Thơ và phân tâm học
1. Bài thơ đầu tiên
Bài thơ đầu tiên thường được viết khi ta còn nhỏ. Đứa trẻ ít khi đủ can đảm trình diện nó với cha mẹ, trừ
khi được hết sức khuyến khích. Nhưng chỉ khuyến khích thôi chưa đủ.
Phản ứng đầu tiên của cha mẹ thường ghi dấu ấn sâu trong kí ức một đứa trẻ. Bạn thốt lên một nhận xét
với vẻ ngạc nhiên, thích thú, hay bạn càu nhàu khó chịu, chỉ vì hôm đó thật không may, ở sở làm bạn đang
có chuyện bực mình? Tôi xin nói để bạn nghe rằng, vào lúc đứa trẻ ngượng nghịu đưa cho bạn bài thơ mà
nó đã nhiều ngày nhét kĩ dưới gậm giường, chỉ một vẻ mặt lơ đãng của bạn cũng đủ để đứa trẻ bị tổn
thương, thậm chí về sau suốt đời không có một bài thơ nào nữa được mang ra trình diện với cuộc đời.
Làm thơ tập cho trẻ con khả năng sử dụng ngôn ngữ, thói quen biểu hiện các ý tưởng, khả năng cảm thông
với người khác, và đặc biệt là rèn luyện một trí tuệ sắc sảo. Một nhà thơ Mỹ nổi tiếng, Stanley Kunitz, đã
từng viết rằng không có một công việc nào khó khăn bằng công việc của người làm thơ. Thơ mang lại sự
nhạy cảm tâm hồn, điều mà mỗi chúng ta đánh mất dần dần trong quá trình trở thành người lớn, như hòn
cuội trắng đầy góc cạnh từ trên núi cao lăn theo suối, càng lăn xuống càng tròn lại mất đi các góc cạnh ban
đầu. Nhưng bạn có thể hỏi: sự nhạy cảm tâm hồn có cần thiết không? Trong xã hội hiện nay, có vẻ như
những năng khiếu kĩ thuật là quan trọng nhất trong đường lối giáo dục, đáng ngạc nhiên thay sự tổng hợp
của ba yếu tố: thể chất, trí thông minh và tâm hồn lại được chứng minh trong nhiều nghiên cứu xã hội học
là có vai trò như nhau trong sự phát triển một tài năng, ngay cả trong những lĩnh vực thuần tuý khoa học
như toán học, vật lý và y khoa. Khác với các yếu tố khác, sự nhạy cảm tâm hồn chỉ có thể được khơi dậy
khi ta bắt đầu điều đó ở tuổi đến trường, có vẻ quá muộn khi một ai có ý định dời nó lại những giai đoạn
về sau. Khác với niềm tin của nhiều người, một nền thơ ca chân thực không dẫn đến sự yếu đuối theo kiểu
"lãng mạn ướt át", nó đưa ta thẳng đến sân chơi rèn luyện các năng khiếu sắc bén nhằm giải quyết các vấn
nạn hiện thực, thiết yếu cho đời sống. Hạnh phúc được định nghĩa là sự hoà hợp của môi trường và tính
cách của một nhân vật. Mọi sự hoà hợp lâu bền đều xây trên sự thật thuần khiết và trong suốt.
Thơ dẫn bạn thẳng đến sự thật. Nếu đó là một bài thơ hay. Bởi vì sự thật là vẻ đẹp duy nhất của thơ ca. Và
tôi e rằng không có ngoại lệ nào cả.
Ở trên, chúng ta đã nói rằng thơ tập cho trẻ nhỏ khả năng ngôn ngữ. Nói vậy là đúng nhưng chưa đủ.
Ngôn ngữ ở đây là ngôn ngữ nào? Ngôn ngữ tiếng mẹ đẻ. Trong một dịp gặp gỡ ở Nhã Điển, một giáo sư
sử học người Hy Lạp, rất giỏi các sinh ngữ Anh, Pháp, có tâm sự với tôi rằng sở dĩ ông nói lưu loát nhiều
thứ tiếng khác nhau là nhờ nắm rất vững tiếng mẹ đẻ.
2. Những quan hệ riêng tư

mẫu tử, thậm chí viết về thân phận của nhà thơ đặt trong bối cảnh của tình mẫu tử, và đôi khi, của đất
nước quê hương, hơn là cảm xúc trực tiếp của tác giả trước mối quan hệ mẹ và con. Người đọc ít khi tìm
thấy ở đó chân dung giản dị của một người phụ nữ, hạnh phúc và bất mãn, những cay đắng và giận dữ, sự
bất hoà có tính gia đình vốn là chuyện cơm bữa trong đời sống của người Việt Nam. Ở đó ta không thấy
được sự khác nhau giữa một người mẹ hai mươi tuổi và một người mẹ bảy mươi tuổi, và sự khác nhau
trong tình cảm của một đứa con lúc mười tuổi và khi nó đã lớn lên, tóc đã bạc.
Những mối quan hệ khác trong gia đình, giữa bạn bè, ở chỗ làm, giữa người trên và người dưới, giữa
những đồng nghiệp ngang hàng, không những có thật mà còn quyết định hầu hết diện mạo đời sống chúng
ta. Chúng là những động lực vô thức đằng sau các hành vi cá nhân và hành vi công dân, ở học sinh và thầy
giáo, ở bệnh nhân và thầy thuốc, những người lao công cầm chổi quét đường và những người đứng đầu
các chính phủ. Sự tấn công của thơ vào bóng tối sau lưng đời sống mỗi người là nguồn gốc của sự nghi
ngại, thậm chí ghét bỏ, đối với thơ ca, ở một số người, không đủ can đảm phơi mở các vết thương tâm
hồn.
Platon có một câu nói nổi tiếng: "Hãy quàng cho thi sĩ một vòng hoa, và đuổi họ ra khỏi thành phố".
Không phải vì nhà triết học vĩ đại của Hy Lạp không nhận ra được sức mạnh của thơ, trái lại tôi tin rằng
ông hiểu rất rõ về tác động của các nhà thơ lên đời sống xã hội dân sự. Vì không muốn họ can thiệp vào
một chính thể Cộng hoà được những người Hy Lạp dựng lên như cái cách mà họ đã dựng lên các đền đài
sang trọng bằng các cột đá trắng vững chãi, uy nghi, cao vút bên bờ biển Địa Trung Hải quanh năm nắng
gió xanh như ngọc mà Platon đã mời các nhà thơ đi chơi chỗ khác.
Một vị vua nổi tiếng ở châu Âu, Frederic đệ nhị, đã cho làm một thí nghiệm nổi tiếng như sau, độc đáo
đến nỗi về tính cách khoa học là không thể lặp lại: ông ta ra lệnh bắt một số đứa trẻ sơ sinh về nuôi trong
một khu biệt lập, cách ly hoàn toàn với cha mẹ chúng. Những đứa trẻ này được nuôi nấng cẩn thận bởi
những người vú em được huấn luyện. Nhà ở, giường ngủ, thức ăn và môi trường vật chất được xem là đầy
đủ hoàn toàn. Điều chính yếu là trong thí nghiệm này những cô bảo mẫu bị cấm không được nói chuyện,
thậm chí không được phát ra bất cứ một tiếng nói nào khi chăm sóc các đứa trẻ. Chủ định của người làm
thí nghiệm là để quan sát xem ngôn ngữ có được di truyền không, và nếu không được dạy dỗ, một đứa trẻ
sẽ nói bằng thứ ngôn ngữ tự nhiên nào mà Thượng đế ban cho.
Thí nghiệm này thất bại, vì tất cả những đứa trẻ đều chết.
Như vậy, câu hỏi ngôn ngữ có di truyền trong các genes hay không đã được trả lời trên một phương diện
khác: ngôn ngữ cần thiết như thế nào cho đời sống. Có phải vì chúng xây dựng các quan hệ cá nhân?

không quan trọng, người viết không có ý cho rằng các khám phá mới lạ là vô ích.
Sự thật thì ngược lại.
Chính ra là những tình cảm mới trong không khí của một xã hội mới, hiển nhiên phải tìm thấy cho nó
những nốt nhạc mới và dàn nhạc mới. Những người làm thơ có vần có thể khéo léo che đậy sự giả dối của
họ bằng các nhịp điệu quen thuộc và êm tai, dễ ru ngủ người đọc, dễ làm cho cả hai phía, người đọc và
người viết, có ảo tưởng rằng, một bài thơ như vậy là đã được hoàn thành. Các thể thơ tự do và không vần
gặp khó khăn hơn. Nhà thơ phải đi tìm lấy giọng điệu riêng của mình, âm nhạc riêng của bài thơ, tức là
phương cách riêng của tâm hồn trong việc biểu hiện một xúc cảm hay một ý tưởng cụ thể. Trong quá trình
này, anh ta hoàn toàn đơn độc, không biết dựa vào đâu cả. Công việc khó khăn hơn thì việc thất bại cũng
lớn hơn. Đó là lý do chính yếu vì sao thơ không vần, thơ tự do, thơ hậu hiện đại, thường tỏ ra thất bại
trước công chúng. Thật ra cả loại thơ cổ điển, có vần, kiểu thơ tiền chiến và loại hình thứ hai đều đang
thất bại như nhau, chỉ có khác là một bên được giấu đi và một bên được thể hiện rõ ràng hơn.
Sự tiếp cận của độc giả với đời sống thơ ca còn quá nghèo nàn trong xã hội nhiễu nhương của chúng ta.
Các sinh hoạt trí thức và sự dẫn đạo tâm hồn là bí quyết để xây dựng lại một đời sống vô thức tập thể, linh
hồn tập thể, một không gian văn hoá như mái nhà chung đầy sự che chở. Thơ là người dẫn đường, là
người tiên đoán về các số phận riêng lẻ, mặc dù anh ta xuất hiện thường như một người hát rong về số
phận của dân tộc mình.
Dưới vẻ nghèo nàn không che đậy, sự du thủ du thực trong một số phong cách, dưới vẻ bất cần, hậm hực
và nổi loạn, ẩn giấu những tâm hồn nhân hậu, thiết tha với đời sống, một nhiệt tình văn chương bao giờ
cũng cháy đỏ như lửa và những ước mơ về một xã hội tốt đẹp hơn.
Ngay cả ở những nghệ sĩ, hoạ sĩ, nhà thơ tinh ma, quỷ quái có vẻ lăng xăng lộn xộn nhất, những bài thơ
thành công, hay thậm chí một vài câu thơ thành công của họ, không thể xuất phát từ một điều gì khác.
Trong một dịp về Việt Nam, tôi được đến dự một đêm ra mắt không chính thức một tập thơ do nhiều
người làm chung (tuyển tập 26 Nhà thơ Việt Nam đương đại). Hôm đó, các tác giả tự đọc thơ của mình và
đọc thơ của bạn bè. Tôi đã hạnh phúc được nghe giọng đọc của Thận Nhiên, Trần Tiến Dũng, Nguyễn
Quốc Chánh, và Inrasara. Tôi vẫn còn nhớ cảm giác xúc động bàng hoàng trước giọng đọc của bạn bè
mình, sự nhấn giọng và ngắt quãng đột ngột của các câu chữ, ý nghĩa của từng lời, ngẩn ngơ đến nỗi quên
mất đến lượt mình như một tác giả. Tôi nhớ cảm giác trang trọng và thân ái của công chúng nhỏ hôm đó
dành cho các thi sĩ của chúng ta.
Nhưng tôi không có một ảo tưởng nào về đám đông: vẫn còn tỉnh táo để nhận ra một vài phụ nữ lấy tay

hứng. Trong những hoàn cảnh nào đó, một không gian nào đó, trước một tình huống đặc biệt, các động
lực vô thức trở nên chín muồi và thúc đẩy sự biểu hiện chúng lên bề mặt của nhận thức. Các nhà phân tâm
học tin rằng trong cõi sương mờ của vô thức, nguyên lý vui chơi (pleasure principle) là lực căn bản nhất
chi phối các động lực. Vậy thì cảm hứng phải chăng là kết quả của nhu cầu vui thú của tâm hồn? Nỗi vui
thú ở đây không nên được hiểu một cách hời hợt như kiểu sự vui chơi của trẻ con, mà nên được xem là sự
thoả mãn, hài lòng với chính mình. Khi một tâm hồn đang đau khổ vì sự mất mát, thơ đem lại sự biểu hiện
và chia sẻ, và như vậy làm thoả mãn tâm hồn đó. Khi một kẻ tràn ngập hạnh phúc như trong mối tình đầu,
trái tim hét to lên đến vỡ lồng ngực một niềm vui bất tận mà tuổi hai mươi không thể nào chịu đựng được
nữa: khi đó thơ đến với anh, và nói cho anh biết rằng nó có những phương cách khác để mang niềm vui
của anh đi tặng mỗi người và những cỏ hoa, và anh lập tức nhận ra rằng sự chia sẻ ấy càng chia ra càng
được nhân lên, và hoá ra là chịu đựng nổi. Như thế tình yêu mang lại cho người thanh niên niềm vui,
thường chỉ là chốc lát, nhưng thơ mang lại cho anh niềm vui thứ hai, có vẻ lâu bền.
Nhưng vô thức không phải là tất cả cội nguồn của cảm hứng. Khi nhà thơ gặp một điều mới mẻ, nhận thức
bừng sáng trong tia chớp, đánh động những thói quen cũ kỹ, một lối sống cũ kỹ, những cột nhà và rường
nhà kêu răng rắc, rung lên trong cơn bão nhận thức, căn nhà trí tuệ của nhà thơ, nơi trú ẩn tâm hồn anh,
cũng tràn ngập cảm hứng. Ở những cá nhân khác, trí tuệ chọn cho mình những con đường phản ứng khác,
nhưng ở người làm thơ, nó lập tức liên kết mình với sự xúc cảm. Chỉ khi nào xúc cảm thực sự bắt tay vào
việc, bài thơ mới có cơ hội khởi đầu. Trí tuệ và xúc cảm đều thuộc về ý thức, nhưng xúc cảm gần hơn với
các hoạt động vô thức, chính chúng là những kênh tương tác kỳ lạ giữa ánh sáng và bóng tối, giữa lý trí và
những điều thần bí.
Các tác phẩm đẻ ra các tác phẩm. Các nhà thơ kêu gọi nhau. Các tài năng có một tính chất đặc biệt là làm
phát triển các tài năng khác. Sống giữa thời đại của mình, một nhà thơ bao giờ cũng làm nảy sinh trong
tâm hồn một nhà thơ khác, thường là cùng một thế hệ với mình, có khi là bạn bè thân thiết, cái nhu cầu
được sáng tạo y hệt và hơn so với nhà thơ đó. Tôi xin gọi đó là sự cộng hưởng và sự tranh đua lành mạnh.
Sự cộng hưởng có tính vô thức, và sự tranh đua có tính ý thức.
Không có gì đáng ngạc nhiên là trong một xã hội văn minh và cởi mở, tương đối phóng khoáng, khi các
nhà thơ tự do đi lại, xuất bản, trao đổi, bàn bạc, tự do tập hợp với nhau dưới những bảng hiệu khác nhau,
trường phái khác nhau, kiểu Tự lực Văn đoàn, hay Nghệ an Thi xã, tự do nhậu nhẹt, tự do chơi bời, tự do
sáng tạo, thì xã hội đó và thời đại đó có nhiều tài năng, và các tài năng này đều lớn, vì chúng được kích
thích bởi nhau.