CHƯƠNG 1: ĐÔ THỊ THỜI CỔ ĐẠI
1.1 Đô thị Ai Cập cổ đại.
- Những đô thị Ai Cập cổ đại đã ra đời từ rất sớm, khoảng 3000 TCN.
Những đô thị Ai Cập cổ đại đều quy tụ dọc theo hai bên bờ sông Nile như một yếu
tố quan trọng của nền kinh tế nông nghiệp. Thần quyền và Vương quyền cũng tác
động m
ạnh đến sự hình thành bộ mặt đô thị, hình thành nên những trung tâm tôn
giáo với những đền thờ hay lăng mộ lớn.
- Ngoài những quần thể kim tự tháp và đền đài với quy mô lớn được xây
dựng bằng đá còn tồn tại được đến nay, các kết quả của hoạt động xây dựng đô thị
phần lớn đã bị sa mạc và thời gian làm mất đi. Nhữ
ng hình thức của đô thị lúc bấy
giờ chỉ có thể hình dung được một phần qua dấu vết còn lại của một số đô thị được
xây dựng để tập trung nô lệ phục vụ cho việc xây dựng kim tự tháp.
Đô thị tiêu biểu: Gizeh, Kahun.
1.2 Đô thị vùng Lưỡng Hà.
- Những đô thị vùng Luỡng Hà và Tây Á là những bằng chứng sống động
đánh dấu giai đo
ạn đầu tiên của nền văn minh loài người. Tuy vậy, đây cũng là
khu vực thường xuyên bị chiến tranh tàn phá. Thêm vào đó, với vật liệu xây dựng
chủ yếu là gạch nên hình dạng nguyên thủy của chúng rất khó xác định qua sự tàn
phá củ thời gian.
- Những đô thị Lưỡng Hà ban đầu mang tính chất trung tâm hành chính và
tôn giáo của công xã nông thôn, sau đó mới trở thành các trung tâm thương mại
trên cơ sở phát triển thủ công nghiệp và thương mạ
i. Các thành phố được xây trên
những bệ cao nhân tạo để tránh lũ lụt. Các công trình chủ chốt của thành phố được
xây dưng với quy mô cao, rộng. Tường thành có tính chất phòng ngự rất mạnh.
Tôn giáo và thuật xem sao rất được chú trọng và thể hiện ở việc xây các công
trình tôn giáo to lớn. Hệ thống đường khá hoàn thiện, nhiều khi được lát đá và hệ
thống thiết bị kỹ thuật cấp, thoát nước tương đối đượ

Acrople và Agora là những hạt nhân tổ hợp chính. Các thành phần khác của đô thị
tập trung xung quanh hai trung tâm này và tổ chức phù hợp với điều kiện địa hình.
+ Kiểu ô cờ (Gridion): đô thị được tổ chức theo lý thuyết về xây
dưng đô thị c
ủa kiến trúc sư và nhà quy hoạch Hypodamos. Ông chủ trương một
mặt bằng đô thị phải được suy nghĩ như là một bản thiết kế dành cho người dân,
chức năng sử dụng của nhà và không gian công cộng cần được chú ý trong quy
hoạch đường phố.
Đô thị tiêu biểu: Athens, Tyrins, Millet.
1.4 Đô thị La Mã cổ đại.
- Hoạt động xây dựng đô thị La Mã cổ đại bắt đầu từ sự phát triển dần dần
của thành Rome theo lịch sử phát triển của đế chế La Mã. Vào thời kỳ đầu, các
điểm dân cư cũng nh
ư những đô thị La Mã chịu ảnh hưởng của nền văn hoá
Etruria bản địa và văn hoá Hy Lạp cổ đại. Tập quán xây dựng đô thị của người
Etruria được mô tả như sau: "Những bậc trưởng lão đã cho trâu cày một vòng tròn,
vẽ ra vòng tròn đó để làm vườn hoa, rồi chia khu đất thành phố ra làm bốn phần,
con đường hướng Bắc-Nam gọi là Cardo, con đường hướng Đông-Tây gọi là
Decumanus...". Người La Mã sau này trong thành ph
ố cũng có hai trục đường
chính mang tên như vậy.
- Cùng với sự phát triển của La Mã, ranh giới của đế quốc đã mở rộng khắp
Tây Âu, Tiểu Á-Tế Á và Bắc Phi. Trong các cuộc chiến tranh mở rộng đất đai đó,
người La Mã đã xây dựng hàng loạt những đô thị nhỏ kiểu doanh trại về sau trở
thành những hạt nhân của các đô thị thời Trung cổ. Tại Rome, các hoàng
đế La
Mã đã rất chú ý xây dựng các Forum đánh dấu triều đại trị vì của mình. Đây là nơi
dùng làm nơi hiệu triệu, hành lễ, xử phạt, chiêu đãi, diễu hành... Các Forum của
các hoàng đế đặt cạnh nhau hình thành quần thể Forum tại Rome với các Forum
như: Nerva, Romanum, Caesar, Augustus, Trajan... Dưới thời La Mã, kỹ thuật đô

Kinh đời Minh-Thanh. CHƯƠNG 2: ĐÔ THỊ THỜI TRUNG ĐẠI
2.1 Sự biến mất của nền văn minh đô thị trong thời kỳ Trung cổ.
Tại các nước Châu Âu, chế độ phong kiến bắt đầu hình thành vào thế kỷ
thứ V sau khi đế quốc La Mã tan rã. Sự phân nhỏ châu Âu đã khiến cho đô thị
bước sang một thời kỳ tiêu điều, quy mô các thành phố co lại, sự hoang phế tràn
ngập thay cho sự sầm uấ
t và lộng lẫy trước đó. Đêm dài Trung cổ đã tẩy sạch và
phá trụi những nền văn minh xây dựng đô thị có được từ thời Hy Lạp và La Mã
trước đó. Các qúy tộc phong kiến cát cứ trên những lãnh thổ nhỏ bằng các pháo
đài, những thành luỹ nhỏ xây dựng bằng gỗ với hào nước, cầu rút… Nhà thờ trở
thành hạt nhân đô thị, không ngừng củng cố vị trí củ
a tôn giáo của mình trong suốt
nhiều thế kỷ.
2.2 Sự chấn hưng của hàng hội trung thế kỷ và sức sống mới của thành phố
trung thế kỷ châu Âu.
- Đến thế kỷ thứ IX và thế kỷ thứ X, nền kinh tế châu Âu, trước hết là kinh
tế nông nghiệp, đã có những thay đổi nhất định. Nhưng Trung và Tây Âu vẫn bị
chia thành quá nhiều nước nhỏ manh mún, nên sức bật kinh tế và hoạt

hội, văn hoá, tinh thần là chính. Do áp dụng các nghiên cứu về toán học, hình học
và học tập phương thức xây dựng đô thị và kiến trúc Hy-La, các quả
ng trường thời
kỳ Phục hưng có hình dáng hình học, chú ý đến các hiệu quả phối cảnh nhằm
mang lại hình ảnh không gian hài hòa và có tính thẩm mỹ cao.
Các quảng trường tiêu biểu: quảng trường Saint Peter, quảng trường
Capitol, quảng trường Saint Mark.
- Với chủ trương trong xã hội phải có "nhà nước lý tưởng, con người lý
tưởng và đô thị lý tưởng", nhiều nghệ sĩ, kiến trúc sư cũng đã trình bày những
phương án riêng th
ể hiện quan điểm riêng của mình về một đô thị lý tưởng. Đa số
các phương án có hình dáng hình học với mạng đường tán xạ kết hợp với ô cờ và
nhiều quan điểm mới mẻ như: phải phù hợp với cơ năng của cuộc sống, phải liên
kết với môi trường tự nhiên xung quanh… nhưng nhìn chung các phương án còn
phiến diện. Một số phương án chỉ
chú ý khía cạnh phòng thủ hoặc thẩm mỹ mà
không nhìn nhận một cách toàn diện đô thị như là một phạm trù kinh tế xã hội.
2.4 Đô thị thời kỳ Quân quyền tuyệt đối
- Vào thế kỷ thứ XVII, sức mạnh của chủ nghĩa tư bản châu Âu tăng lên và
giai cấp tư sản mong muốn có một môi trường ổn định, thống nhất để làm giàu
trong khi sức mạnh của vương quyền còn rất lớn. Kết quả là một số nhà nước tuyệt
đối quân quyền ra đời với sự thoả hiệp giữa ba thành phần nhà vua, nhà thờ và giai
cấp tư sản. Theo thời gian, ở châu Âu đã lần lượt thành lập một số quốc gia dân
tộc thống nhất quân quyền chuyên chế. Các thủ đô và thành phố lớn của các nước
này đều phát triển toàn diệ
n, trở thành các trung tâm chính trị, kinh tế, văn hoá, với
đầy đủ các điều kiện để xây dựng và mở rộng với quy mô tương đối.
- Nghệ thuật xây dựng đô thị kiến trúc đương thời có cơ sở lý luận là chủ
nghĩa cổ điển lấy tư tưởng duy lý làm gốc. Tác phẩm nghệ thuật phải tìm đến sự
trung thành với nhà vua, tìm đến quy tắc của sự cao quý nhằ

xây dựng chế độ tư bản chủ nghĩa. Kinh tế đô thị rất phồn vinh nên các đô thị cũng
không ngừng lớn lên và các đô thị mới không ngừng xuất hiện.
- Những đặc điểm của đ
ô thị thời kỳ Cận đại:
+ Đô thị phát triển trong một bối cảnh nhiều mâu thuẫn: mâu thuẫn
giữa đô thị và nông, giữa trung tâm và ngoại ô, giữa tư sản và vô sản…
+ Phương thức sản xuất đại công nghiệp đã làm thay đổi bố cục,
công năng, kết cấu của đô thị.
+ Đô thị có đất đai tăng nhanh nhưng dân số đậm đặ
c, điều kiện cư
trú chen chúc, điều kiện vệ sinh và môi trường kém cỏi.
+ Trong đô thị có những ưu điểm và tồn tại những nhược điểm về
các mặt trang thiết bị phục vụ công cộng và giao thông.
+ Trong đô thị tồn tại một số vấn đề về thẩm mỹ kiến trúc, đô thị.
3.2 Quy hoạch và cải tạo đô thị
thời kỳ Cận đại.
- Hiện trạng phát triển thiếu kiểm soát của đô thị Cận đại không chỉ ảnh
hưởng đến người dân đô thị mà còn tác động đến cả các nhà cầm quyền, buộc họ
phải tiến hành những hoạt động xây dựng và cải tạo phù hợp. Trong khi tại châu
Âu, công việc chính là cải tạo lại các đô thị lớn như London và Paris thì tại Mỹ là
việc quy hoạch cho các đô thị mới như NewYork và Washington.
- Cao trào của quy hoạch cải tạo Paris diễn ra dưới thời đại Napoleon III.
Một "giải pháp ngoại khoa" được thực hiện với tư tưởng sẵn sàng phá bỏ mọi
chướng ngại vật để việc cải tạo Paris trở thành hiện thực. Dưới sự chỉ đạo không
mệt mỏi của Nam tước Haussmann, trong 18 năm liền (1852 - 1870), Paris đã đổi
mới về cơ bản và mang hình ảnh của một đô thị lớn. Trước tiên, Haussmann đã tạo
nên những đại lộ "trơn tru như những cái xi-lanh" bằng việc mở rộng các ngõ hẻm,
phá bỏ các góc tối, tổ chức các trục đường chính kết hợp với hai tuyến vòng hình
oval, xây dựng nhiều quảng trường mới. Tiếp đến là giải quyết vấn đề giao thông
đối ngoại các đại lộ

4.1 Những lý luận đô thị Hiện đại đầu thế kỷ XX.
4.1.1 Những lý luận về đô thị lý tưởng không tưởng của Charles
Fourier, Robert Owen và William Moris.
- Một đô thị theo mô hình của Charles Fourier bao gồm ba khu vực hành
chính, công nghiệp và nông nghiệp tuần tự từ trong ra ngoài. Đơn vị cơ bản của
thành phố là Phalanstère (cung điện xã hội) cao ba tầng, các khối nhà có các hành
lang kín nối vớ
i nhau, có sưởi ấm trong mùa đông và có khả năng thông gió vào
mùa hè. Các cánh nhà ở giữa được dùng để cho người dân và dùng cho các công
trình có chức năng yên tĩnh, các cánh nhà bên phải dùng làm nơi tiếp khách, các
cánh nhà bên trái là các phân xưởng gây tiếng ồn được tập trung riêng. Trong
Cung điện xã hội còn bố trí nhà ăn, nơi vũ hội, nơi họp hành...
- Các "Đơn vị đô thị" của Robert Owen có dạng một hình vuông, đặt giữa
các vùng đất nông nghiệp. Toà nhà trung tâm của "Đơn vị đô th
ị" này là bếp nấu
và các nhà ăn tập thể, phía bên phải là toà nhà dùng làm nhà trẻ, nhà văn hoá,
giảng đường…, phía bên trái có toà nhà thư viện, trường học… Toà nhà lớn bao
quanh hình vuông có bốn cạnh với ba cạnh là nhà ở gia đình, cạnh thứ tư dùng làm
nhà ngủ cho trẻ em lớn hơn ba tuổi với các phòng bảo mẫu. Bên goài nhà là vườn,
tiếp đến là các xưởng sản xuất cơ khí, kho thiết bị nông nghiệp và xa nhất là các
trại xen kẽ với nhà máy... Nhữ
ng "Đơn vị đô thị" này, giống như những công xã
nông thôn, còn được gọi là những "Làng Tân hoà hiệp", có thể sản xuất để tự cung
tự cấp theo chế độ phân phối.
- William Moris chủ trương phục hồi lại nền sản xuất mỹ nghệ thủ công,
mong muốn xây dựng một đời sống xã hội như thời Trung thế kỷ yên bình. Theo
William Moris, đất đai phải được hoàn toàn phi đô thị
hoá, tất cả các sự tập trung
dân cư phải được ngăn chặn, phải làm sao cho các thành phố lớn biến mất và xây
dựng nhiều thành phố nhỏ. Nhà cửa phải được xây dựng phân tán, đặt cách xa