BẠC MỸ DUYÊN

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
VIỆN ĐẠI HỌC MỞ HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SỸ
LUẬT KINH TẾ

CHUYÊN NGÀNH: LUẬT KINH TẾ

PHÁP LUẬT VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP PHÁT
SINH TỪ HỢP ĐỒNG TÍN DỤNG BẰNG TÒA ÁN
TỪ THỰC TIỄN TỈNH SƠN LA

BẠC MỸ DUYÊN
2014 - 2016
HÀ NỘI - 2016


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
VIỆN ĐẠI HỌC MỞ HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SỸ
CHUYÊN NGÀNH: LUẬT KINH TẾ

PHÁP LUẬT VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP PHÁT
SINH TỪ HỢP ĐỒNG TÍN DỤNG BẰNG TÒA ÁN
TỪ THỰC TIỄN TỈNH SƠN LA

HỌ VÀ TÊN TÁC GIẢ LUẬN VĂN: BẠC MỸ DUYÊN
CHUYÊN NGÀNH: LUẬT KINH TẾ

văn.
Do điều kiện thời gian có hạn, kinh nghiệm và năng lực bản thân còn hạn chế
nên quá trình nghiên cứu không tránh khỏi thiếu sót. Em mong nhận được nhiều ý
kiến đóng góp của các thầy giáo, cô giáo để luận văn của em được hoàn thiện hơn.
Em xin chân thành cảm ơn!

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Bạc Mỹ Duyên


MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU ……………………………………………...…………………... 1
CHƯƠNG 1 ………………………………………………………...…………….. 5
NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP PHÁT SINH
TỪ HỢP ĐỒNG TÍN DỤNG BẰNG TÒA ÁN VÀ PHÁP LUẬT VỀ GIẢI
QUYẾT TRANH CHẤP PHÁT SINH TỪ HỢP ĐỒNG TÍN DỤNG BẰNG
TÒA ÁN……………………………………………………………………….…... 5
1.1. Những vấn đề lý luận về giải quyết tranh chấp phát sinh từ hợp đồng tín dụng
bằng tòa án…………………………………………………………………………. 5
1.1.1. Khái luận về tranh chấp phát sinh từ hợp đồng tín dụng……………...…. 5
1.1.1.1. Khái niệm và đặc điểm của tranh chấp hợp đồng……………...…... 5
1.1.1.2. Khái niệm tranh chấp phát sinh từ hợp đồng tín dụng……………... 7
1.1.1.3. Các đặc điểm cơ bản của tranh chấp phát sinh từ hợp đồng tín dụng . 8
1.1.1.4. Phân loại tranh chấp phát sinh từ hợp đồng tín dụng……..……… 10
1.1.2. Khái luận về giải quyết tranh chấp phát sinh từ hợp đồng tín dụng bằng
tòa án…………………………………………………………………….………... 11
1.1.2.1. Khái niệm và đặc điểm của việc giải quyết tranh chấp phát sinh từ
hợp đồng tín dụng bằng tòa án……………………………………………………. 12
1.1.2.2. So sánh hình thức giải quyết tranh chấp hợp đồng tín dụng bằng tòa

đồng tín dụng bằng tòa án………………………………………………..…..…… 64
3.2. Các giải pháp tổ chức thực thi pháp luật về giải quyết tranh chấp phát sinh
từ hợp đồng tín dụng bằng tòa án…………………………………………………. 67
KẾT LUẬN CHƯƠNG 3………………………………………………………... 71
KẾT LUẬN CHUNG……………………………………………………..….….. 72
TÀI LIỆU THAM KHẢO…………………………………………..……….….. 73



DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

HĐTD:

Hợp đồng tín dụng

TCTD:

Tổ chức tín dụng

TMCP:

Thương mại cổ phần

UBND:

Ủy ban nhân dân

NHTM:

Ngân hàng thương mại

Xuất phát từ nhận thức về tầm quan trọng của việc giải quyết tranh chấp phát
sinh từ HĐTD, cùng với những lợi thế do đang trực tiếp công tác trong ngành ngân
hàng, tôi quyết định chọn đề tài: “Pháp luật về giải quyết tranh chấp phát sinh từ
hợp đồng tín dụng bằng Tòa án từ thực tiễn tỉnh Sơn La” làm đề tài luận văn
thạc sỹ của mình.
2. Tình hình nghiên cứu đề tài
Trong lĩnh vực pháp luật về HĐTD nói chung và giải quyết tranh chấp phát
sinh từ HĐTD nói riêng, đã có nhiều công trình nghiên cứu với những khía cạnh

1


khác nhau liên quan đến chủ đề này, chẳng hạn như:
- Luận văn thạc sỹ luật học của tác giả Hoàng Thanh Thúy năm 2010 với đề
tài: “Pháp luật về giải quyết tranh chấp phát sinh từ hợp đồng bảo đảm tiền vay tại
ngân hàng thương mại ở Việt Nam”;
- Luận văn thạc sỹ luật học của tác giả Trần Thu Lan năm 2011 với đề tài:
“Hợp đồng cho vay tại ngân hàng thương mại – một số vấn đề lý luận và thực tiễn”;
- Luận văn thạc sỹ luật học của tác giả Nguyễn Thị Liên Hương năm 2012
với đề tài: “Mối quan hệ pháp lý giữa hợp đồng tín dụng và hợp đồng bảo đảm
bằng tài sản trong hoạt động cho vay tại các tổ chức tín dụng”;
- Luận văn thạc sỹ luật học của tác giả Phạm Thị Thanh Hà năm 2013 với đề
tài:“Tranh chấp phát sinh từ hoạt động thanh toán bằng thư tín dụng”…
Các công trình nghiên cứu này đã đưa ra các cơ sở lý luận và khảo sát việc
áp dụng pháp luật nhằm hoàn thiện các quy định trong lĩnh vực ngân hàng và giải
quyết các tranh chấp phát sinh từ HĐTD. Tuy nhiên, các công trình trên chưa tìm
hiểu, nghiên cứu về thực tiễn giải quyết các tranh chấp phát sinh từ HĐTD bằng tòa
án tại một địa phương cụ thể là tỉnh Sơn La, vì vậy có thể cho rằng việc lựa chọn
nghiên cứu đề tài “Pháp luật về giải quyết tranh chấp phát sinh từ hợp đồng tín dụng
bằng tòa án từ thực tiễn tỉnh Sơn La” là không trùng lặp với các công trình nghiên

học xã hội như phương pháp phân tích, tổng hợp; phương pháp diễn dịch và quy
nạp; phương pháp thống kê, khảo sát; phương pháp so sánh, đối chiếu và một số
phương pháp nghiên cứu khác trong khoa học xã hội.
Cụ thể như sau:
- Nhóm phương pháp phân tích, tổng hợp, diễn dịch và quy nạp được sử
dụng chủ yếu để giải quyết các vấn đề lý luận liên quan đến tranh chấp và giải quyết
tranh chấp phát sinh trong hoạt động cho vay của NHTM.
- Nhóm phương pháp thống kê, khảo sát; so sánh và đối chiếu… được sử
dụng để giải quyết các vấn đề liên quan đến thực tiễn giải quyết tranh chấp phát
sinh trong hoạt động cho vay của NHTM.
6. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, luận văn được cấu trúc

3


gồm 3 chương như sau:
Chương 1: Những vấn đề lý luận về giải quyết tranh chấp phát sinh từ HĐTD
bằng tòa án và pháp luật về giải quyết tranh chấp phát sinh từ HĐTD bằng tòa án.
Chương 2: Thực trạng pháp luật về giải quyết tranh chấp phát sinh từ HĐTD
bằng tòa án và thực tiễn áp dụng trên địa bàn tỉnh Sơn La.
Chương 3: Các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp phát
sinh từ HĐTD bằng tòa án ở Việt Nam.

4


Chương 1
NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH
CHẤP PHÁT SINH TỪ HỢP ĐỒNG TÍN DỤNG BẰNG

chính kiến, sự mâu thuẫn hay xung đột về quyền và lợi ích giữa các chủ thể tham
gia hợp đồng. Nói cách khác, tranh chấp hợp đồng thực chất là những xung đột về
lợi ích giữa các chủ thể tham gia quan hệ hợp đồng, các xung đột này có thể phát
sinh trong đời sống dân sự hàng ngày hoặc đời sống kinh doanh.
Xét về phương diện lý thuyết, tranh chấp hợp đồng có những đặc điểm cơ
bản sau đây:
Thứ nhất, về khía cạnh chủ thể của tranh chấp, tranh chấp hợp đồng là loại
tranh chấp phát sinh giữa các chủ thể có địa vị pháp lý bình đẳng với nhau. Do có
địa vị pháp lý bình đẳng nên mỗi chủ thể hợp đồng đều có những quyền và nghĩa vụ
ngang nhau trong quá trình thực hiện hợp đồng, kể cả quyền khởi kiện và các quyền
khác trong quá trình giải quyết tranh chấp giữa họ với nhau.
Thứ hai, về khía cạnh đối tượng của tranh chấp, Bộ luật tố tụng dân sự của
Cộng hòa Pháp quy định rằng “đối tượng của tranh chấp được xác định qua các yêu
cầu của bên này đối với bên kia. Các yêu cầu này được xác định trong đơn khởi
kiện và trong các văn bản lý giải để bảo vệ quyền lợi của mình. Tuy nhiên, đối
tượng của tranh chấp cũng có thể thay đổi trên cơ sở các yêu cầu bổ sung khi các
yêu cầu bổ sung có quan hệ chặt chẽ với những yêu cầu ban đầu”2. Như vậy, theo
pháp luật tố tụng của Cộng hòa Pháp thì đối tượng của tranh chấp luôn liên quan
đến quyền và lợi ích hợp pháp của các bên tranh chấp và lợi ích đó được thể hiện
qua yêu cầu cụ thể của các bên, đặc biệt là bên nguyên đơn trong hồ sơ khởi kiện tại
tòa án. Nói cách khác, đa số các tranh chấp hợp đồng là loại tranh chấp về lợi ích tư,
1

Xem: Từ điển Việt Nam, tr.476.
Vấn đề này được ghi nhận tại Điều 4 Bộ luật tố tụng của Cộng hòa Pháp. Dẫn bởi nguồn: Bộ luật tố tụng
dân sự của nước Cộng hòa Pháp, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội 1998, trang 8.

2

6

bất đồng về phương diện quyền lợi giữa các bên tham gia hợp đồng đã được thể

7


hiện ra bên ngoài (mặt khách quan) thông qua những bằng chứng cụ thể và có thể
xác định được một cách chắc chắn3.
Như vậy, tranh chấp HĐTD là tình trạng pháp lý đặc biệt của quan hệ hợp
đồng, theo đó các bên tham gia quan hệ hợp đồng tín dụng có sự xung đột về quyền
lợi, bất đồng quan điểm trong việc thực hiện các quyền, nghĩa vụ pháp lý phát sinh
từ hợp đồng tín dụng4. Thực tế cho thấy, không phải bất cứ hành vi vi phạm HĐTD
nào cũng đều tất yếu dẫn đến tranh chấp giữa các bên. Có những trường hợp có
hành vi vi phạm hợp đồng tín dụng nhưng không có tranh chấp bởi vì giữa các bên
chủ thể của HĐTD không thể hiện tranh chấp đó bằng các hành vi phản kháng cụ
thể. Qua khảo sát thực tiễn cho thấy, các tranh chấp phát sinh từ HĐTD chủ yếu là
tranh chấp về quyền và nghĩa vụ, tranh chấp về chủ thể xác lập và thực hiện hợp
đồng, tranh chấp về lãi suất, tranh chấp về nợ gốc, tranh chấp về nợ lãi, tranh chấp
về việc giải ngân, tranh chấp về thực hiện các biện pháp bảo đảm, tranh chấp trong
định giá tài sản bảo đảm và xử lý tài sản đảm bảo, tranh chấp về luật áp dụng đối
với quan hệ hợp đồng…
Ở mức độ khái quát, có thể định nghĩa tranh chấp phát sinh từ HĐTD như
sau:
Tranh chấp phát sinh từ HĐTD là những bất đồng, mâu thuẫn, xung đột về
lợi ích phát sinh trong quá trình thực hiện các quyền và nghĩa vụ của các bên tham
gia giao kết HĐTD, được thể hiện ra bên ngoài thông qua những bằng chứng,
những hành vi cụ thể và có thể xác định được.
1.1.1.3. Các đặc điểm cơ bản của tranh chấp phát sinh từ hợp đồng tín dụng
Xét về phương diện lý thuyết, ngoài những đặc điểm chung giống như mọi
loại tranh chấp nói chung và tranh chấp hợp đồng nói riêng, tranh chấp phát sinh từ
HĐTD còn có một số đặc trưng cơ bản sau đây:

nhưng mọi tranh chấp phát sinh từ hợp đồng tín dụng đều là tranh chấp liên quan
đến quyền, nghĩa vụ pháp lý của các bên tham gia quan hệ hợp đồng.
Thứ tư, về nguy cơ phát sinh tranh chấp, các tranh chấp phát sinh từ HĐTD
luôn có nguy cơ xảy ra cao hơn so với các lĩnh vực khác. Sở dĩ như vậy là bởi vì,
hoạt động cho vay của NHTM luôn tiềm ẩn nguy cơ rủi ro bởi người vay không
được ngân hàng giải ngân hoặc người vay không trả tiền vay cả gốc và lãi đúng hạn
cho ngân hàng, vì thế mà nguy cơ xảy ra tranh chấp giữa các bên cũng cao hơn so
với hầu hết các lĩnh vực kinh doanh khác.
Việc nhận diện các dấu hiệu, đặc điểm trên đây của tranh chấp phát sinh từ
HĐTD có ý nghĩa rất lớn về mặt lý luận. Điều đó thể hiện ở chỗ, việc làm rõ các
đặc điểm này sẽ góp phần làm phong phú thêm kho tàng lý luận pháp luật về tranh

9


chấp và giải quyết tranh chấp nói chung cũng như tranh chấp về hợp đồng và hợp
đồng tín dụng nói riêng. Mặt khác, việc nhận diện rõ các dấu hiệu, đặc điểm này
cũng có những tác dụng nhất định đối với các nhà làm luật và những người áp dụng
pháp luật trong quá trình hoàn thiện pháp luật và thực hành pháp luật.
1.1.1.4. Phân loại tranh chấp phát sinh từ hợp đồng tín dụng
Thực tiễn cho thấy tranh chấp phát sinh từ HĐTD thường rất đa dạng và
phức tạp. Về lý thuyết, có thể phân loại tranh chấp phát sinh từ hợp đồng tín dụng
dựa vào các tiêu chí cơ bản như:
Thứ nhất, nếu dựa vào tiêu chí nguyên nhân dẫn đến tranh chấp, có thể phân
chia tranh chấp hợp đồng tín dụng thành hai loại gồm:
- Tranh chấp phát sinh do hành vi vi phạm hợp đồng từ phía ngân hàng
thương mại: HĐTD là một dạng của hợp đồng ưng thuận có hình thức bắt buộc thể
hiện bằng văn bản. Vì thế, sau khi HĐTD có hiệu lực, việc giải ngân vốn mà hai
bên đã thoả thuận là nghĩa vụ của các NHTM. Tuy nhiên, vì một lý do nào đó (lý do
khách quan hoặc lý do chủ quan) mà NHTM đã không thực hiện hoặc thực hiện

sản.
Thứ ba, nếu dựa vào tiêu chí đối tượng của tranh chấp phát sinh từ HĐTD,
có thể phân loại tranh chấp này bao gồm các loại chủ yếu như:
- Tranh chấp về quyền và lợi ích của các bên trong hợp đồng tín dụng hoặc
hợp đồng bảo đảm tiền vay; tranh chấp về nghĩa vụ của các bên trong hợp đồng tín
dụng hoặc hợp đồng bảo đảm tiền vay;
- Tranh chấp về số tiền vay và lãi suất cho vay;
- Tranh chấp về thời hạn vay vốn, thời hạn tính lãi quá hạn, thời hạn bảo đảm
tiền vay;
- Tranh chấp về tiền phạt vi phạm hợp đồng và/hoặc tiền bồi thường thiệt hại
phát sinh từ hợp đồng tín dụng.
1.1.2. Khái luận về giải quyết tranh chấp phát sinh từ hợp đồng tín dụng
bằng tòa án
Như đã đề cập ở trên, việc giải quyết tranh chấp hợp đồng tín dụng có thể
được thực hiện bằng nhiều cách thức khác nhau, trong đó phương thức giải quyết

11


tranh chấp bằng thương lượng giữa các bên thường được ưu tiên áp dụng. Tuy
nhiên, trong trường hợp việc thương lượng không thành thì tranh chấp có thể được
các bên giải quyết bằng con đường khác, chẳng hạn như thông qua cơ quan tài phán
là trọng tài hoặc tòa án.
Trong khuôn khổ của luận văn này, tác giả chỉ đề cập đến việc giải quyết
tranh chấp phát sinh từ HĐTD bằng tòa án. Việc giải quyết tranh chấp phát sinh từ
HĐTD bằng các các phương thức khác như thương lượng, hòa giải hay trọng tài chỉ
được nhắc đến với mục đích so sánh để nhằm làm nổi bật việc giải quyết tranh chấp
phát sinh từ HĐTD bằng con đường tòa án mà thôi.
1.1.2.1. Khái niệm và đặc điểm của việc giải quyết tranh chấp phát sinh từ
hợp đồng tín dụng bằng tòa án

(ii) thủ tục giải quyết tranh chấp là tố tụng tư pháp. Từ cách tiếp cận như vậy, tác
giả luận văn cho rằng có thể đưa ra khái niệm về giải quyết tranh chấp phát sinh từ
HĐTD bằng tòa án như sau:
Giải quyết tranh chấp phát sinh từ HĐTD bằng tòa án là việc cơ quan tòa án
có thẩm quyền chấp nhận yêu cầu khởi kiện của một trong các bên tham gia hợp
đồng tín dụng (gọi là nguyên đơn) để tiến hành phân xử về quyền, lợi ích giữa các
bên tranh chấp bằng một phán quyết dựa trên cơ sở áp dụng pháp luật về nội dung
và pháp luật tố tụng.
Từ định nghĩa nêu trên, có thể nhận thấy việc giải quyết tranh chấp phát sinh
từ hợp đồng tín dụng bằng tòa án có những đặc điểm cơ bản như sau:
Thứ nhất, chủ thể giải quyết tranh chấp là tòa án, theo đó cơ quan này nhân
danh quyền lực tư pháp của Nhà nước để đưa ra phán quyết nhằm chấm dứt sự xung
đột, bất đồng về quyền và lợi ích giữa các bên tranh chấp. Trên nguyên tắc, chỉ cần
một bên tranh chấp yêu cầu đúng cơ quan tòa án có thẩm quyền giải quyết theo quy
định của pháp luật thì khi đó tòa án có trách nhiệm phải thụ lý vụ việc để giải quyết
mà không được từ chối, bất kể vì lý do gì, kể cả trường hợp chưa có pháp luật điều
chỉnh đối với quan hệ tranh chấp5.
Thứ hai, phương thức giải quyết tranh chấp hợp đồng tín dụng bằng tòa án
5

Theo quy định tại khoản 2 Điều 4 và các Điều từ 43 đến 45 của Bộ luật tố tụng dân sự 2015, tòa án không
được từ chối giải quyết tranh chấp vì lý do không có luật điều chỉnh và phải áp dụng các nguồn luật khác để
giải quyết tranh chấp.

13


dựa trên sự tôn trọng nguyên tắc tự định đoạt của các bên tranh chấp, kết hợp với
quyền tư pháp của Nhà nước được trao cho tòa án để đưa ra phán quyết cuối cùng
có giá trị ràng buộc đối với các bên tranh chấp. Trong phương thức giải quyết tranh

hiện việc cưỡng chế thi hành án.
1.1.2.2. So sánh hình thức giải quyết tranh chấp hợp đồng tín dụng bằng tòa
án với các hình thức giải quyết tranh chấp khác
Trên thế giới, tùy thuộc vào quan điểm, tư tưởng của các nhà lập pháp của
từng quốc gia mà luật pháp mỗi nước có những quy định khác nhau về vấn đề giải
quyết tranh chấp phát sinh từ HĐTD. Mặc dù vậy, hầu hết các quốc gia đều thừa
nhận các hình thức giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại nói chung và giải
quyết tranh chấp phát sinh từ HĐTD nói riêng bao gồm: thương lượng; hòa giải;
trọng tài thương mại và toà án.
Thực tế cho thấy, mỗi hình thức giải quyết tranh chấp nói trên đều có những
lợi thế và đồng thời cũng thể hiện những điểm hạn chế nhất định. Tùy thuộc vào
tính chất của tranh chấp, mức độ phức tạp của tranh chấp, khả năng và điều kiện cụ
thể của các bên mà các chủ thể tranh chấp có thể lựa chọn hình thức này hay hình
thức khác, hoặc sử dụng phối hợp nhiều hình thức khác nhau nhằm giải quyết tranh
chấp đạt hiệu quả cao nhất.
Trong số các hình thức giải quyết tranh chấp nói trên, hình thức giải quyết
tranh chấp phát sinh từ HĐTD bằng tòa án thường chiếm tỷ lệ cao so với các hình
thức giải quyết tranh chấp khác do hình thức này có nhiều ưu điểm vượt trội như:
tòa án là cơ quan đại diện cho quyền lực tư pháp của nhà nước; nguyên tắc xét xử
công khai; việc giải quyết tranh chấp được thực hiện qua hai cấp; phán quyết có
hiệu lực của tòa án được cưỡng chế thi hành bởi Nhà nước thông qua cơ quan thi
hành án dân sự…
Ở mức độ khái quát, có thể hình dung phương thức giải quyết tranh chấp
phát sinh từ HĐTD bằng tòa án có những điểm tương đồng và khác biệt cơ bản sau
đây so với các phương thức giải quyết tranh chấp khác như thương lượng, hòa giải
và trọng tài:
a) Những điểm tương đồng:
Một cách khái quát, giữa phương thức giải quyết tranh chấp HĐTD bằng tòa

15


16