1

MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài
Liên bang Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xô viết (Liên Xô trước đây) nay là nước Cộng hòa Liên bang Nga, là điểm dừng chân quan trọng trong
hành trình đi tìm đường cứu nước của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh. Tại
đây, Người đã có thời gian học tập, nghiên cứu những vấn đề cơ bản về lý
luận cách mạng vô sản và cách mạng giải phóng dân tộc, các nguyên lý cơ
bản của chủ nghĩa Mác - Lênin và tiếp thu những kinh nghiệm quý báu về xây
dựng chính quyền Nhà nước xã hội chủ nghĩa. Trên đất nước của Lênin, Hồ
Chí Minh đã khẳng định con đường cách mạng giải phóng dân tộc Việt Nam
đi theo con đường của Cách mạng Tháng Mười Nga vĩ đại.
Chính trong quá trình học tập, nghiên cứu trên quê hương của những
người cộng sản Xô viết, Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh là người đầu tiên đặt
nền tảng quan hệ hữu nghị Việt Nam - Liên Xô. Lịch sử quan hệ Việt Nam
-Liên Xô (trước đây), quan hệ Việt Nam - Liên bang Nga hiện nay, đã và sẽ
mãi mãi ghi nhớ những cống hiến không mệt mỏi của Hồ Chí Minh- Người
dày công vun đắp, xây dựng cho mối quan hệ giữa hai dân tộc Việt - Xô ngày
càng phát triển bền chặt.
Nhờ có sự giúp đỡ to lớn của Đảng Cộng sản Liên Xô, sự ủng hộ chí
tình của nhân dân Liên Xô và nhân dân yêu chuộng hòa bình trên thế giới,
nhân dân Việt Nam đã giành thắng lợi trọn vẹn trong hai cuộc kháng chiến
chống thực dân Pháp và chống đế quốc Mỹ xâm lược, lập nên chiến công hào
hùng nhất trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc ta ở thế kỷ XX.
Mối quan hệ chính thức của hai nước Việt - Xô (nay là Việt - Nga) đã
trải qua gần 6 thập kỷ, trong những năm tháng khó khăn của cách mạng hai
nước, Đảng ta vẫn luôn khẳng định:


2



3

Người, và một số đề tài nghiên cứu quan hệ Việt Nam - Liên Xô cũng đề cập
đến vấn đề này.
Có thể kể tên một vài công trình của các học giả Xôviết đã trực tiếp
hoặc thông qua các sự kiện lịch sử trong quan hệ Việt -Xô nói về hoạt động
của Hồ Chí Minh trên đất nước Liên Xô.
- Ilya V. Gaiduk (1998), Liên bang Xôviết và chiến tranh Việt Nam,
Nxb Công an nhân dân, Hà Nội.
- Ép-ghê-nhi cô-bê-lép (2000), Đồng chí Hồ Chí Minh, Nxb Thanh

Niên, Hà Nội.
- I. V. Bukharkin, Điện Kremli và Hồ Chí Minh 1945 - 1969, Lịch sử
cận hiện đại số 3/1998-tiếng Nga.
- X. A Mkhitarian (1986), Cách mạng Việt Nam những vấn đề lý luận
và thực tiễn, Mátxcơva, tiếng Nga.
- M. P.Ixaép, A. X, Trécnưsép (1986), Lịch sử quan hệ Liên Xô - Việt
Nam 1917 - 1985, Nxb Quan hệ quốc tế Mátxcơva, tiếng Nga.
- Đào tạo những nhà cách mạng Việt Nam trong các trường đại học
cộng sản của nước Nga Xôviết vào những năm 1920 - 1930, Việt Nam truyền
thống, Kỷ yếu khoa học, tập 2, Mátxcơva, 1986 - tiếng Nga.
Các công trình nghiên cứu tại Việt Nam đề cập đến Hồ Chí Minh và
quan hệ Việt -Xô trước đây và Việt Nga hiện nay, có thể thấy một số công
trình tiêu biểu :
- Viện quan hệ quốc tế (1990), Chủ tịch Hồ Chí Minh với công tác
ngoại giao, Nxb Sự thật, Hà Nội.
- Phan Ngọc Liên (chủ biên) (1994), Hồ Chí Minh những hoạt động
quốc tế, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội.

Mác - Lênin vào Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.…
Tất cả các công trình nghiên cứu trên đây, ở những mức độ khác nhau
đã tiếp cận những hoạt động của Hồ Chí Minh trong khoảng thời gian Người
học tập, nghiên cứu trên đất nước Liên Xô, hoặc về những cống hiến của


5

Người đối với việc thiết lập, phát triển quan hệ Việt - Xô, cũng như quan hệ
Việt - Nga hiện nay. Các tác phẩm, công trình nghiên cứu của các nhà khoa
học đã đề cập, lý giải nhiều khía cạnh, nhất là đã cung cấp hệ thống tư liệu
phong phú về Hồ Chí Minh trong quá trình học tập và nghiên cứu ở Liên Xô,
đó là cơ sở dữ liệu tin cậy, đồng thời gợi mở cho chúng tôi nhiều vấn đề trong
quá trình nghiên cứu đề tài.
Tuy nhiên, có thể nói rằng, cho đến nay vẫn chưa có một công trình
nào nghiên cứu một cách trực tiếp, toàn diện và có hệ thống về sự đóng góp
cống hiến của Hồ Chí Minh đối với việc xây dựng và phát triển quan hệ Việt
Nam - Liên Xô trước đây và Việt - Nga ngày nay.
3. Mục đích, nhiệm vụ của luận văn
+ Nghiên cứu và tái hiện một cách có hệ thống quá trình hoạt động,
học tập, nghiên cứu của Hồ Chí Minh trên đất nước Xô viết và quá trình đặt
nền móng cho việc xây dựng quan hệ Việt Nam - Liên Xô.
+ Phân tích lý giải vai trò, ý nghĩa những hoạt động của Nguyễn Ái
Quốc trong quan hệ với Quốc tế Cộng sản và những người cộng sản Xô viết,
với Đảng Cộng sản Đông Dương, phong trào cách mạng Việt Nam.
+ Khái quát đánh giá về những cống hiến của Hồ Chí Minh trong việc
xây dựng và phát triển mối quan hệ hữu nghị đặc biệt giữa hai nước Việt Nam Liên Xô.
+ Vận dụng tư tưởng và những bài học kinh nghiệm của Hồ Chí Minh
trong việc xây dựng mối quan hệ đặc biệt Việt - Xô, để củng cố và phát triển
quan hệ, hợp tác toàn diện Việt - Nga trong bối cảnh hiện nay.

- Khẳng định vai trò và những cống hiến to lớn của Hồ Chí Minh
trong việc xây dựng và phát triển quan hệ Việt Nam - Liên Xô trước đây và ý
nghĩa của nó đối với quan hệ Việt - Nga hôm nay.
7. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn


7

Góp một phần hệ thống hóa tư liệu về hoạt động của Hồ Chí Minh ở
Liên Xô, phục vụ công tác nghiên cứu, giảng dạy, học tập của sinh viên cao
đẳng, đại học và bạn đọc quan tâm.
8. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội
dung của luận văn gồm 2 chương và 7 tiết.


8

Chương 1
NHỮNG HOẠT ĐỘNG ĐẦU TIÊN CỦA HỒ CHÍ MINH
TRÊN ĐẤT NƯỚC XÔ VIẾT ĐẶT CƠ SỞ NỀN TẢNG
CHO MỐI QUAN HỆ VIỆT NAM - LIÊN XÔ

1.1. CÁCH MẠNG THÁNG MƯỜI VÀ LIÊN BANG XÔ VIẾT TRONG SỰ
HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG CÁCH MẠNG CỦA NGUYỄN ÁI QUỐC - HỒ CHÍ MINH

1.1.1. Nguyễn Ái Quốc tiếp nhận Luận cương về vấn đề dân tộc và
thuộc địa của V.I.Lênin
Từ khi rời bến cảng Sài Gòn năm 1911, người thanh niên yêu nước
Nguyễn Tất Thành đã bôn ba khắp châu Á, châu Phi sang châu Mỹ, rồi đặt

tất cả các nước đoàn kết với nhau để tiến hành cuộc đấu tranh cách mạng chung,
nhằm lật đổ bọn địa chủ và giai cấp tư sản; các phong trào giải phóng dân tộc ở
thuộc địa phải gắn chặt với cuộc đấu tranh và chiến thắng của chính quyền Xô
viết đối với chủ nghĩa đế quốc thế giới; các Đảng cộng sản phải trực tiếp ủng
hộ phong trào cách mạng của các dân tộc thuộc địa,...[49, tr. 198-200].
Nguyễn Ái Quốc rất quan tâm đến những điều kiện kết nạp vào Quốc
tế cộng sản được Đại hội II của Quốc tế cộng sản thông qua ngày 6-8-1920,
đặc biệt là Điều thứ 8:
Về vấn đề thuộc địa và dân tộc bị áp bức thì các đảng trong
các nước mà giai cấp tư sản có thuộc địa và áp bức các dân tộc khác,
phải có một đường lối đặc biệt rõ ràng, minh bạch. Đảng nào muốn
gia nhập Quốc tế III đều buộc phải thẳng tay vạch mặt những thủ đoạn
xảo trá của bọn đế quốc "nước mình" trong các thuộc địa, ủng hộ trên
thực tế - chứ không phải bằng lời nói - mọi phong trào giải phóng ở
thuộc địa; đòi hỏi phải trục xuất bọn đế quốc nước mình ra khỏi các
thuộc địa ấy; gây trong lòng công nhân nước mình thái độ anh em
chân thành với nhân dân lao động các nước thuộc địa và các dân tộc bị
áp bức; và tiến hành tuyên truyền một cách có hệ thống trong quân đội
nước mình chống mọi sự áp bức các dân tộc thuộc địa [49, tr. 252].


10

Từ chỗ nghiên cứu nội dung Luận cương của Lênin, Nguyễn Ái Quốc
đã có những hiểu biết bước đầu về nguyên lý cách mạng vô sản theo chủ
nghĩa Mác - Lênin, Người khẳng định con đường cách mạng giải phóng của
các dân tộc thuộc địa, tất yếu phải là con đường cách mạng vô sản.
Tháng 12 - 1920, tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XVIII của
Đảng Xã hội Pháp, Người đã phát biểu ý kiến tố cáo tội ác của chủ nghĩa thực
dân, ủng hộ Quốc tế III - Quốc tế của Lênin. Nguyễn Ái Quốc nói: "Thưa các

Đảng Cộng sản Pháp, mà tôi đã tìm thấy chân lý chủ nghĩa Mác - Lênin, đã từ
một người yêu nước tiến bộ thành một chiến sĩ xã hội chủ nghĩa" [67, tr. 241].
Từ nhận thức đến hành động, sau khi trở thành người Cộng sản,
Nguyễn Ái Quốc đã đẩy mạnh hoạt động trong Đảng Cộng sản Pháp nhằm
hướng Đảng này chú ý đến việc tuyên truyền chủ nghĩa Mác - Lênin vào các
nước thuộc địa, mở rộng ảnh hưởng của Quốc tế cộng sản. Đồng thời nghiên
cứu chủ nghĩa Mác - Lênin và các nghị quyết của quốc tế cộng sản để xây
dựng tư tưởng chiến lược cách mạng giải phóng dân tộc truyền về Việt Nam.
Tại Pari, Nguyễn Ái Quốc đã tham gia sáng lập Hội Liên hiệp thuộc địa
(tháng 7 năm 1921); ra báo Người cùng khổ (Le Paria) và làm Trưởng tiểu
ban nghiên cứu vấn đề Đông Dương trong Ban nghiên cứu thuộc địa của
Đảng Cộng sản Pháp.
Những đóng góp lớn lao của Nguyễn Ái Quốc là ở chỗ: "...Trong sự
vận động phức tạp của tình hình kinh tế, chính trị, tư tưởng và tổ chức ở Pháp
lúc đó, với trí tuệ minh mẫn hiếm có, anh đã phân biệt rõ cái đúng và cái sai,
cái thật và cái giả, tìm thấy được chân lý để noi theo và hành động. Trong
những người Việt Nam yêu nước có mặt ở pháp lúc đó, không có ai ngoài
Nguyễn Ái Quốc có đủ sáng suốt, nghị lực và phẩm chất để làm được như
thế" [39, tr. 85]. Nhìn lại những hoạt động của Nguyễn Ái Quốc tại Pháp, dù
chỉ là những hoạt động đầu tiên, nhưng đã góp phần quan trọng vào việc thay
đổi quan điểm của Đảng Cộng sản Pháp đối với cách mạng giải phóng dân tộc
ở các nước thuộc địa. Chính những hoạt động lý luận dưới ánh sáng tư tưởng
của chủ nghĩa Mác - Lênin, đã góp phần quan trọng định hướng lý tưởng và


12

khẳng định con đường cách mạng Việt Nam là đi theo con đường Cách mạng
Tháng Mười, hướng Nguyễn Ái Quốc đến với Liên Xô.
1.1.2. Quá trình phát triển nhận thức về cách mạng vô sản đưa

nuôi dưỡng.
Bày tỏ nguyện vọng biết ơn Chính phủ nước Cộng hòa
Xôviết. Gửi lời chào anh em và tỏ lòng quý mến đến những người
vô sản Nga [98, tr. 26].
Đại hội lần thứ I các dân tộc phương Đông nhằm phổ biến các nghị
quyết của Đại hội II Quốc tế Cộng sản và tư tưởng đoàn kết phương Tây vô
sản và phương Đông bị áp bức. Tư tưởng đó được thể hiện rõ trong khẩu hiệu
lần đầu tiên đưa ra trong đại hội: "Vô sản tất cả các nước và các dân tộc bị áp
bức, đoàn kết lại!". Biên bản của Đại hội được Quốc tế cộng sản in bằng
nhiều thứ tiếng, trong đó có tiếng Pháp, được gửi đến Pháp, đã thu hút sự chú
ý của tất cả những ai quan tâm đến phương Đông, trong đó có Nguyễn Ái
Quốc.
Cùng với quá trình phát triển về nhận thức cách mạng vô sản theo lý
luận của học thuyết Mác - Lênin, những sự kiện chính trị và trào lưu phát
triển của cách mạng thế giới đã góp phần củng cố thêm niềm tin và lập trường
chính trị của Nguyễn Ái Quốc vào V.I.Lênin, vào Quốc tế Cộng sản, vào nước
Nga Xô viết. Từ đây Người tham gia một cách tích cực vào cuộc đấu tranh về
mặt lý luận trong Đảng xã hội Pháp, đứng về phía các đại biểu ủng hộ Quốc tế
Cộng sản.
Trong các ý kiến phát biểu của mình, Nguyễn Ái Quốc đã tỏ rõ lập
trường kiên định, kiên quyết đứng về phía học thuyết và tổ chức cách mạng
nào thực sự quan tâm đến cuộc sống và quyền lợi của các dân tộc thuộc địa bị
áp bức, bênh vực, ủng hộ và chỉ ra con đường đúng đắn để giải phóng dân tộc.


14

Đây là sự lựa chọn phù hợp với chân lý của thời đại, khi chủ nghĩa Mác-Lênin
trở thành học thuyết tiên tiến nhất, cách mạng nhất, khi mà cách mạng giải
phóng dân tộc đã trở thành một bộ phận của cách mạng vô sản thế giới. Đây

lưu lại ở trên đất nước Đức từ ngày 18 đến ngày 22 - 3 năm 1923, chờ tàu đi
Liên Xô. Nhưng sắp đến ngày lên đường, thì công nhân ở cảng Hănbuốc
(Hambourg) bãi công, mọi hoạt động bị ngừng trệ, nên Nguyễn Ái Quốc phải
xin gia hạn lưu trú. Ngày 27 - 6 - 1923, Nguyễn Ái Quốc được đưa xuống con
tàu mang tên nhà cách mạng Các Liếpnếch, rời Hămbuốc đến bến cảng
Pêtơrôgrát. Ngày 30 - 06 - 1923, làm xong thủ tục nhập cảnh, ít ngày sau
Nguyễn Ái Quốc được bố trí lên xe lửa đi Mátxcơva.
Vào thời gian này, ở đất nước Lênin bắt đầu triển khai công cuộc xây
dựng đất nước theo nghị quyết Đại hội lần thứ XIII của Đảng cộng sản
Bônsêvich Nga.
Đến Mátxcơva được ít ngày, tháng 7 - 1923, Nguyễn Ái Quốc gửi thư
cho Trung ương Đảng Cộng sản Pháp, lưu ý cần có sự quan tâm đúng mức
đến vấn đề thuộc địa. Người nhắc lại ý nghĩa và tác dụng của nghị quyết Đại
hội lần thức II Quốc tế Cộng sản về vấn đề thuộc địa. Người cho rằng, mặc dù
Đảng Cộng sản Pháp đã thành lập Ban nghiên cứu thuộc địa và đã có mục đưa
tin về phong trào đấu tranh của nhân dân thuộc địa trên báo L'Humanité,
nhưng cần phải có sự ủng hộ mạnh mẽ hơn nữa đối với nhân dân thuộc địa.
Cần phải coi đó là nhiệm vụ thường xuyên của Đảng. Đề nghị Đảng cộng sản
Pháp tiếp tục gửi tài liệu và tin tức có giá trị cho các tổ chức cách mạng thuộc
địa. Bởi các hoạt động ấy "đã nhanh chóng thu hút sự quan tâm mạnh mẽ của
nhân dân các thuộc địa và mang lại nỗi lo lắng cho chủ nghĩa đế quốc thực
dân và báo chí của nó" [58, tr. 195].
Nguyễn Ái Quốc đồng tình và hoan nghênh chuyến công tác của các
đồng chí P. Vayăng Cutuyariê và Ăngđrê Béctông qua Angiêri và Tuynidi,
đồng thời cũng phê bình báo chí của Đảng Cộng sản Pháp đưa tin rất ít và rất
chậm về tình hình các nước thuộc địa. Người khẳng định, chúng ta không thể
vô ích nếu buộc tội quá khứ và tiếc rẻ thời gian đã mất. Điều chúng ta quan tâm


16

17

Quốc tế nông dân (52 ủy viên). Tại kỳ họp đầu tiên của Hội đồng Quốc tế
nông dân (17 - 10 - 1923), Nguyễn Ái Quốc đã được bầu vào Đoàn Chủ tịch
Hội đồng Quốc tế nông dân gồm 11 ủy viên.
Tháng 7 - 1924, Nguyễn Ái Quốc tham dự Đại hội Quốc tế Công hội
đỏ với tư cách là đại biểu Đông Dương. Tại Hội nghị này, Người đã trình bày
bản tham luận quan trọng, nêu lên một cách cụ thể tình hình công nghiệp, số
lượng nhà máy, hầm mỏ, đồn điền, đường sắt, hải cảng ở Đông Dương và tình
hình công nhân làm việc tại cơ sở công nghiệp lớn. Nguyễn Ái Quốc tố cáo
chế độ bóc lột thuộc địa nặng nề và sự áp bức tàn bạo của thực dân Pháp,
Người nói: "Với sự giúp đỡ hào hiệp của chủ nghĩa đế quốc Pháp ở Đông
Dương thật ra đã phục hồi chế độ nô lệ" [58, tr. 291]. Nguyễn Ái Quốc chỉ rõ
giai cấp công nhân ở Việt Nam chưa có một tổ chức công nhân nào cả và đề
nghị Quốc tế công hội đỏ, các tổ chức công nhân các nước, trước hết là giai cấp
công nhân Pháp cần phải tích cực giúp đỡ phong trào công nhân Đông Dương
trong cuộc đấu tranh chống đế quốc. Nguyễn Ái Quốc đề xuất giải pháp: "Tình
hình không phải là không có lối thoát, bởi vì với sự giúp đỡ của các tổ chức
cách mạng gần gũi với Quốc tế công hội đỏ, chúng tôi quyết đập tan lực
lượng của chủ nghĩa đế quốc châu Âu áp bức chúng tôi" [58, tr. 292 - 293].
Có thể nói, bằng những hoạt động sôi nổi của mình, những ngày tháng
đầu tiên trên đất nước Liên Xô, Nguyễn Ái Quốc đã bước đầu giới thiệu cho
các đồng chí trong Ban Chấp hành Quốc tế Nông dân, Quốc tế Công hội đỏ
và đại biểu của giai cấp vô sản ở các nước châu Âu, châu Á...và nhân dân
Xôviết biết đến tình cảnh lầm than của nhân dân các dân tộc thuộc địa dưới sự
áp bức của chủ nghĩa thực dân, trong đó nhấn mạnh đến tình cảnh nhân dân Đông
Dương.
Từ ngày 17 - 6 đến ngày 8 - 7 - 1924, tại Mátxcơva diễn ra Đại hội lần
thứ V Quốc tế Cộng sản. Tại Đại hội, vấn đề dân tộc và thuộc địa chiếm một



19

đó vẫn không có hiệu quả gì. Chương trình ấy sẽ không có hiệu quả
gì vì nó trái với chủ nghĩa Lênin [58, tr. 277].
Đây là lần đầu tiên tham dự Đại hội Quốc tế Cộng sản, nhưng với bản
lĩnh chính trị và lập trường cách mạng của mình, Nguyễn Ái Quốc đã tỏ rõ thái
độ kiên quyết đấu tranh chống lại những biểu hiện của tư tưởng cơ hội, cải
lương, dân tộc hẹp hòi, thẳng thắn phản đối những nhận thức mơ hồ, chưa đúng
của một số Đảng cộng sản. Người nói: "Đề ra những luận cương dài dằng dặc và
thông qua những nghị quyết rất kêu để sau Đại hội đưa vào viện bảo tàng như từ
trước vẫn làm thì chưa đủ. Chúng ta cần có biện pháp cụ thể" [58, tr. 281].
Nguyễn Ái Quốc khẩn thiết đề nghị Quốc tế Cộng sản cần có biện pháp cụ thể
để khắc phục những nhược điểm trên trong nhận thức và hành động về vấn đề
dân tộc và thuộc địa. Người đã kêu gọi những người mác-xít: "Vì chúng ta tự
coi mình là học trò của Lênin, cho nên chúng ta cần phải tập trung tất cả sức
lực và nghị lực để thực hiện trên thực tế những lời di huấn quý báu của Lênin
đối với chúng ta về vấn đề thuộc địa cũng như các vấn đề khác" [58, tr. 282].
Trong bản tham luận đọc tại phiên họp thứ 25, ngày 3 - 7 - 1924,
Nguyễn Ái Quốc đã nêu lên cuộc sống cơ cực, tình hình thiếu tổ chức, thiếu
lãnh đạo của nhân dân Đông Dương cũng như nhân dân các thuộc địa của Pháp.
Người phát biểu: "Trong tất cả các thuộc địa của Pháp, nạn nghèo đói đều tăng,
sự phẫn uất ngày càng lên cao. Sự nổi dậy của nông dân bản xứ đã chín muồi.
Trong nhiều nước thuộc địa, họ đã vài lần nổi dậy, nhưng lần nào cũng bị dìm
trong máu. Nếu hiện nay nông dân vẫn còn ở trong tình trạng tiêu cực, thì
nguyên nhân là vì họ còn thiếu tổ chức, thiếu người lãnh đạo" [58, tr. 289].
Vậy phải làm gì? Nguyễn Ái Quốc đề nghị: "Quốc tế Cộng sản cần phải giúp
đỡ họ tổ chức lại, cần phải cung cấp cán bộ lãnh đạo cho họ và chỉ cho họ con
đường đi tới cách mạng và giải phóng" [58, tr. 289].
Thông qua các bài phát biểu trên diễn đàn Đại hội V- Quốc tế cộng

lũy được những bài học và kinh nghiệm đấu tranh của nhân dân các nước
thuộc địa cũng như các nước tư bản để vận dụng và chỉ đạo cách mạng nhân
dân Đông Dương sau này. Nhờ hoạt động của Nguyễn Ái Quốc mà Quốc tế


21

Cộng sản và các Đảng cộng sản anh em biết đến tình hình Đông Dương, ủng
hộ cuộc đấu tranh của nhân dân Đông Dương, giúp đỡ nhân dân Đông Dương
vượt qua mọi khó khăn trước sự khủng bố, đàn áp vô cùng dã man của chủ
nghĩa đế quốc Pháp.
Chính hoạt động trong Quốc tế Cộng sản, Nguyễn Ái Quốc đã có
nhiều điều kiện hoàn chỉnh thêm nhận thức tư tưởng chính trị và thực tiễn của
mình, trước hết là tư tưởng về cách mạng giải phóng dân tộc ở các nước thuộc
địa, tính hơn hẳn của chế độ xã hội chủ nghĩa mà Người được trực tiếp chứng
kiến trên đất nước Liên Xô. Nguyễn Ái Quốc là người đưa đến Quốc tế Cộng
sản biết về tình trạng thiếu hiểu biết đầy đủ về tình cảnh thuộc địa nói chung
và nông dân thuộc địa nói riêng. Điều này làm cho những vấn đề dân tộc thuộc địa của Lênin đề ra, vấn đề mà Quốc tế Cộng sản chủ trương vẫn còn
nằm trong chương trình nghị sự, trên giấy tờ khởi động để đi vào thực tiễn.
Nguyễn Ái Quốc đã cho phong trào cộng sản và công nhân quốc tế
hiểu rõ về bản chất chủ nghĩa thực dân, không chỉ là kẻ thù trực tiếp của nhân
dân các nước thuộc địa, mà còn là kẻ thù chung của giai cấp công nhân và
nhân dân lao động toàn thế giới. Người đi đến khẳng định: Cách mạng giải
phóng dân tộc ở các nước thuộc địa là một bộ phận của cách mạng thế giới,
có quan hệ khăng khít với cách mạng vô sản ở chính quốc như "một trong
những cái cách của cách mạng vô sản". Người đã đưa đến luận điểm quan
trọng: Cách mạng thuộc địa không phụ thuộc vào cách mạng vô sản ở chính
quốc, nó có tính độc lập, chủ động, nên trong những điều kiện nhất định, cách
mạng ở thuộc địa có thể nổ ra trước và thành công trước cách mạng vô sản ở
chính quốc. Luận điểm này là quan điểm độc lập, sáng tạo của Nguyễn Ái

Quốc, Ban Chấp hành Quốc tế Cộng sản đã có sự điều chỉnh về mặt chủ
trương, đường lối. Nhiều cán bộ, thanh niên yêu nước của Việt Nam và các
nước khác đã được nhận đào tạo tại Trường Đại học Phương Đông (Liên Xô).
Đó là tiền đề, cơ sở cho quan hệ giữa phong trào cách mạng Việt Nam với


23

Quốc tế Cộng sản nói riêng, với Đảng Cộng sản Liên Xô, Nhà nước và nhân
dân Xôviết nói chung.
1.2.2. Các hoạt động học tập, nghiên cứu của Hồ Chí Minh tại
Trường Đại học Phương Đông
Thời kỳ thứ nhất, Nguyễn Ái Quốc đến sống và làm việc tại Liên Xô
chỉ khoảng một năm rưỡi (từ tháng 7 - 1923 đến cuối năm 1924) nhưng đây là
thời kỳ làm việc sôi nổi và tích cực học tập trau dồi lý luận cách mạng của
Người. Chính những kết quả của quá trình học tập lý luận và hoạt động thực
tiễn phong phú đã tạo đà để Nguyễn Ái Quốc vận dụng và phát triển sáng tạo
vào thực tiễn cách mạng Việt Nam sau này.
Mục đích Nguyễn Ái Quốc đến Liên Xô giữa năm 1923 là để tìm gặp
V.I.Lênin và tham dự Đại hội lần thứ V Quốc tế Cộng sản, nhưng vì Lênin
đang ốm nặng, Đại hội phải hoãn họp, nên Người đã tranh thủ vào học lớp
ngắn hạn của Trường Đại học Cộng sản của những người lao động Phương
Đông, gọi tắt là Trường Đại học Phương Đông. (Trường Đại học Cộng sản
của những người lao động Phương Đông được thành lập ngày 21 - 4 - 1921.
Nhiệm vụ của trường là đào tạo cán bộ cách mạng cho các nước phương
Đông và các nước Cộng hòa Trung Á của Liên Xô).
Ở đây, lần đầu tiên Nguyễn Ái Quốc đã được thấy một mô hình đào tạo
cán bộ kiểu mới. Trường được tổ chức theo chế độ tự quản, học viên tự bầu ra
đại biểu của mình tham gia quản lý kinh tế và hành chính của trường, luân phiên
nhau làm công việc phục vụ. Nhà trường trang cấp cho học viên về ăn mặc, hàng

Vào hàng năm, nhà trường tổ chức kỷ niệm ngày thành lập. Ngày 21 4 - 1924, kỷ niệm lần thứ ba ngày thành lập, Nguyễn Ái Quốc được mời tham
dự. Sau lễ kỷ niệm, Nguyễn Ái Quốc viết thư cho Pêtơrốp, Bí thư Ban
Phương Đông về những cảm nghĩ của mình. Người viết:
Trường Đại học Phương Đông hiện nay đang dung nạp 62
dân tộc phương Đông. Con số này sẽ ngày càng tăng thêm tùy theo
sự hoạt động và công tác tuyên truyền của Quốc tế mỗi ngày một


25

mở rộng. Trường Đại học này là một cái lò đào tạo những cán bộ
tuyên truyền đầu tiên cho các nước phương Đông... Để cho công tác
được dễ dàng, chúng ta đã lập nhóm Latinh, nhóm Ăngglôxắcxông,
v.v., vậy vì lẽ gì chúng ta lại không lập nhóm châu Á.
Vậy tôi đề nghị là trước ngày các sinh viên tốt nghiệp lên
đường và trước cuộc Đại hội thế giới, một TIỂU BAN PHƯƠNG
ĐÔNG sẽ được các đồng chí triệu tập để chuẩn bị việc thành lập
NHÓM CHÂU Á đó [58, tr. 264].

Quan tâm nhiều đến việc đào tạo cán bộ cách mạng cho các nước
thuộc địa, ngay trong thời gian đầu ở Liên Xô, Nguyễn Ái Quốc đã viết nhiều
bài báo để giới thiệu nhà trường và cổ vũ, lựa chọn những cán bộ Việt Nam
đến học tại Trường Đại học Phương Đông.
Trong thời kỳ học tập tại Trường, Nguyễn Ái Quốc đã viết hàng chục
bài đăng trên các báo "Người cùng khổ", "Đời sống công nhân", "Nhân đạo",
"Sự thật", "Đoàn kết"… và các tạp chí "Thư tín Quốc tế", "Quốc tế nông
dân".
Được học tập và hoạt động tại Mátxcơva - trung tâm của phong trào
cộng sản và công nhân quốc tế, bên cạnh những nhà lãnh đạo cộng sản quốc tế
- những đại biểu của nhiều dân tộc anh em vừa có thực tiễn phong phú lại vừa