TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC
--------------------------

ĐÀM THỊ ÁNH TRINH

GIÁ TRỊNỘI DUNG VÀ NGHỆ THUẬT
TẬP THƠ NHỮNG NGƯỜI BẠN NHỎ
CỦA PHẠM HỔ
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Văn học thiếu nhi

Người hướng dẫn khoa học
TS. NGUYỄN THỊ NHÀN

HÀ NỘI - 2014


LỜI CẢM ƠN
Lời đầu tiên em xin cảm ơn TS.Nguyễn Thị Nhàn, Trường Đại học
sư phạm Hà Nội 2 đã trực tiếp hướng dẫn và chỉ bảo tận tình cho em để hoàn
thành khóa luận này.
Em cũng xin gửi lời cảm ơn tới các thầy giáo, cô giáo trong khoa
Giáo dục tiểu học, Trường Đại học sư phạm Hà Nội 2 - những người đã tạo
điều kiện và giúp đỡ em trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu.
Cuối cùng, em xin bày tỏ lòng biết ơn tới gia đình và bạn bè đã
giúp đỡ và động viên em rất nhiều trong quá trình học tập để em hoàn thành
khóa luận này!
Em chân thành gửi lời cảm ơn sâu sắc tới thầy cô và các bạn!
Xuân Hòa, ngày tháng 5 năm 2014
Người thực hiện

2.1. Chủ đề tình bạn ......................................................................................... 9
2.1.1. Tình bạn thế giới loài vật ngộ nghĩnh và đáng yêu ................................ 9
2.1.2. Tình bạn thế giới cỏ cây, hoa lá phong phú và đa dạng ....................... 12
2.2. Nhận thức về thế giới xung quanh ........................................................... 15
CHƯƠNG 3. NHỮNG NGƯỜI BẠN NHỎ NHÌN TỪ GIÁ TRỊ NGHỆ
THUẬT .......................................................................................................... 19
3.1. Nghệ thuật xây dựng hình ảnh trong Những người bạn nhỏ .................. 19
3.1.1. Hình ảnh gần gũi, quen thuộc .............................................................. 19
3.1.2. Hình ảnh xinh xắn, đẹp đẽ .................................................................... 22


3.2. Biện pháp nghệ thuật tu từ ...................................................................... 25
3.2.1. Biện pháp nhân hóa .............................................................................. 26
3.2.2. Biện pháp so sánh ................................................................................. 32
3.3. Hình thức hỏi - đáp .................................................................................. 35
3.4. Hình thức mô phỏng âm thanh, nhịp điệu tiết tấu ................................... 39
KẾT LUẬN ..................................................................................................... 43
TÀI LIỆU THAM KHẢO .............................................................................. 45


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Phạm Hổ là một cây bút viết cho thiếu nhi rất thành công. Thơ văn của
ông giàu trí tưởng tượng, vui tươi, ngộ nghĩnh, dễ đọc, dễ nhớ hợp với tâm lý
trẻ thơ. Ông cung cấp cho thiếu nhi nhiều chuyện rất thật mà cũng lạ vô cùng
của thiên nhiên, của đời sống và sinh hoạt hàng ngày.
Phạm Hổ là nhà thơ được sự mến mộ của nhiều thế hệ thiếu nhi Việt
Nam. Trong sự nghiệp văn chương, ông đã viết 25 tập thơ, 35 tập truyện, 20
kịch bản sân khấu và hoạt hình. Tác giả cũng đạt được nhiều giải thưởng danh
giá của Hội văn học Việt Nam. Những sáng tác của ông thể hiện niềm say mê,

tới giá trị nội dung của tập thơ.
Nhìn chung từ những năm 60 cho tới nay đã có rất nhiều lời nhận xét
và phê bình về nội dung và nghệ thuật thơ của Phạm Hổ, nhưng chưa có công
trình nào khai thác sâu về nội dung và nghệ thuật của tập thơ Những người
bạn nhỏ của ông. Dựa trên những thành tựu đã có của giới nghiên cứu, tiếp
thu những ý kiến đó, chúng tôi tiếp tục tìm hiểu sâu hơn về giá trị nội dung và
nghệ thuật tập thơ Những người bạn nhỏ.
3. Mục đích nghiên cứu
Khai thác nội dung và nghệ thuật của tập thơ Những người bạn nhỏ của
Phạm Hổ, khẳng định giá trị tập thơ đối với việc giáo dục mầm non và công
việc sau này của bản thân.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
Khảo sát giá trị nội dung và nghệ thuật Những người bạn nhỏ in trong
Tuyển tập Phạm Hổ ( NXB Văn học 1999). Gồm những bài thơ sau:
- Bắp cải xanh
- Củ cà rốt
- Hoa và Bướm
3


- Rong và Cá
- Tre
- Sáo ăn na
- Lúa và Gió
- Đất và Hoa
- Bướm em hỏi chị
- Ngủ rồi
- Chơi ú tim
- Bê hỏi mẹ

1.1.

Cuộc đời và tiểu sử
Nhà thơ Phạm Hổ có bút danh là Hồ Huy. Ông sinh ngày 28/11/1926

tại xã An Nhơn, huyện An Nhơn, Bình Định. Thủa nhỏ Phạm Hổ đi học ở
trường làng. Sau đó, ông học tiểu học ở Tam Kỳ, Huế rồi theo học trường
Quốc học ở Quy Nhơn. Năm 1943, ông thi đỗ Thành (tức trung học cơ sở),
chưa kịp thi tú tài thì cách mạng tháng 8 thành công, ông đi theo cách mạng
rồi hoạt động văn nghệ từ đó. Ông làm công tác thông tin tuyên truyền tại thị
xã Nguyễn Huệ (Quy Nhơn), sau đó làm thư ký thường trực của ở chi hội Văn
hóa cứu quốc Bình Định do nhà thơ Trần Mai Ninh làm chi hội trưởng.
Năm 1947, ông làm biên tập viên báo “Tin tức Bình Định” rồi được cử
đi học tại lớp hội họa kháng chiến liên khu V do họa sĩ Nguyên Đỗ Cung phụ
trách. Sau khóa học ông về làm cán bộ sáng tác của chi hội Liên khu V và
được bầu làm ủy viên Ban chấp hành đoàn Hội họa Liên khu V.
Năm 1949-1950, ông được đi dự hội nghị văn nghệ ở Việt Bắc và được
bầu làm ủy viên Ban chấp hành chi hội văn nghệ liên khu V.
Năm 1955, ông tập kết ra Bắc, làm công tác đối ngoại ở Hội văn nghệ
Trung Ương. Ông là một trong những thành viên (cùng với Nguyễn Huy
Tưởng, Tô Hoài, Thy Ngọc, Nguyễn Kiên…) sáng lập ra NXB Kim Đồng
(1957) và có nhiều đóng góp cho sự trưởng thành và phát triển không ngừng
của nhà xuất bản dành riêng cho thiếu nhi này.
Năm 1960, ông làm Biên tập viên tại nhà xuất bản Văn học. Từ 19651983, ông làm biên tập viên ở tuần báo văn học (sau đổi thành Báo Văn
Nghệ). Ông được kết nạp vào Đảng Cộng Sản Việt Nam năm 1947.

6


Năm 1983, ông công tác tại Hội Nhà Văn, làm ở tiểu ban Văn học



- Chú vịt bông (thơ) giải A cuộc vận động sáng tác cho thiếu nhi năm
1967-1968.
- Những người bạn im lặng (thơ) giải chính thức về thơ viết cho thiếu nhi
của hội đồng văn học thiếu nhi , Hội nhà văn Việt Nam (1986).
- Giải thưởng cuộc thi sáng tác kịch cho thiếu nhi do Hội nghệ sĩ sân
khấu tổ chức với vở kịch Nàng tiên nhỏ thành Ốc (1986).
Viết cho các em, ngòi bút của Phạm Hổ khá linh hoạt với những cách
chuyển đổi từ góc nhìn đến giọng điệu, lúc là giọng điệu trẻ thơ nói với nhau,
lúc là giọng các cháu trò chuyện với thế giới thiên nhiên và cũng có lúc là
giọng của một người ông, một người cha, người anh ôn tồn, nhân hậu… Thế
giới trẻ thơ trong sáng tác của Phạm Hổ khá phong phú, vừa gần gũi với
những trò chơi, sinh hoạt học hành, lại vừa dẫn dắt suy tưởng làm tâm hồn
các em bay bổng hơn.

8


CHƯƠNG 2: NHỮNG NGƯỜI BẠN NHỎ
NHÌN TỪ GIÁ TRỊ NỘI DUNG
2.1.

Chủ đề tình bạn
Phạm Hổ thừa nhận “Tôi đặc biệt chú ý đến tình bạn trong đời sống

con người. Trong hơn 10 tập thơ viết cho các em, đã có 6 tập tôi viết cho tình
bạn”.
Với trẻ thơ ông đặc biệt quan tâm và chú ý tới câu chuyện bạn bè trong
cuộc sống. Vì theo ông, trẻ em vốn rất khát khao tình bạn, chỉ với tình bạn mà

đẹp bởi dáng vẻ mềm mại và nhẹ nhàng của cô Rong. Cái đáng yêu của" đàn
cá nhỏ" với cô Rong cùng điệu múa như các vũ công đẹp làm sao? Họ uốn
lượn và quấn quýt bên nhau, cái đẹp hài hòa, yên bình và nhẹ nhàng. Cô Rong
và đàn cá nhỏ hẳn rất quý mến nhau mới có sự kết hợp tuyệt vời đến thế:
“Có cô rong xanh
Đẹp như tơ nhuộm
Giữa hồ nước trong
Nhẹ nhàng uốn lượn
Một đàn cá nhỏ
Đuôi xanh, đuôi hồng
Quanh cô rong đẹp
Múa làm văn công”
Bài thơ Thỏ dùng máy nói nói về một chú thỏ đa nghi và ngốc nghếch,
nghe máy điện thoại mà cứ đòi nhìn thấy người ở đầu dây bên kia thì chú ta
mới tin tưởng đó là bạn mình. Đó là sự lém lỉnh của chú thỏ. Tình cảm bạn bè
thân thiết ở đây toát lên từ sự vui đùa, đôi bạn xưng hô cũng thật gần gũi "tớ"
và "cậu","Thỏ" và "Mèo":
“- Thỏ đây! Ai nói đấy
Mèo à? Mèo thế nào?
10


Mình không trông thấy cậu
Nhỡ đứa khác thì sao”
Bài thơ Chơi ú tim kể lại cuộc chơi của Mèo và Chó, nó như câu
chuyện nhỏ. Khi đến lượt Chó trốn Mèo đi tìm thì Chó trốn sau tủ, Mèo bất
ngờ phát hiện ra nhờ cái đuôi Chó đang phe phẩy dưới chân tủ. Ấy vậy mà
Chó vẫn lý sự thật dí dỏm và những ai khó tính lắm nhưng khi đọc bài thơ này
cũng phải tủm tỉm cười vì sự ngộ nghĩnh rất trẻ thơ của Chó. Tình bạn trong
tình huống này như một sự "nũng nịu" đáng yêu trong lý lẽ của chú Chó:

"Tách"cái , chụp xong
Lúc nhận ảnh xem
Gấu đen trợn mắt:
- Sao mình bé choắt
Lại cụt cả chân!
Chụp chẳng nên thân
Này đây trả cậu! ”
Vậy là ở bài thơ này, các bạn nhỏ sẽ thấy vui vẻ về sự ngây ngô của
Gấu đen. Tình bạn càng gắn bó hơn khi giải quyết được nhưng hiểu lầm đáng
yêu đó.
2.1.2. Tình bạn thế giới cỏ cây, hoa lá phong phú và đa dạng
Ngoài những bạn nhỏ là các con vật xung quanh chúng ta còn có các
bạn nhỏ đến từ thiên nhiên cỏ, cây, hoa, lá. Phạm Hổ từng quan niệm thiên
nhiên không thể thiếu trong thơ ca của ông, vì nó gắn liền với các em thiếu
nhi. Các em đọc thơ ông như được du hành trong thế giới loài cây, khám phá
biết bao điều thú vị, lạ lùng mà thiên nhiên ban tặng cho các em. Các loài cây,
cỏ, hoa, lá hiện lên trong thơ Phạm Hổ rất gần gũi, thân thiết, đa dạng sắc màu
với nét kỳ thú, bất ngờ. Tâm hồn tinh tế, tầm lòng thiết tha, trân trọng tuổi thơ

12


và khát vọng về cái đẹp để lại của Phạm Hổ đã khiến thiên nhiên trong thơ
ông càng đáng yêu hơn.
Những hình ảnh của các loài cây, cỏ, hoa, lá dưới con mắt của nhà thơ
hiện lên thật sinh động, ngọt ngào và hấp dẫn. Trước hết phải nhắc đến bài
thơ Củ cà rốt. Được nhà thơ miêu tả sự lớn lên của củ cà rốt với những màu
sắc hài hòa: giữa củ cà rốt màu đỏ, lá của nó màu xanh, củ cà rốt như chú bé
hiếu động: "Nhảy lên/Đẹp thật":
“Lá xanh

ra: Đó là lũy tre và bóng mát của nó. Có ai biết rằng lũy tre đó luôn cho tất cả
những bóng mát mà nó chở che. Vậy lúc nào nó có biết mệt vì cứ cho đi mãi
như vậy. Phạm Hổ "nhân hóa" cái hiện tượng này y như người vậy. Chỉ có
điều lạ là tre mệt mà "Bóng vẫn ngủ ngoan" Tre không bao giờ ngừng nghỉ để
cho muôn loài bóng mát. Tình bạn là ở sự hy sinh và cho đi không toan tính.
Chúng ta gặp rất nhiều lần cái buổi trưa này trong kí ức. Buổi trưa thân yêu có
mặt trên tất cả các miền quê của đất nước. Đó là cảnh thân yêu của tuổi thơ
mà những người trưởng thành hôm nay tái hiện giúp các em:
“Tre cho bóng giỡn
Trên lưng bò vàng
Bây giờ tre mệt
Bóng vẫn ngủ ngoan”
Tình bạn giữa Hoa và Bướm cũng thế! Bạn Bướm suốt ngày quanh
quẩn bên bạn Hoa. Lúc nào bạn Hoa cũng ngẩng đầu để đón những tia nắng
mai một cách tự nhiên. Bạn Bướm có đôi cánh mà suốt ngày bay lượn thướt
tha như có làn gió thổi làm bạn có thể bay được. Tất cả đều là do sự hòa
quyện của thiên nhiên, hòa hợp tất cả các sự vật với nhau:
“ Hoa ngẩng cao đầu
Suốt ngày không mỏi
Bướm bay, bướm bay

14


Như nhờ gió thổi!”
2.2

Nhận biết về thế giới xung quanh
Cùng với chủ đề tình bạn, Phạm Hổ còn muốn cung cấp cho các em


lời thơ để giúp các em hình tượng hóa và ngầm hiểu những thắc mắc mà
người lớn cho là hiển nhiên. Câu chuyện về Sáo ăn na có thể tóm tắt như sau:
Sáo mổ na ăn và hạt đã rơi xuống đất. Tới năm sau, Sáo quay lại khóm na mà
chính nhờ sáo gieo hạt cây đã mọc lên và tươi tốt. Sáo lại tiếp tục đậu trên
cành na do chính sáo trồng mà sáo không hay biết:
“Sáo mổ na ăn
Thả rơi mấy hạt
Năm sau bay qua
Khóm na lên tốt

Rồi na ra quả
Sáo đậu cành rung
Sáo đâu có biết
Chính na sáo trồng”.
Trong bài thơ Lúa và gió lại là cuộc hỏi đáp giữa cua mẹ và cua con.
Câu hỏi ngộ nghĩnh của cua con hỏi cua mẹ đã khiến cho bạn nhỏ rất thích
thú: Dưới cảnh trăng đêm tiếng các cây lúa rì rào làm nên những bài hát đồng
quê. Đó là nhờ các cơn gió nhẹ nhàng đưa các cây lúa va chạm nên tạo ra
tiếng động. Các cây lúa đã tạo ra những bài ca tuyệt vời. Tuy vậy, khi trời
lặng gió, cây lúa sẽ đứng im, bài hát cũng sẽ ngừng. Hiện tượng này được nhà
thơ giải thích rất hay qua đối thoại của cua mẹ và cua con :
"- Cô lúa đang hát
Sao bỗng lặng im

16


Đôi mắt lim dim
Mẹ cua liền đáp
- Chú gió đi xa

khai thác thường xoay quanh những sự việc, những tình cảm bình thường
trong sinh hoạt, cuộc sống hàng ngày. Ông có tâm hồn khá tinh tế, sẵn sàng
đón nhận một ý nghĩa, một sự kiện, một trường hợp hay một hình ảnh nào đó
dù rất nhỏ, rồi chuyển thành ý thơ thành bài thơ, từ mẩu chuyện thành
truyện ngắn.
Với chủ đề tình bạn trong Những người bạn nhỏ, Phạm Hổ đã xây dựng
nên nhân vật khá phong phú. Những nhân vật ấy là người bạn từ thế giới loài
vật, thế giới cỏ cây, hoa lá. Tất cả đều được hình tượng hóa trong những vần
thơ một cách sinh động, gần gũi và nên thơ.
Thế giới tự nhiên chứa đựng những điều bí ẩn, bất ngờ và khó giải
thích cho các em nhỏ, nhưng với ngôn ngữ thơ Phạm Hổ thì nó lại được giải
thích một cách vừa giản dị vừa gây sự thích thú để các em nhận biết dễ hơn,
đúng với tính cách của bạn nhỏ. Các em sẽ yêu thích cách lý giải đó. Làm
được như vậy Phạm Hổ xứng danh là nhà thơ của thiếu nhi.

18


CHƯƠNG 3: NHỮNG NGƯỜI BẠN NHỎ
NHÌN TỪ GIÁ TRỊ NGHỆ THUẬT
3.1.

Nghệ thuật xây dựng hình ảnh trong Những người bạn nhỏ
Hình ảnh trong tập thơ Những người bạn nhỏ khá phong phú và đa

dạng. Tựu chung lại, tất cả đều là nhưng người bạn từ thiên nhiên như là các
loài vật sống gần gũi với con người. Chúng là con chó, con mèo, con gà, con
cá, con bò... Phạm Hổ coi đây là những người bạn. Ngoài ra còn có những
người bạn là những loài hoa lá cỏ cây. Dưới ngòi bút của Phạm Hổ chúng thật
đẹp và sinh động. Có thể là củ cà rốt, cây bắp cải, là cây rong, bông hoa hay

tinh quái của mèo săn tìm chú chó đang ẩn nấp; cái đuôi của chú lộ ra "chỗ
khe tủ"; hình ảnh chú mèo rón rén, nhẹ nhàng rồi bất ngờ "chộp" thật nhanh
chú chó, tất cả hiện ra như một cuộc chơi thú vị của con trẻ ngày nào. Đặc
biệt, hình ảnh kẻ thua cuộc bị bắt chộp "nhe răng ra cười" nói một câu gượng
ghịu đáng yêu của chú chó cún :
"Rủ nhau chơi ú tim
Giờ đến phiên chó trốn
Mèo đảo mắt tim quanh
Chó nấp đâu giỏi thật
Bỗng kìa chỗ khe tủ
Chó để lộ cái đuôi
Rón rén mèo đến nơi
Òa! Chộp ngay lưng bạn
Chó vẫn thú vị lắm
Cứ nhe răng ra cười
Không! Mình trốn giỏi thật
Lỗi chỉ tại cái đuôi!"
20