LỜI CẢM ƠN
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới Tiến Sĩ Nguyễn Thị Nhàn –
người đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành khóa
luận. Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Giáo dục
Tiểu học – Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã quan tâm, tạo điều kiện
thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu.
Trong khóa luận sẽ không tránh khỏi những thiếu sót và hạn chế, kính
mong nhận được sự góp ý chân thành của các thầy cô giáo và các bạn.
Hà Nội, ngày 23 tháng 5 năm 2014
Sinh viên
Nguyễn Thị Ngọc Diệp

LỜI CAM ĐOAN


Tôi xin khẳng định đề tài: “Gía trị nội dung và nghệ thuật tập thơ
Những người bạn im lặng (Khảo sát qua Tuyển tập Phạm Hổ).” là của riêng
tôi, không trùng lặp với bất kỳ tác giả nào khác. Nếu sai, tôi xin hoàn toàn
chịu trách nhiệm.
Hà Nội, ngày 23 tháng 5 năm 2014
Sinh viên
Nguyễn Thị Ngọc Diệp


MỤC LỤC


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
1. Từ những thập kỷ 50 của thế kỷ trước, trong lúc đất nước ta còn gặp
vô vàn khó khăn, Nhà xuất bản Kim Đồng, một nhà xuất bản dành riêng cho

tác thơ của Phạm Hổ. Qua những trang văn giàu tâm huyêt ấy, trẻ được giáo
dục tư tưởng, tình cảm, đạo đức tốt đẹp, giàu tính thẩm mỹ và hết sức nhân ái,
bao la. Đồng thời, trẻ học được cách ứng xử trong giao tiếp, được rèn kỹ năng
ngôn ngữ, tư duy và cảm xúc.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Phạm Hổ được đánh giá là cây đại thụ trong nền văn học thiếu nhi. Ông
dành cả cuộc đời, tâm huyết cho mảng văn học này. Ở phần Lịch sử vấn đề
này, chúng tôi xin điểm lại một số công trình, ý kiến tiêu biểu liên quan đến
tập thơ Những người bạn im lặng. Sau đây là những ý kiến tiêu biểu:
- Bản thân nhà thơ Phạm Hổ tâm sự: “ Tôi đặc biệt chú ý tới tình bạn
trong đời sống con người. Trong hơn 10 tập thơ viết cho các em, đã có 6 tập
tôi viết về tình bạn: Chú bò tìm bạn, Bạn trong vườn, Những người bạn im
lặng, Những người bạn nhỏ, Ai kêu đấy?, Bạn nào thích nhảy”.
- Nhà thơ Định Hải trong bài viết Mười lăm năm thơ cho thiếu nhi (Báo
văn nghệ , số 468, 29.9.1972 ) có nhận xét về thơ Phạm Hổ: “ Thơ Phạm Hổ
nặng về khai thác khía cạnh tình cảm của nhi đồng. Thơ anh uyển chuyển
giàu nhạc điệu, gần gũi với đồng dao”.
- Nhà thơ Vũ Duy Thông khẳng định: “ Đọc thơ Phạm Hổ viết cho các
em, ấn tượng đầu tiên anh để lại là: Đây là con người yêu trẻ đến mức đắm
đuối, không bao giờ no chán, một người luôn luôn khao khát tìm đến trẻ để
hiểu và yêu chúng hơn nữa, một người muốn – không phải là đóng vai một
thầy giáo nghiêm nghị cất lời răn dạy phải trái – mà là một người bạn chân
thành của trẻ”. (“ Con đường đến với trẻ thơ” – Bàn về văn học thiếu nhi,
Nhà xuất bản Kim Đồng, 1983).

5


- Nhà nghiên cứu Vân Thanh nhận định: “ Không phải ngẫu nhiên, thơ
Phạm Hổ tươi mát và rất trẻ. Ông là một trong những nhà thơ thường xuyên



-

Thông qua giá trị nội dung và nghệ thuật ấy thấy được tác dụng giáo dục của
thơ Phạm Hổ đối với học sinh lứa tuổi Mầm Non trong việc giáo dục nhân

-

cách và bồi dưỡng tâm hồn cho trẻ.
Bản thân tác giả khóa luận trau dồi tri thức về văn học, sự hữu ích về nghiên
cứu văn học với công việc dạy ở cấp học Giáo dục Mầm Non sau này.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
Trong phạm vi nghiên cứu khóa luận, chúng tôi tập trung khảo sát tập
thơ Những người bạn im lặng trích trong Tuyển tập Phạm Hổ, NXB Văn học
– Hà Nội – 1999.
4.2. Phạm vi nghiên cứu
+ Khóa luận nghiên cứu giá trị nội dung và nghệ thuật tập thơ Những
người bạn im lặng qua những sáng tác được in trong Tuyển tập Phạm Hổ,
NXB Văn học – Hà Nội – 1999.
+ Khóa luận khảo sát 27 bài thơ sau:
-

Gương
Dây phơi
Cầu
Bảng chỉ đường
Qủa sương
Sen nở

Rế
Cầu chì
Đôi
que
đan
Ghế đá
Bàn là

5. Nhiệm vụ nghiên cứu
-

Tìm hiểu những đặc trưng của thơ
Tìm hiểu về sự nghiệp văn học của Phạm Hổ
Tìm hiểu những kiến thức lý luận liên quan đến khóa luận: Hình ảnh nghệ
thuật, các biện pháp nghệ thuật, nghệ thuật xây dựng tình huống đối thoại…

7


6. Phương pháp nghiên cứu
-

Phương pháp thống kê
Phương pháp nghiên cứu tác phẩm theo thể loại
Kết hợp các thao tác khoa học khác: Bình giảng, phân tích…

8


NỘI DUNG

vừa vẽ vừa làm thơ, và như ông thừa nhận có khi mê làm thơ hơn vẽ. Đến
đầu năm 1950, Phạm Hổ được cử đi dự hội nghị Văn học toàn quốc ở Việt
Bắc với tư cách là một nhà thơ trẻ liên khu 5.
Tháng 1-1954 Phạm Hổ có mặt ở Hà Nội và làm công tác đối ngoại ở
Hội Văn nghệ Trung Ương.
Năm 1957, ông được kết nạp vào Hội nhà văn Việt Nam ngay khóa
đầu tiên. Cũng trong thời gian này, Phạm Hổ cùng với các nhà văn Nguyễn
Huy Tưởng, Tô Hoài thành lập nhà xuất bản Kim Đồng - cơ quan chuyên
trách ấn hành những tác phẩm dành riêng cho thiếu nhi.
Trong những năm chống Mĩ, Phạm Hổ làm việc trong nhiều cương vị ở
nhà xuất bản Kim Đồng, nhà xuất bản Hội nhà văn, báo Văn nghệ… Ông đi
nhiều nơi, có khi vào cả tuyến lửa Quảng Bình, Vĩnh Linh để lấy tài liệu
sáng tác. Đất nước thống nhất, Phạm Hổ vẫn tiếp tục đi nhiều nơi và sáng
tác, nhất là sáng tác cho thiếu nhi Việt Nam.
Năm 1983, Phạm Hổ là Chủ tịch hội đồng văn học thiếu nhi của Hội
nhà văn Việt Nam. Năm 1995, ông về hưu nhưng vẫn tiếp tục viết cho các
độc giả nhỏ tuổi thân yêu và cho cả người lớn.
Ngày 4 tháng 5 năm 2007, Phạm Hổ qua đời ở tuổi 81. Song, hình như
với thiếu nhi Việt Nam, Phạm Hổ vẫn mãi là người bạn thân thiết của tuổi
nhỏ.
1.1.2. Sự nghiệp văn chương
Phạm Hổ sáng tác nhiều thể loại: thơ, truyện ngắn, tiểu thuyết cho cả
người lớn và trẻ em. Sự phong phú trong thể loại và số lượng dày dặn của tác
phẩm đã chứng minh cho cây bút Phạm Hổ có nguồn tiềm lực sáng tạo dồi
dào và khá linh động.
Viết cho người lớn, Phạm Hổ có những tác phẩm khá đặc sắc như: Cây
bánh tét của người cô, Người vợ lẽ, Vườn xoan (truyện ngắn), Những ô cửa
những ngả đường (thơ)…

10

11


Hai vợ chồng và con voi quý (Chuyện hoa - chuyện quả, tập bốn, 1988)
Chim lưu ly (Chuyện hoa - chuyện quả, tập năm, 1990)
Quả tim bằng ngọc (Chuyện hoa - chuyện quả, tuyển chọn, 1993)
Lửa vàng, lửa trắng, lửa nâu (1993)
Kịch:
Nàng tiên nhỏ thành Ốc (1981)
Tìm gặp lại anh (1981)
Người gái hầu của Mị Châu (1984)
Mị Châu và chiếc áo lông ngỗng (1984)
Phạm Hổ đã được trao tặng các giải thưởng văn học:
Giải A trong các cuộc vận động sáng tác cho thiếu nhi với các tập thơ
Chú bò tìm bạn (1957-1958), Chú vịt bông (1967-1968).
Giải thưởng chính thức về thơ viết cho thiếu nhi của hội đồng văn học
thiếu nhi, Hội nhà văn Việt Nam với tập thơ Những người bạn im lặng
(1985).
Giải thưởng cuộc thi sáng tác kịch bản cho thiếu nhi do Hội nghệ sĩ sân
khấu tổ chức với vở kịch Nàng tiên nhỏ thành Ốc (1986).
Với những đóng góp quan trọng cho nền văn học thiếu nhi, Phạm Hổ xứng
đáng với Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật (đợt I -2001).
1.2. Những người bạn im lặng nhìn từ phương diện nội dung
Đi vào thế giới thơ Phạm Hổ, ta bắt gặp tất cả những gì quen thuộc
trong cuộc sống hàng ngày của các em. Đó là cái kéo, cái chổi, cái đinh,cái
rế, là con chó, con mèo, là cây na, cây khế… Tất cả đều có mặt trong thơ ông
một cách tự nhiên, dung dị. Thực ra, những nhân vật này cũng hiện diện
trong sáng tác của hầu hết các nhà thơ viết cho thiếu nhi. Vậy đâu là nét
riêng trong nghệ thuật trữ tình của Phạm Hổ - đặc biệt là trong Những người
bạn im lặng ?

Rế ngồi bên đợi chờ…
( Rế)
Bên cạnh việc tập trung tới tính hữu ích cho đời của các đồ vật thì tình
bạn trong Những người bạn im lặng được Phạm Hổ tái hiện ở những mối
quan hệ tốt đẹp. Bạn bè cần quan tâm, giúp đỡ, yêu thương lẫn nhau. Mỗi
người bạn đều thầm lặng, vị tha, làm cho mọi người được vui.

14


Cái Đinh, đã được hình dung như một cậu bé tinh nghịch và tốt bụng,
luôn sẵn sàng giúp đỡ mọi người, nhưng đọc bài thơ, người ta vẫn không thể
nhầm nó với một vật nào khác:
Chân nhọn, đầu tà
Thân hình thẳng tuột
Chôn mình vào cột
Chôn mình vào tường
Cho chị treo gương
Cho em treo ảnh
Xong rồi, hóm hỉnh
Đinh ta tươi tỉnh
Nhô đầu nhìn quanh.
( Đinh)
Lại cả cái Chổi duyên dáng, dí dỏm là người bạn thân thiết với ngôi
nhà thân yêu. Chổi luôn muốn cho ngôi nhà sạch đẹp:
Thích buộc nhiều thắt lưng
Cả đời không đi dép
Chổi múa dạo một vòng
Rác trong nhà biến sạch.
(Chổi)

Mưa nắng bốn mùa
Ghế luôn nằm đấy
Đợi người đi chơi
Mỏi chân, ngồi nghỉ…
Giữa thiên nhiên và thiên nhiên, giữa thiên nhiên và con người cũng
luôn che chở, nương tựa vào nhau. Cái ghế đá cũng vậy. Nó được cây to che
chở, được con người sưởi ấm cho ghế đỡ lạnh:
Mùa hè, ghế nóng
Che mát, cây lo
Mùa đông ghế lạnh
Hơi người sưởi cho.
(Ghế đá)
Đó còn là dao và kéo ( Dao và kéo). Cả hai đều biết yêu quý ông đá
mài vì nhờ có ông mà chúng luôn được sắc nhọn và sáng bóng:

16


Cả hai đều biêt
Yêu ông đá mài
( Dao và kéo)
Hay là sự tương trợ yêu thương giữa cây dưa hấu với đất ( Dưa). Đất
sắn sàng ôm, ẵm những trái dưa to nặng khi mẹ dưa hấu mềm yếu đành “
giao nhờ” cho đất.
Trong suốt tập thơ Những người bạn im lặng của Phạm Hổ người ta
thấy mọi ranh giới giữa người và thế giới tự nhiên đều bị xóa bỏ. Hay nói
đúng hơn, trong con mắt của Phạm Hổ không hề tồn tại ranh giới giữa người
và vật mà chỉ có một thế giới duy nhất – thế giới của bạn bè. Trong thế giới
của tình bạn ấy, Phạm Hổ không chỉ dừng lại ở việc biết đến tên gọi đơn
thuần mà còn hiểu rõ đặc điểm, tính chất riêng của từng người bạn. Qua đó

nay cho nó. Thông qua những vần thơ của mình, Phạm Hổ muốn các em
nhận ra rằng, mọi thứ đều có linh hồn và sự sống. Vì vậy, các em hãy xem
chúng như những người bạn, hãy biết nâng niu và chăm sóc chúng như chính
những người bạn của mình.
Thiên nhiên là một nội dung quan trọng trong thơ Phạm Hổ. Ông đã
chuyển được tất cả những điều kì diệu, phong phú của thiên nhiên vào thơ,
giúp các em hiểu biết về thiên nhiên, bồi đắp tâm hồn trẻ thơ. Thiên nhiên
trong thơ Phạm Hổ là sự hồn nhiên, vui tươi thích thú của trẻ thơ được giao
hoà với trời đất vạn vật xung quanh. Bởi vì chỉ “ ưu tiên” cho Những người
bạn im lặng nên ở tập thơ này, thiên nhiên không xuất hiện nhiều. Vả lại, nếu
có thì cũng chỉ là những cảnh vật không ồn ào, chúng cũng mang vẻ đẹp
thầm lặng mà thôi: Mây, Một ông trăng, Sen nở, Qủa sương là những bài thơ
về thiên nhiên như vậy.
Thiên nhiên còn gợi cho chúng ta bao nhiêu điều suy nghĩ về cuộc sống
của con người. Thiên nhiên là lòng rộng rãi, là sự im lặng cho đi không đòi
lại, là sự bao dung. Đang có nỗi buồn, gặp một cánh đồng xanh, một khu
rừng đẹp, một mặt biển trăng lên, một trời sao lấp lánh, ta như được an ủi,

18


được nghe những lời khuyên bảo chí tình và bổ ích. Đến với Một ông trăng
ta dường như bắt gặp một bức tranh thiên nhiên đa dạng và phong phú. Một
thứ tưởng chừng xa xôi mà gần gũi vô cùng. Chúng là quà tặng của thiên
nhiên – một thứ quà luôn theo bước con người.
Đối với người Việt ông trăng quen thuộc từ trong câu đồng dao ngộ
nghĩnh. Trẻ con còn mời ông trăng xuống hạ giới tham gia những trò vui của
chúng:
Ông trăng xuống đây chơi cây
Thì cây sẽ cho hoa,

rơi, chứng kiến lũ giặc trên bầu trời bị rụng:
Trăng súng nổ
Trăng giặc rơi
Không chỉ giúp các em khám phá ra một thứ quả đặc biệt “ Quả
sương” - một thứ quả của thiên nhiên, tác giả còn giúp các em biết yêu quý
thiên nhiên, yêu quý “ loại quả mình yêu thương”. Món quà đấy không đem
lại sự thỏa mãn vật chất nhưng là cái đẹp của tạo hóa tặng cho con người.
Các em hãy nâng niu, trân trọng cái đẹp như thế:
Chúng tôi chỉ sinh ra
Những quả sương như thế
Để yên vậy ngắm chơi
Đừng hái đi bạn nhé!
Em bước đi rất khẽ
Cứ sợ động vào sương
Cứ sợ làm rơi mất
Loại quả mình yêu thương…
( Qủa sương)
Còn trong bài thơ Sen nở thì sự tinh tế, thầm lặng của hương vị hoa sen
được tác giả thể hiện thông qua những câu thơ sau:
Chỉ nghe
Hương sen
Mặt hồ tỏa khắp
Chỉ nghe
Thơm mát
Gío hồ

20


Bay xa…



Chỉ biết
Sen nở
Và con
Lớn lên!
Như vậy, Phạm Hổ muốn nói với các em rằng, muôn vàn cây cối xung
quanh các em cũng có nhịp đập của sự sống, chúng cũng lớn lên hàng ngày
như các em, hãy biết yêu thương và trân trọng chúng.
1.2.3. Bài học về thế giới tạo vật xung quanh và khám phá thế giới
Cùng với nội dung tình bạn, Phạm Hổ còn muốn cung cấp cho các em
những hiểu biết ban đầu về thế giới sự vật, hiện tượng. Tùy từng trường hợp
cụ thể mà ông giới thiệu cho các em tên gọi hay đặc điểm, hình thức, lợi ích
của sự vật. Thế giới hiện tại có biết bao điều mới lạ mà các em rất muốn
được tìm hiểu, khám phá… Chính vì hiểu được tâm lý và nhu cầu của lứa
tuổi, nhà văn đã dẫn dắt các em đi từ bất ngờ này đến bất ngờ khác, phát hiện
ra những điều mới mẻ trong cuộc sống hàng ngày. Đó là những bài học về
thế giới tự nhiên và môi trường xung quanh.
Để mở mang khái niệm về nước, Phạm Hổ viết một bài thơ theo lối
định nghĩa. Thông qua đó, nhà thơ cùng trẻ học cách phân biệt trạng thái của
nước trong tự nhiên:
Nước lên xuống: biển cả!
Nước nằm im: ao, hồ
Nước chảy xuôi: sông, suối
Nước rơi đứng: trời mưa
Nhưng cuối cùng, ý tứ của bài thơ thật bất ngờ bởi sự khám phá của trẻ
con và sự tập trung niềm thích thú vào trời mưa chứ không phải trạng thái
của nước nữa:
Xem kìa, trời đang mưa!


Trong cây còn có chim.
(Cây)

23


Từ khám phá, tìm hiểu những điều đơn giản, bình dị trong cuộc sống
hàng ngày, tác giả đã đưa sự khám phá của trẻ tới một thế giới xa hơn, phức
tạp hơn. Đó là sự khám phá về “ Một ông trăng”, ông trăng “ của mỗi người;
của mọi người”.Trăng có lúc tròn lúc khuyết, trăng là bạn, là người thân, là
cuộc sống luôn luôn theo dõi bước đi của mọi người
Trăng làm bạn với người thôn quê trên đồng lúa; trăng có mặt trong
những cuộc tiễn đưa và chào đón những người thân yêu:
Trăng tiễn thầy
Trăng đón bạn.
Trăng cũng vào trong những cuộc chơi của con trẻ:
Trăng rước đèn
Trăng thi hát
Người ta có nhiều hình dung về ông trăng trong niềm yêu mến, trong sự
tương giao của mỗi người. Tùy từng lúc, từng nơi, từng công việc mà người
bạn là trăng luôn sẻ chia, gần gũi:
Trăng thức học
Trăng tắm đêm
Trăng rước đèn
Trăng thi hát
Trăng thơ Bác
Trăng bà ru.
Như vậy, trên thế gian này, con người có nỗi buồn, vui, những công
việc, những thăng trầm của cuộc sống, trăng đều thấu cảm và sẻ chia:
Trăng thả diều

Hổ. Qua những sự vật, hiện tượng quen thuộc trong cuộc sống hàng ngày,
nhà thơ mong muốn các em có những hành xử phù hợp với chúng. Theo ông
thế giới này được tạo dựng bởi yêu thương. Bên cạnh chủ đề tình bạn, thiên
nhiên cũng là một nội dung quan trọng trong thơ Phạm Hổ. Ở Những người
bạn im lặng, thiên nhiên được ông chuyển vào thơ một cách tinh tế giúp các
em hiểu và yêu mến thế giới xung quanh. Qua thiên nhiên, thơ ông tạo nên
mối giao cảm, gắn bó với con người, hướng các em biết yêu cái đẹp, biết

25