MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU
Vũ Trọng Phụng (20/10/1912 -18/10/1939) là một nhà văn , nhà báo nổi tiếng
của Việt Nam trong những năm đầu thế kỉ XX. Tuy thời gian cầm bút không bao lâu,
song khối lượng tác phẩm Vũ Trọng Phụng để lại khá lớn và có giá trị: hơn 30 truyện
ngắn, 9 cuốn tiểu thuyết, 9 tập phóng sự, 7 vở kịch cùng rất nhiều những bài báo, bài
nghiên cứu đăng trên các tạp chí đương thời. Tác phẩm của ông phản ánh chân thực
bức tranh cuộc sống. Nó có giá trị như một nhân chứng , vật chứng của thời đại, là
bản cáo trạng đối với chế độ thực dân nửa phong kiến, là lời kêu gọi thống thiết phẩm
giá, tự do, một cuộc sống xứng đáng không chỉ cho một thời mà cho mọi thời.
Tiểu thuyết “Số đỏ” của Vũ Trọng Phụng là một cuốn truỵên trào phúng độc
đáo mà ngưòi đọc có thể cười từ chương đầu đến chương cuối của tác phẩm và gợi ra
nhiều suy nghĩ về giá trị, thực chất của văn minh, hiện đại.Vì sao vậy? Phải chăng sự

1


thành công của tác phẩm là do tác giả tạo ra được nhiều mâu thuẫn trào phúng? Hay
do sự độc đáo của hình tượng nhân vật? Có thể có nhiều cách lý giải, từ nhiều góc độ
tiếp nhận văn học khác nhau.

PHẦN NỘI DUNG
1. Nghệ thuật xây dựng cốt truyện
1.1.
Khái niệm cốt truyện

trong tiểu thuyết Số đỏ

Cốt truyện là cái sườn sự việc, biến cố trong tác phẩm tự sự, trong tiểu thuyết;
là phương tiện bộc lộ tính cách, thể hiện sự tác động qua lại giữa các tính cách, đồng

miêu tả bức tranh xã hội rộng lớn có hàng trăm nhân vật, nhiều thành phần xã hội ,
giai cấp, tính cách đa dạng, phức tạp.
Không giống như Giông tố, Vỡ đê; Số đỏ phản ánh hiện thực xã hội dưới một góc
cạnh khác. Sự kiện trong Số đỏ hoàn toàn mới mẻ, mới được cập nhập, du nhập từ xã
hội phương Tây. Sự kiện đó để lộ rõ nét một sự nuốt vội không trôi thứ văn hóa ngoại
lai. Hàng trăm sự kiện suốt 20 chương sách không sự kiện nào là đáng có thật, và vì
“giả thật” nên gây cười. Cái lai lịch của Xuân – một thằng ma cà bông mà sau này lại
leo lên nấc thang chót vót của xã hội , thành bậc anh hùng, vĩ nhân – cũng cho ta biết
bao chuyện châm biếm, khôi hài.
Như vậy, sáng tạo ra sự kiện hài hước, nghịch lý đến ngược đời, ngược đời một
cách tồi tệ, hẳn thông điệp nhà văn muốn gửi gắm không dừng lại ở tiếng cười hài
hước. Những sự thật bi hài hiện diện qua từng sự kiện, tiếng cười trào phúng không

1


chỉ hướng đến một giai cấp, mà hơn thế, tác giả muốn đánh động một xã hội đang
hoá thân một cách quái dị vào vòng quay của văn minh rởm...
Đọc tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng, xâu chuỗi các sự kiện trong hai mươi
chương của tiểu thuyết, ta nhận ra mắt xích giữa các sự kiện và rõ ràng đó là ý đồ của
nhà văn.Các sự kiện liên quan với nhau và mối liên kết giữa chúng tạo ra số đỏ cho
nhân vật chính.Câu chuyện về cuộc đời Xuân Tóc Đỏ, nhân vật trung tâm của tác
phẩm mới hiện lên trọn vẹn nhờ sự kết dính lôgíc giữa các sự kiện ấy.
1.2.2.

Cốt truyện tâm lí

Lấy tâm lí làm nội dung cơ bản, cốt truyện xoay quanh sự vận động, quá trình phát
sinh, phát triển về mặt tư tưởng, tình cảm, tính cách của nhân vật. Có chỗ khác biệt
giữa truyện có cốt truyện tâm lí và truyện không có cốt truyện hay vai trò của cốt

phong trào Âu Hoá chơi bời hưởng lạc thời bấy giờ. Xuân Tóc Đỏ đã lợi dụng họ để
tiến thân. Chỉ mới một vài chi tiết, tâm lí nhân vật Xuân được tác giả mổ xẻ , phân
tích tỉ mỉ. Nhân vật có mặt ở hầu hết các trang sách, được lồng vào bên trong các sự
kiện, các biến cố.

2.

Nghệ thuật xây dựng cốt truyện trong tiểu thuyết Số đỏ qua góc nhìn thi

pháp học
2.1.
Mô típ cốt truyện
Mô típ là thuật ngữ phiên âm từ tiếng Pháp (motif) có nghĩa như “khuôn”,
“dạng”, “kiểu”; nhằm chỉ những thành tố , những bộ phận lớn hoặc nhỏ đã hình thành
ổn định , bền vững được sử dụng nhiều lần trong sáng tác văn học nghệ thuật. Nếu
hiểu như vậy thì mô típ là yếu tố đã định hình tồn tại như một phản ánh khách thể hiện
thực qua một chủ thể sáng tạo.
Trong số 23 mô típ của hệ thống mô típ trong văn học nghệ thuật Phương Đông
được giáo sư Trần Đình Sử thống kê ở công trình “Dẫn luận thi pháp học”, chúng ta
nhận thấy truyện “Số đỏ” thuộc mô típ “Người dốt gặp may”. Nhân vật từ kẻ hạ lưu

1


đã trở thành vĩ nhân. Chọn lựa mô típ này cho câu chuyện lớn của mình, nhà văn có
thuận lợi gì? Vì sao nhà văn Vũ Trọng Phụng lại chọn mô típ ấy? Mô típ này thuận lợi
cho việc xây dựng cốt truyện mà ở đó cuộc đời của nhân vật chính biến chuyển theo
hướng “Người dốt gặp may”, nhưng độc đáo hơn nếu ta giải mã cái “Số đỏ”, sự may
mắn của Xuân Tóc Đỏ. Có phải chính cái may mắn đã dẫn dắt Xuân, một tên lưu
manh, ma cà bông, vô học vào cái xã hội trưởng giả “thượng lưu” danh giá. Đúng,

cho hạng người âm mưu, cơ hội, bị đồng tiền làm thui chột lương tâm, đánh rơi đạo lí,
rắp tâm giết cụ cố tổ để chia phần của cải, tài sản. Một Phó Đoan, một tuyết là con đẻ
của xa hội hường thụ, chạy theo lối sống vật chất, ham muốn xác thịt. Mặt khác, mô
típ này cũng bộc lộ bản chất xã hội một cách sâu sắc. Đây không còn chỉ là chuyện
một người, một nhóm người, mà là cả xã hội; xã hội tôn thờ ái tình, đề cao thân xác ,
hưởng lạc, ích kỉ, tham lam đua đòi, biến nhân tính thành vật tính.

Tình huống truyện

2.2.

Có thể nói, mỗi chương tiểu thuyết có một hoặc hơn một tình huống. Mỗi tình
huống lại thể hiện một mâu thuẫn trào phúng. Ở truyện, nhà tiểu thuyết đã tạo ra
khá nhiều tình huống trào phúng thật hài hước, khiến người đọc không “cười mím
chí” mà “sục sịch cười”. Chẳng hạn : Cảnh một đồn cảnh sát buồn bã đến ngao
ngán, vì không ai chịu chửi nhau và đái bậy để được phạt, nhà cải cách Âu hóa
TYPN với những kiểu “ngây thơ”, “lời hứa”, “lưỡng lự”… lại mắng vợ là đồ lãng
mạn, “đồ đĩ” vì mặc áo quần tân thời; cảnh thằng Xuân đọc thuốc “Nhức đầu giải
cảm” mà bỗng thành thi sĩ trào phúng không kém gì Tú Mỡ; cảnh bà Phó Đoan
được Xuân hứa tặng “tiết hạnh khả phong” … và tình huống trào phúng độc đáo
nhất, lạ lùng nhất, cũng là bi đát nhất là cảnh “Hạnh phúc của một tang gia”!.
2.2.1.

Tình huống phi lí

1


Trong Số đỏ tình huống phi lí có mật độ dày đặc với nhiều cách thể hiện: con
người phi lí : (TYPN, cố Hồng, Văn Minh, Phó Đoan...), sự kiện phi lí (tranh nhau

thằng, thằng lại lên ông với đầy đủ những nhân cách bại hoại, trâng tráo, thô bỉ,
bịp bợm và bất lương tột đỉnh. Tiếng cười của Vũ Trọng Phụng nhằm vào những
phi lí của cuộc sống, sự xuống cấp nhân tính, suy thoái linh hồn. Phải có con mắt
tinh đời, nhìn cuộc sống ở chiều đa dạng phức tạp thì nhà văn mới có thể hiểu
được bản chất của con người một cách thấu đáo như thế, tiếng cười này chính là sự
lột tả bản chất thật của con người. Đọc văn Vũ Trọng Phụng khiến “kẻ trọc phú
cũng phải giật mình” là vì lẽ đó.
2.2.2.

Tình huống ngẫu nhiên

Ở Số đỏ, một chuỗi sự kiện ngẫu nhiên tiếp nối gây bất ngờ, lí thú gây ngạc
nhiên , nuôi dưỡng hứng thú thẩm mĩ cho người đọc. Tình huống ngẫu nhiên chính
à cái bẫy giăng sẵn, nhân vật không có quyền chủ động quyết định của chính mình.
Ngấu nhiên tạo nên những “cú hích” để Xuân leo lên nấc thang chót vót của xã
hội. Từ bản tính vốn có ưa dòm trộm, Xuân nhận được sự thương hại của bà Phó
Đoan. Sự ngẫu nhiên này là sự khai lối cho Xuân gia nhập vào thế giới thượng lưu.
Hay khi trở thành “đốc tờ” Xuân cũng là một sự ngẫu nhiên. Không ai có thể
tưởng tượng mấy lá rau sam, thài lài và nước ruộng lại cứu được cụ Tổ. Trong đấy
ắt hẳn có cái ngẫu nhiên vô ảnh, vô hình. Cụ tổ sống không phải do bài thuốc bí
truyền được Xuân mang về từ đền Bia nhưng do ngẫu nhiên cụ tổ khỏi bệnh và
ngẫu nhiên Xuân được tặng danh hiệu “đốc tờ”. Đến như cái chết của cụ tổ cũng là
một sự ngẫy nhiên, tình cờ. Hiệu quả câu nói “ông là người chồng mọc sừng” như
mũi tên lạc vô tình , ngẫu nhiên làm chết cụ tổ. Thực ra, Phán mọc sừng có ý đồ
làm chết cụ tổ nhưng Xuân và Phán gặp nhau ở nhà cố Hồng lần đó là ngẫu nhiên.
Và còn rất nhiều yếu tố ngẫu nhiên lần lượt diễn ra ở trong các chương truyện.
Những yếu tố ngẫu nhiên đó đều là “hảo biến” đến với Xuân. Những “hảo biến”

1



1


gì khác ngoài trục lợi (Kiếm tiền). Hai chi tiết đã khéo mĩa mai châm biếm kẻ hợm
hĩnh, làm những chuyện trái ngược với văn minh, tân tiến.
Thực ra, trong tác phẩm “Số đỏ” có không ít chi tiết hết sức “đắt giá”. Nhà văn
quay cận cảnh ông Phán mọc sừng khóc “Hứt! Hứt! Hứt!” và đóng dấu sừng sững
trên trang văn Vũ Trọng Phụng, để rồi ngày nay, mỗi khi muốn chế giễu ai đó giả
dối, thói đạo đức giả là người ta ứng khẩu “Hứt! Hứt! Hứt!”
Cũng cần nói thêm rằng ở tiểu thuyết “Số đỏ” có những chi tiết sáng tạo của Vũ
Trọng Phụng mà đọc lên người đọc thực sự bái phục, thầm kêu lên “Tiên sư nhà
văn Vũ Trọng Phụng” đầy ngưỡng mộ. Chẳng hạn chi tiết kêu cứu của bà Phó
Đoan khi bị Xuân Tóc Đỏ đụng chạm đến cái đạo đức quý hóa của bà “Thủ tiết thờ
chồng”. Tiếng kêu cứu “Ơ kìa? Hay chửa kìa! Ơ hay! Ơ hay” rồi Bà Phó Đoan
ngừng kêu để nói:
- “Cậu ấy xuống tìm vú em để vòi đấy chứ quái gì?”
Có thể nói, chi tiết này ngoài ý nghĩa làm rõ cho sự việc “Một vụ cưỡng bức” ở
chương 8, tác giả còn tô vẽ thêm “Phẩm chất không đứng đắn” của bà Phó Đoan,
và hơn thế nhà văn đã thể hiện khả năng “tả chân” triệt để.
Ở tiểu thuyết “Số đỏ” mỗi chi tiết nghệ thuật ta có thể thấy “tính quan niệm”
của nhà văn. Tùy từng đối tượng trào phúng mà tác giả chọn lựa chi tiết phù hợp.
Thử hiểu xem tác giả để cho nhân vật Xuân Tóc Đỏ nói với đốc tờ Trực Ngôn là
nhằm mục đích gì? Đốc tờ Trực Ngôn ba hoa về lý thuyết Freud, Xuân nói: “Chổ
anh em mình với nhau cần gì còn phải giảng giải”. Phải chăng, khi so sánh với kẻ
vô học và trí thức,thì trí thức rỡm cũng ú ớ như kẻ vô học? Hay tác giả muốn bật ra
vấn đề xã hội đáng phải suy nghĩ? Trí thức rởm” và kẻ vô học sẵn sàng tìm đến với
nhau, dựa dẫm nhau để trục lợi.
Khó có thể thống kê hết những chi tiết độc đáo trong tiểu thuyết “Số đỏ”. Có
điều chính nhờ chi tiết đã dẫn dắt câu chuyện; cốt chuyện tưởng như chỉ xoay

hành động mà vừa do cơ may, vừa do xã hội dẫn dắt, đồng thời do khả năng bắt
chước như… Vẹt của hắn cũng góp phần làm nên thành công. Xuân Tóc Đỏ vốn là
một kẻ vô học, nhặt ban quần... nhưng rõ ràng tài bắt chước thì quá "siêu". Nhại lại
những lời của Văn Minh như “hợp thời trang”, “tân tiến”, “hủ lậu”, “bình đẳng nữ

1


giới”... mà Xuân trở thành một nhà cải cách... Cứ như thế hắn lần lượt lên vai “đốc
tờ”, nhà báo, nhà thể thao, thậm chí là anh hùng cứu quốc, vĩ nhân. Sự mô phỏng
của nhân vật Xuân rõ ràng là sự máy móc ngu độn. Không buồn cười sao được khi
Xuân Tóc Đỏ cứ nói mãi câu của Văn Minh “Chúng tôi rất được hân hạnh” khi
mình hắn nói với một nhân vật khác như ông Phán hay với chồng chưa cưới của cô
Tuyết...
Cần lưu ý rằng sự nhiễu nhại với nhân vật là ngu dốt, là không có ý thức,
nhưng sự sáng tạo và hư cấu của Vũ Trọng Phụng lại là có ý thức nhằm mục đích
giễu cợt và hiệu quả gây cười là rất rõ.

KẾT LUẬN
Với cách nhìn cuộc sống trong tính tổng thể rộng lớn, Vũ Trọng Phụng đã
chứng tỏ mình là một cây bút viết khỏe và tận dụng mọi biểu hiện nhỏ nhất để
phục vụ cho việc tạo hài. Ngòi bút châm biếm sâu cay Vũ Trọng Phụng làm hiện
lên rõ nét một thế giới nhân vật với mối quan hệ lố bịch, quái gở và bố cục cân đối
với cách đặt tên chương hóm hỉnh. Đặc biệt, nhà văn đã tạo ra loạt tình huống chứa
kịch tính và có khả năng tạo hài lớn đã đưa nghệ thuật trào phúng của Vũ Trọng
Phụng lên đỉnh cao của nó. Bởi vậy truyện ngắn của Vũ Trọng Phụng là những tác
phẩm tiêu biểu thể hiện bức tranh chế độ thực dân nửa phong kiến Việt Nam
những năm 1930-1945 nó vẽ lên được cảnh sống tủi nhục, người lao động lương
thiện bị áp bức, bọn quái thai phất lên lộng hành, tác oai, tác quái, trật tự xã hội bá
nháo và hỗn độn, con người xô đẩy nhau, giâm đạp lên nhau vì đồng tiền.

6.
7.

chí KHXH, số 33-tháng 11/1997.
Trần Đình Sử, (1998), Giáo trình dẫn luận thi pháp học, NXB Giáo dục.
Trần Đăng Thao, (2004), Đặc sắc văn chương Vũ Trọng Phụng, NXB Thanh
niên.

1


8.

Nguyễn Ngọc Thiện, (2007, tuyển chọn và giới thiệu) Vũ Trọng Phụng tác gia

và tác phẩm, NXB Giáo dục.
9. Nguyễn Quang Trung, (2002), Tiếng cười Vũ Trọng Phụng, NXB Văn hóa
thông tin.
10. Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, (2004), Từ điển thuật ngữ văn học Việt Nam, NXB
Giáo dục.
11.

1