời sống con người.
+ Rừng có vai trò như thế nào đối với đời sống của con
người?(HS trả lời)
( Rừng có vai trò to lớn đối với sản xuất và đời sống của con
người, rừng cho ta nhiều sản vật, nhất là gỗ. Rừng có tác
dụng điều hòa khí hậu, che phủ đất và hạn chế nước mưa
tràn về đồng bằng đột ngột gây lũ lụt).
+ Các nhóm trưng bày và giới thiệu tranh ảnh về thực vật và
động vật của rừng Việt Nam.
+ Để bảo vệ rừng, Nhà nước và người dân phải làm gi?(HS
trả lời)


Lũ lụt


Lũ lụt

Trồng cây gây rừng ở địa phương

Trồng cây phủ xanh đồi trọc