B GIO DC V O TO
I HC HU
TRNG I HC S PHM

Lê bảo trung

Phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh
thông qua việc xây dựng và sử dụng hệ thống bài
tập thí nghiệm phần từ học vật lý 11 nâng cao
Demo
Version
- Select.Pdf
SDKdy hc mụn Vt lý
Chuyờn
ngnh:
Lý lun
v phng phỏp
Mó s:

60140111

Luận văn thạc sĩ giáo dục học

NGI HNG DN KHOA HC:
PGS.Ts. nguyễn quang lạc

Hu, Nm 2014
i


LÔØI CAM ÑOAN

Tác giả cũng xin cảm ơn các anh chị học viên lớp LL&PPDH
môn Vật lí K21 đã giúp đỡ, đóng góp nhiều ý kiến quý báu trong
suốt thời gian thực hiện luận văn.
Cuối cùng, tác giả xin gởi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè đã
giúp đỡ, động viên trong suốt quá trình học tập và thực hiện
luận văn.
Tác giả

Lª B¶o Trung

iii


MỤC LỤC
Trang
Trang phụ bìa ............................................................................................................ i
Lời cam đoan ............................................................................................................ ii
Lời cảm ơn .............................................................................................................. iii
Mục lục ...................................................................................................................... i
Danh mục chữ viết tắt ...............................................................................................4
Danh mục các bảng, biểu, hình vẽ, sơ đồ..................................................................5
MỞ ĐẦU ..................................................................................................................6
1. Lý do chọn đề tài ...................................................................................................6
2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu ....................................................................................8
3. Mục tiêu đề tài .....................................................................................................10
4. Giả thuyết khoa học ............................................................................................10
5. Nhiệm vụ nghiên cứu ..........................................................................................11
6. Đối tượng nghiên cứu..........................................................................................11
7. Phạm vi nghiên cứu .............................................................................................11


1.2.3.2. Các hình thức thể hiện BTTN ....................................................................27
1.3. Nguyên tắc và quy trình xây dựng hệ thống BTTN .........................................31
1.3.1. Một số điểm cần chú ý khi xây dựng hệ thống BTTN ..................................31
1.3.2. Nguyên tắc xây dựng hệ thống BTTN ..........................................................32
1.3.3. Quy trình xây dựng hệ thống BTTN .............................................................35
1.4.1. Đánh giá thực trạng .......................................................................................36
1.4.2. Những thuận lợi và khó khăn của việc sử dụng BTTN trong dạy học vật lý
hiện nay.............................................................................................................38
1.5. Quy trình sử dụng hệ thống BTTN theo hướng phát triển năng lực giải quyết
vấn đề của HS ...................................................................................................40
1.5.1. Khái quát về hình thức bài lên lớp ................................................................40
1.5.2. Quy trình sử dụng BTTN theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề41
1.6. Kết luận chương 1 ............................................................................................44
Chƣơng 2. XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BTTN TRONG DẠY

Demo Version - Select.Pdf SDK

HỌC PHẦN TỪ HỌC VẬT LÝ 11 NÂNG CAO THEO HƢỚNG
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ .................................46
2.1. Xây dựng hệ thống BTTN phần Từ học Vật lý 11 nâng cao ...........................46
2.1.1. Khái quát nội dung, cấu trúc phần Từ học Vật lý 11 nâng cao .....................46
2.1.2. Hệ thống BTTN phần Từ học .......................................................................51
2.2. Sử dụng hệ thống BTTN theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề
của HS để giảng dạy một số kiến thức phần Từ học Vật lý 11 nâng cao .........58
2.3. Kết luận chương 2 ............................................................................................63
Chƣơng 3. THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM ............................................................64
3.1. Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm ...........................................64
3.1.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm ....................................................................64
3.1.2. Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm ...................................................................64
3.2. Nội dung và tiến trình thực nghiệm sư phạm ...................................................65

ĐC

Đối chứng

GV

Giáo viên

HĐNT

Hoạt động nhận thức

HS

Học sinh

NC

Nam châm

QTDH

Quá trình dạy học

SGK

Sách giáo khoa

THPT


Biểu đồ 3.3. Phân phối tần suất lũy tích ..................................................................69
Hình vẽ
Hình 1.1. Tiến trình tổ chức HĐNT cho HS theo hướng phát triển năng lực giải
quyết vấn đề ......................................................................................................23
Hình 1.2. Quy trình sử dụng BTTN theo hướng phát triển năng lực giải quyết
vấn đề. ...............................................................................................................43
Sơ đồ

Demo Version - Select.Pdf SDK

Sơ đồ 1.1. Sơ đồ quy trình dạy học đặt và giải quyết vấn đề ..................................20
Sơ đồ 1.2. Sơ đồ phân loại hệ thống BTTN ............................................................26
Sơ đồ 2.1. Sơ đồ cấu trúc chương “Từ trường” ......................................................50

5


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Con người đang bước vào những năm đầu của thế kỉ 21, ở giai đoạn mà
cuộc cách mạng khoa học công nghệ đang phát triển một cách vượt bậc. Đi cùng
với sự phát triển đó là lượng tri thức mới khổng lồ liên tục được bổ sung vào kho
tàng tri thức nhân loại. Với lượng tri thức đó con người ngày nay không thể nào
nắm bắt hết được, do đó vấn đề không phải ở chỗ một người có thể nhớ được
lượng kiến thức bao nhiêu mà là người đó phải có những năng lực gì để có thể giải
quyết tốt hầu hết các yêu cầu vô cùng đa dạng trong cuộc sống hiện nay. Điều đó
tác động mạnh mẽ đến giáo dục đào tạo, đòi hỏi giáo dục đào tạo phải có sự đổi
mới sâu sắc, toàn diện để có thể đáp ứng xu thế phát triển mới. Đây vừa là cơ hội
vừa là thách thức cho nền giáo dục Việt Nam.
Yêu cầu thực tiễn như vậy đòi hỏi nền giáo dục Việt Nam phải thay đổi

những hạn chế đó là “Nội dung chương trình còn nặng về lý thuyết, phương pháp
dạy học còn lạc hậu, chưa chú trọng đến giáo dục kĩ năng sống, phát huy tính
sáng tạo, năng lực thực hành của HS…”[2]
Vật lý là môn khoa học thực nghiệm, phần lớn kiến thức vật lý trong
chương trình trung học phổ thông (THPT) liên hệ chặt chẽ với các thí nghiệm
(TN) và hầu như được rút ra từ thực nghiệm. Sự phong phú về kiến thức, sự đa
dạng về hình thức thí nghiệm chính là những lợi thế lớn đối với tiến trình đổi mới
phương pháp dạy học bộ môn, để thực hiện tốt những yêu cầu về nội dung và
phương pháp giáo dục như Luật Giáo dục đã quy định.
Tuy nhiên, qua nhiều kênh thông tin khác nhau, có thế thấy việc dạy và học

Version
- Select.Pdf
SDK
vật lý ở mộtDemo
số trường
THPT còn
nhiều hạn chế,
đó là việc đổi mới phương pháp
dạy học còn chậm, các hình thức dạy học theo lối “thông báo- tái hiện” vẫn còn
tồn tại, sự đa dạng hóa các các loại bài tập sử dụng trong chương trình Vật lý phổ
thông còn là vấn đề đáng phải quan tâm, đặc biệt là các dạng bài tập thí nghiệm
(BTTN) còn khá ít ỏi và chưa được coi trọng trong dạy học vật lý. Điều này ảnh
hưởng không nhỏ đến sự phát triển tư duy cũng như năng lực xử lý các vấn đề
được đặt ra trong học tập và cuộc sống.
Nguyên nhân của thực trạng trên là tính thiếu đồng bộ trong việc đổi mới
phương pháp dạy học và hình thức kiểm tra đánh giá. Các kì thi hầu như không đề
cập đến các vấn đề về thí nghiệm, cũng như BTTN. Vì thế trong quá trình giảng
dạy nhiều giáo viên (GV) đã không chú ý đến việc rèn luyện các kĩ năng liên quan
đến các vấn đề về thí nghiệm. Trong khi đó, việc rèn luyện các kĩ năng giải quyết

2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
Trong dạy học vật lý, BTTN có tác dụng tốt nhiều mặt: giáo dục, giáo
dưỡng, phát triển tư duy và giáo dục kĩ thuật tổng hợp. Đặc biệt, BTTN là phương
tiện hữu hiệu làm sáng tỏ mối quan hệ giữa lý thuyết và thực tiễn. Nhận thức được
điều đó, trong những năm gần đây đã có không ít tác giả quan tâm đến việc nghiên
cứu, đưa BTTN vào bài học vật lý ở trường phổ thông theo nhiều hướng khác
nhau. Dưới đây là một số nghiên cứu tiêu biểu:
Trong luận án tiến sĩ “Tổ chức hoạt động nhận thức cho HS trong dạy học
chương “Từ trường” và “Cảm ứng điện từ” Vật lý 11 THPT theo hướng phát
triển năng lực giải quyết vấn đề với sự hỗ trợ của máy vi tính” (2013), tác giả
Lương Thị Lệ Hằng đã làm rõ được các kĩ năng cần rèn luyện cho HS để phát triển

8


năng lực giải quyết vấn đề, xây dựng được quy trình dạy học giúp HS rèn luyện
các kĩ năng của năng lực giải quyết vấn đề với sự hỗ trợ của máy vi tính.
Trong luận văn thạc sĩ “Nghiên cứu khai thác sử dụng bài tập thí nghiệm,
thí nghiệm vật lý trong dạy học phần Vật lý phân tử và Nhiệt học ở trường THPT”
(2003), tác giả Nguyễn Đức Phước đã trình bày về vai trò của BTTN trong việc
tích cực hóa hoạt động nhận thức của HS, tác giả cũng đã sử dụng một số BTTN
vào nội dung dạy học song lại chưa chú trọng đến xây dựng những định hướng cụ
thể giúp GV có thể sử dụng đề tài một cách hiệu quả.
Tác giả Nguyễn Thanh Sơn với đề tài “Xây dựng và sử dụng bài tập thí
nghiệm trong dạy học phần Điện từ Vật lý 11 THPT” (2009) cũng đề cập đến việc
sử dụng BTTN nhằm tích cực hóa hoạt động nhận thức của HS. Tuy nhiên, do
mục tiêu ban đầu tác giả đặt ra chỉ là xây dựng một số BTTN và quy trình để giải
các BTTN đó theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của HS mà chưa đề
cập đến hình thức thể hiện, nguyên tắc xây dựng và những định hướng về sử dụng
BTTN để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho HS.

thực tiễn yêu cầu cần hình thành những năng lực cụ thể hơn nữa. Mặt khác, các
BTTN chủ yếu là các thí nghiệm được tiến hành trong phòng TN chưa có nhiều
BTTN gắn với cuộc sống hằng ngày của HS, do đó còn hạn chế trong việc kích
thích hứng thú, liên hệ thực tiễn ở HS.
Cùng với các công trình nghiên cứu trên, còn có một số tài liệu liên quan
đến BTTN dưới hình thức sách tham khảo như: “Thí nghiệm thực hành vật lý chọn
lọc” của Nguyễn Thượng Chung (1994), “Những bài tập hay về thí nghiệm vật lý”
của V.Langue (1998), “Bài tập thí nghiệm vật lý” của Nguyễn Thượng Chung
(2000)…Do có những mục đích khác nhau trong quá trình biên soạn sách nên các
tác giả chỉ chú trọng tới việc giới thiệu các BTTN với lời giải kèm theo mà chưa
đề cập đến việc chỉ ra cách sử dụng các bài tập đó trong dạy học vật lý như thế nào
cho hiệu quả.

Demo
- Select.Pdf
Như vậy,
mặcVersion
dù có không
ít tác giả đềSDK
cập đến BTTN trong dạy học vật lý
nhưng vẫn chưa có tác giả nào nghiên cứu BTTN theo hướng phát triển năng lực
giải quyết vấn đề cho HS. Mặt khác, các tác giả cũng nghiên cứu về các BTTN nói
chung, chưa có tác giả nào khai thác các BTTN có nội dung thực tiễn gắn với cuộc
sống HS.
3. Mục tiêu đề tài
Đề xuất được quy trình xây dựng và sử dụng hệ thống BTTN để giảng dạy
phần Từ học Vật lý 11 nâng cao theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề
cho HS.
4. Giả thuyết khoa học
Nếu vận dụng quy trình xây dựng và sử dụng hệ thống BTTN để giảng

tính khả thi của đề tài.
6. Đối tƣợng nghiên cứu
Hoạt động dạy học Vật lý 11 THPT, trong đó quan tâm đặc biệt đến dạy học
BTTN vật lý theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho HS.
7. Phạm vi nghiên cứu
Do hạn chế về thời gian và khuôn khổ quy định cho một luận văn, nên đề
tài chỉ tập trung nghiên cứu trong phạm vi:
- Nội dung kiến thức phần Từ học Vật lý 11 nâng cao.
- Dạy học bài tập vật lý ở phần Từ học Vật lý 11 nâng cao.
- Điều tra thực trạng dạy học BTTN tại một số trường THPT trên địa bàn
tỉnh Quảng Ngãi.
- Thực nghiệm (TNg) được tiến hành tại một số lớp thuộc trường THPT
Minh Long, tỉnh Quảng Ngãi.

11


8. Phƣơng pháp nghiên cứu
8.1. Phƣơng pháp nghiên cứu lý thuyết
- Nghiên cứu các văn kiện của Đảng, Nhà nước về định hướng đổi mới
phương pháp dạy học.
- Nghiên cứu tài liệu và một số công trình khoa học đã công bố có liên
quan đến các nội dung trong đề tài.
- Nghiên cứu nội dung, chương trình SGK, sách giáo viên và các tài liệu
tham khảo liên quan đến nội dung phần Từ học Vật lý 11 nâng cao THPT.
8.2. Phƣơng pháp điều tra thực tiễn
- Điều tra bằng phiếu thăm dò về việc sử dụng BTTN trong hoạt động dạy
học ở một số trường THPT tỉnh Quảng Ngãi.
- Điều tra việc dạy học theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề hiện
nay ở một số trường THPT hiện nay.

11 nâng cao theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề của HS
Chƣơng 3: Thực nghiệm sư phạm

Demo Version - Select.Pdf SDK

13