BỘ TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ

NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN LOÀI VÀ PHÂN BỐ CỦA HỌ
NẤM PLUTEACEAE TẠI VƯỜN QUỐC GIA
CÚC PHƯƠNG, NINH BÌNH

CHUYÊN NGÀNH: KHOA HỌC MÔI TRƯỜNG

CHU THỊ NGỌC

HÀ NỘI, NĂM 2017


BỘ TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ
NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN LOÀI VÀ PHÂN BỐ CỦA HỌ
NẤM PLUTEACEAE TẠI VƯỜN QUỐC GIA
CÚC PHƯƠNG, NINH BÌNH

CHU THỊ NGỌC
CHUYÊN NGÀNH: KHOA HỌC MÔI TRƯỜNG.
MÃ SỐ: 60440301.

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
1. TS. LÊ THANH HUYỀN


Đồng thời, tôi xin cảm ơn Ban quản lý Vườn quốc gia Cúc Phương, Ninh Bình
đã tạo điều kiện cho tôi được nghiên cứu và tiến hành khảo sát thực địa tại vườn.
Cảm ơn hai bạn Đoàn Thị Như Quỳnh và Nguyễn Hải Yến đã luôn đồng hành cùng
tôi trong suốt thời gian dài làm nghiên cứu.
Cuối cùng tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới gia đình và bạn bè, đã luôn tạo
điều kiện, quan tâm, giúp đỡ động viên tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn
thành nghiên cứu này.
Trong thời gian khuôn khổ của một luận văn, chắc chắn sẽ không thể bao quát
trọn vẹn được hết các vấn đề xoay quanh nội dung cần nghiên cứu của luận văn. Vì
vậy, tôi xin chân thành cảm ơn và mong nhận được nhiều ý kiến từ các thầy, cô giáo
góp ý bổ sung cho luận văn này. Qua các ý kiến đóng góp, giúp tôi có thể hoàn
thiện hơn vốn kiến thức của mình trong ứng dụng các vấn đề nghiên cứu vào
cuộc sống.
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Hà Nội, ngày 01 tháng 12 năm 2017
TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Chu Thị Ngọc


iii
MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN ....................................................................................................... i
LỜI CẢM ƠN ............................................................................................................ii
MỤC LỤC ................................................................................................................ iii
Tóm tắt luận văn ...................................................................................................... vi
DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT..............................................vii
DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU ......................................................................... viii
DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ ................................................................. ix

2.3.3. Phương pháp phân tích và định danh loài. .................................................. 21
2.3.4. Xử lý số liệu theo phương pháp thống kê sinh học. ..................................... 23
CHƯƠNG III: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN ........................... 25
3.1. THÀNH PHẦN NHÓM LOÀI VÀ ĐỘ ĐA DẠNG CỦA CÁC LOÀI THUỘC
HỌ NẤM PLUTEACEAE TẠI VQG CÚC PHƯƠNG, NINH BÌNH ....................... 25
3.1.1. Nhận xét chung về đặc điểm các chi nấm thuộc họ nấm Pluteaceae tại
VQG Cúc Phương. ................................................................................................... 25
3.1.2. Độ đa dạng của các loài nấm tại VQG Cúc Phương, Ninh Bình. ............... 27
3.1.3. Danh mục các loài nấm đã ghi nhận. ........................................................... 28
3.2. THÀNH PHẦN LOÀI CỦA CÁC CHI THUỘC HỌ NẤM PLUTEACEAE
TẠI VQG CÚC PHƯƠNG. ..................................................................................... 30
3.3. NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ, GIÁ TRỊ VÀ Ý NGHĨA THỰC
TIỄN CỦA HỌ NẤM PLUTEACEAE TẠI VQG CÚC PHƯƠNG, NINH
BÌNH. ........................................................................................................................ 75
3.3.1. Xây dựng lược đồ phân bố của họ nấm Pluteaceae tại VQG Cúc Phương,
Ninh Bình. ................................................................................................................ 75
3.3.2. Giá trị và ý nghĩa thực tiễn của các loài nấm họ Pluteaceae tại VQG Cúc
Phương, Ninh Bình. ................................................................................................. 82
3.4. ĐỀ XUẤT CÁC BIỆN PHÁP BẢO TỒN, PHÁT TRIỂN VÀ KHAI THÁC
CÁC LOÀI NẤM HỌ PLUTEACEAE TẠI VQG CÚC PHƯƠNG, NINH
BÌNH. ........................................................................................................................ 84
3.4.1. Các yếu tố ảnh hưởng tới sự đa dạng sinh học của nấm lớn ...................... 84


v
3.4.2. Đề xuất các giải pháp bảo tồn, phát triển và khai thác các loài nấm họ
Pluteaceae tại vườn quốc gia Cúc Phương, Ninh Bình. ........................................ 86
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ ................................................................................ 90
TÀI LIỆU THAM KHẢO ...................................................................................... 92
PHỤ LỤC ................................................................................................................. 97

species belonging to the genus Pluteus and 5 species belonging the genus
Volvariella, and this study gave 14 new records of species in the family Pluteaceae
in Cuc Phuong National Park; Calculating the abundance and frequency of species;
Building a map of the distribution of Pluteaceae and proposing measures to
conserve, develop and exploit the species of Pluteaceae in Cuc Phuong National
Park, Ninh Binh.
Key words: Biodiversity, genus, Pluteus, Volvariella, Pluteaceae, Cuc Phuong
National Park.


vii
DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
Chữ viết tắt

Giải thích

VQG

Vườn quốc gia

KVNC

Khu vực nghiên cứu

KHM

Ký hiệu mẫu

TXLR


khác tại VQG Cúc Phương, Ninh Bình ..................................................................... 27
Hình 3.2. Quả thể của loài Pluteus plautus .............................................................. 33
Hình 3.3. Đặc điểm hiển vi của loài Pluteus plautus ................................................ 34
Hình 3.4. Quả thể của loài Pluteus niveus ................................................................ 36
Hình 3.5. Đặc điểm hiển vi của loài Pluteus niveus ................................................. 37
Hình 3.6. Quả thể loài Pluteus nanus ....................................................................... 38
Hình 3.7. Đặc điểm hiển vi của loài Pluteus nanus ................................................. 39
Hình 3.8. Quả thể loài Pluteus longistriatus ............................................................ 41
Hình 3.9. Đặc điểm hiển vi của loài Pluteus longistriatus ....................................... 42
Hình 3.10. Quả thể của loài Pluteus podospileus ..................................................... 43
Hình 3.11. Đặc điểm hiển vi của loài Pluteus podospilleus ..................................... 45
Hình 3.12. Quả thể của loài Pluteus salicinus .......................................................... 46
Hình 3.13. Đặc điểm hiển vi của loài Pluteus salicinus ........................................... 48
Hình 3.14. Quả thể của loài Pluteus cervinus .......................................................... 49


x
Hình 3.15. Đặc điểm hiển vi của loài Pluteus cervinus ............................................ 50
Hình 3.16. Quả thể của loài Pluteus romellii ........................................................... 52
Hình 3.17. Đặc điểm hiển vi của loài Pluteus romellii ............................................. 53
Hình 3.18. Quả thể của loài Pluteus semibulbosus ..................................................54
Hình 3.19. Đặc điểm hiển vi của loài Pluteus semibulbosus .................................... 56
Hình 3.20. Quả thể của loài Pluteus hispidulus ....................................................... 57
Hình 3.21. Đặc điểm hiển vi của loài Pluteus hispidulus ......................................... 58
Hình 3.22. Quả thể của loài Volvariella murinella .................................................. 60
Hình 3.23. Đặc điểm hiển vi của loài Volvariella murinella .................................... 61
Hình 3.24. Quả thể của loài Volvariella volvacea .................................................... 63
Hình 3.25. Đặc điểm hiển vi của loài Volvariella volvaacea ................................... 64
Hình 3.26. Quả thể của loài Volvariella gloiocephala ............................................. 66
Hình 3.27. Đặc điểm hiển vi của loài Volvariella gloiocephala .............................. 68

học của nấm, trong đó có Việt Nam. Nhiều loài nấm tại các vườn quốc gia ở Việt
Nam đang ngày một mất đi tính đa dạng của nó và vẫn chưa có các biện pháp và kế
hoạch bảo tồn các loài nấm quý hiếm, bởi chưa có sự nhận thức đúng đắn cho ứng
dụng trong công nghệ sinh học và công nghệ di truyền. Với hiện trạng như vậy, các
loài nấm lớn nói chung và các loài nấm họ Pluteaceae nói riêng vẫn chưa có sự quan
tâm cần thiết và xác đáng. Đặc biệt, tại Vườn quốc gia Cúc Phương, một khu hệ sinh
thái lớn và nổi tiếng ở Việt Nam chưa có những biện pháp bảo tồn cũng như những
nghiên cứu nào về họ nấm Pluteaceae. Vì vậy, tôi đã tiến hành nghiên cứu đề tài này


2
nhằm cung cấp thêm những thông tin và số liệu hữu ích về tính đa dạng sinh học của
họ nấm Pluteaceae trong khu hệ nấm lớn tại Vườn quốc gia Cúc Phương để từ đó có
những biện pháp bảo tồn, duy trì và phát triển tính đa dạng của các loài họ
Pluteaceae.
Chính vì vây, việc nghiên cứu đầy đủ hơn về họ nấm Pluteaceae có ý nghĩa rõ
rệt trọng lĩnh vực khoa học và thực tiễn. Từ những lý do trên, tôi tiến hành nghiên
cứu đề tài: “Nghiên cứu thành phần loài và phân bố của họ nấm Pluteaceae tại
Vườn quốc gia Cúc Phương, Ninh Bình”.
2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU.
-

Phân loại và đánh giá đặc điểm phân bố của họ nấm Pluteaceae tại VQG Cúc

Phương, Ninh Bình;
-

Đề xuất các giải pháp tối ưu, nhằm quản lý và bảo tồn đa dạng sinh học của họ

nấm Pluteaceae tại VQG Cúc Phương, Ninh Bình.


-

Đánh giá các đặc điểm phân bố của họ nấm Pluteaceae tại VQG Cúc Phương,

Ninh Bình.


3
Nội dung 4: Đề xuất các giải pháp tối ưu, nhằm quản lý và bảo tồn đa dạng sinh
học của họ nấm Pluteaceae tại VQG Cúc Phương, Ninh Bình.


4
CHƯƠNG I: TỔNG QUAN
1.1. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU NẤM PLUTEACEAE
1.1.1. Tình hình nghiên cứu nấm Pluteaceae trên thế giới.
Từ xa xưa, nấm có giá trị to lớn trong đời sống của con người, nó mang đến
nhiều giá trị trong nhiều lĩnh vực như: Thực phẩm, dược phẩm, công nghiệp, ... Nấm
được xem là sinh vật có kích thước hệ sợi lớn nhất trên hành tinh chúng ta (ở
Armillaria bulbosa hệ sợi lan rộng tới 15 ha, trọng lượng ước tính 10 tấn, thời gian
tới 1.500 tuổi [55].
Đầu thế kỷ XX, nhiều công trình nghiên cứu về Nấm được ra đời ở nhiều quốc
gia và các khu vực trên khắp thế giới và đây cũng là giai đoạn được ghi nhận nấm
học là một ngành khoa học thực sự bởi sự nghiên cứu được phát triển mạnh mẽ và
chuyên sâu hơn. Nhiều chi nấm mới đã được xác định và mô tả dựa trên các đặc điểm
hiển vi. Năm 1918, C. H. Kauffman công bố công trình “Họ nấm Agaricaceae ở tiểu
bang Michigan – Mỹ” [33], đưa ra khóa định loại về các loài thuộc họ Rhodosporeae,
trong đó có 21 loài thuộc 3 chi nay được xếp vào họ nấm Pluteaceae, gồm 12 loài
thuộc chi Pluteus, 7 loài thuộc chi Volvariella và 2 loài thuộc chi Chamaeota. Năm

Pluteaceae ở một số vùng sinh thái của Việt Nam” [7], nghiên cứu này đã ghi nhận
23 loài thuộc họ nấm Pluteaceae, trong đó có 15 loài thuộc chi Pluteus và 8 loài
thuộc chi Volvariella.
Bên cạnh đó, vào năm 2003, Lê Bá Dũng công bố tác phẩm “Nấm lớn Tây
Nguyên” [3] đã đưa ra khóa định loại một số loài thuộc chi Volvariella và chi
Pluteus. Năm 2013, Lê Xuân Thám và cộng sự đã ghi nhận 6 loài thuộc chi Pluteus
và 5 loài thuộc chi Volvariella cho khu hệ nấm VQG Cát Tiên tại công trình “Phát
triển sản xuất nấm trên cơ sở điều tra xây dựng Bảo tàng nấm ở Vườn quốc gia Cát
Tiên” [5].
Như vậy, nghiên cứu về khu hệ nấm lớn cũng như họ nấm Pluteaceae ở Việt Nam
đã có những đóng góp không nhỏ trong hệ thống định loại loài và những ghi nhận mới
về thành phần loài ở các khu hệ nấm lớn của các khu vực cũng như ở Việt Nam.
1.2. ĐẶC ĐIỂM CỦA HỌ NẤM PLUTEACEAE.
1.2.1. Khái quát chung họ nấm Pluteaceae.
Họ nấm Pluteaceae nằm trong Bộ nấm tán Agaricales Underw. (1899) [7], hai
taxon lớn này có mối quan hệ rất chặt chẽ với nhau và đã được thừa nhận rộng rãi.
Đây là một trong những họ nấm có rất nhiều loài nấm có giá trị thực phẩm tương đối


7
cao như nấm rơm, nấm mỡ, … Hiện nay, các loài nấm này đang được nuôi trồng
rộng rãi và mang lại giá trị kinh tế rất cao cả trong nước và quốc tế.
a) Phân loại khoa học của họ nấm Pluteaceae:
Phân loại khoa học
Giới nấm (Kingdom)

Nấm (Fungi)

Ngành (Phylum)


Vollvariella và chi Pluteus phân bố rộng rãi hơn chi Chamaeota và chi Volvapluteus,
đây cũng là 2 chi mới được ghi nhận vào năm 2011 [7].
Trong đó, chi Pluteus là một chi lớn với hơn 300 loài. Đặc điểm của loài chi này
là chủ yếu sống trên gỗ mục, có bụi bào tử màu hồng và các phiến đính tự do, chúng
không có bao gốc hay vòng nhẫn ở cuống nấm.


8

Hình 1.1. Chi nấm Pluteus

Hình 1.2. Phiến nấm chi Pluteus

Chi nấm Volvariella cũng là một chi lớn trong họ Pluteaceae. Chi nấm này rất dễ
nhầm với chi Amanita có bao gốc ở cuống. Tuy nhiên, chi Volvariella không có vòng
nhẫn đính ở cuống, có phiến và bụi bào tử màu hồng khác với chi Amanita có bụi bào
tử màu trắng. Đặc biệt, nấm thuộc chi Volvariella khi còn non có phiến lá màu trắng
và đây cũng là một trong những đặc điểm dễ nhầm lẫn với chi Amanita. Các loài
thuộc chi Volvariella có giá trị không nhỏ trong lĩnh vực thực phẩm, bởi nó là một
trong những loài nấm ăn được thúc đẩy nuôi trồng trên thế giới.

Hình 1.3. Chi nấm Volvariella

Hình 1.4. Chi nấm Amanita

1.2.2. Đặc điểm chi tiết của họ nấm Pluteaceae [7],[28], [29], [35], [42].
a) Mũ nấm.
Quả thể của nấm có hình dạng tương đối đa dạng, nhưng nó chỉ thuộc trong các
dạng hình nón hay dạng ô điển hình (Hình 1.5). Bề mặt mũ phủ lớp lông mịn, mượt,
nhẵn, bóng hoặc dạng phủ sợi thô, có vảy hoặc không, ướt hoặc khô. Màu sắc quả thể

loài có 2 – 3 seri. Bụi bào tử của họ nấm Pluteaceae có màu rất đặc trưng, màu hồng
hoặc màu hồng cam.

Hình 1.7. Phiến nấm và vị trí đính của cuống họ Pluteaceae

Hình 1.8. Bụi bào tử của họ nấm Pluteaceae


11
e) Bào tử của nấm.
Bào tử họ Pluteaceae dạng hình trứng hoặc hình elip rộng gần như hình cầu, màu
hồng vàng sáng. Kích thước bào tử khoảng (5 – 9) x (5 – 15) μm.

Hình 1.9. Bào tử họ nấm Pluteaceae dưới kính hiển vi
f) Cấu trúc hệ sợi.

A

B

Hình 1.10. Dạng mấu kẹp liên kết của hệ sơi pileipellis của họ nấm Pluteaceae.
1.2.3. Giá trị, ý nghĩa, vai trò của họ nấm Pluteaceae.
a) Giá trị dinh dưỡng [24], [37], [39].
Khoảng hơn 15 năm trở lại đây, từ những giá trị dinh dưỡng của những loài nấm
lớn có khả năng ăn được, nghề trồng nấm ăn cũng từ đó đã tồn tại và tới ngày nay


12
được thúc đẩy và phát triển mạnh mẽ. Nấm ăn đã mang lại hiệu quả kinh tế cao ở
Việt Nam cũng như trên thế giới đã phát triển từ rất lâu. Các loài nấm được nuôi

(kali,

natri

và

phốt

pho)

và

có

giá

trị

nhiệt

độ

thấp

[19,

40].

Axit cacbonat Octavalent và các hợp chất carbonyl cũng có trong nấm này, nó là hoạt
chất tạo nên hương thơm. Tuy nhiên, hoạt chất này không quyết định giá trị dinh