PhÇn I : MỞ ĐẦU
I. Lí do chọn đề tài
a. Thực trạng của vấn đề dạy và học môn Địa lý ở THCS Trần Hưng Đạo
Địa lý là một môn khoa học có phạm trù rộng lớn và có tính thực nghiệm
cao, môn khoa học vừa mang tính chất tự nhiên vừa mang tính chất xã hội. Nó
không chỉ dừng lại ở việc mô tả các sự việc và hiện tượng địa lý xảy ra trong tự
nhiên và trong các hoạt động kinh tế xã hội mà còn giúp chúng ta biết giải
thích, phân tích, so sánh, tổng hợp các yếu tố địa lý thấy được mối quan hệ tác
động qua lại giữa chúng với nhau. Qua đó nó còn góp phần phát hiện, sử dụng,
khai thác và cải tạo tài nguyên thiên nhiên, môi trường một cách hợp lý, phát
huy những mặt tích cực về điều kiện tự nhiên cũng như các điều kiện kinh tế xã
hội nhằm góp phần tích cực vào xây dựng phát triển kinh tế xã hội,quốc phòng,
an ninh quốc gia.
Để phù hợp với đặc trưng bộ môn, đồng thời thực hiên tốt quá trình đổi mới
phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa các hoạt động học của học sinh.
Việc dạy học môn địa lý ở các trường phổ thông muốn đạt được chất lượng cao
thì đi đôi với lý thuyết việc sử dụng đồ dùng trực quan đặc biệt là kênh hình một
yếu tố bắt buộc và có tác dụng lớn để phát huy tính tích cực, chủ động của học
sinh trong quá trình học tập, tăng cường kỹ năng địa lý( nhận xét, phân tích, giải
thích,đánh giá, so sánh, tổng hợp… các bản đồ, biểu đồ,tranh ảnh…). Qua đó
học sinh sẽ tự mình phát hiện kiến thức và khắc sâu nội dung bài học. Mặt khác
nó còn giúp giáo viên tổ chức việc dạy học theo đặc trưng bộ môn có hiệu quả
trong giảng dạy Địa lý ở trường THCS nói chung. Để giúp học sinh nắm và hiểu
bài, người giáo viên phải biết cách sử dụng, khai thác và hiểu rõ nội dung kênh
hình muốn truyền đạt kiến thức gì. Đây là một trong những yếu tố gây hứng thú,
lôi cuốn học sinh, giúp các em hiểu bài dễ dàng, ghi nhớ lôgic, không máy móc

-1-


làm cho tư duy các em sau này này có thể tự phân tích, giải thích khi không có

sự vật, hiện tượng địa lý và các mối quan hệ của chúng theo thời gian và không
gian, từ đó biết giải thích các hiện tượng sự vật địa lí xung quanh.
- Việc sử dụng, khai thác kênh hình trong dạy học môn Địa lớp có ý nghĩa rất lớn
trong quá trình hình thành kiến thức và kỹ năng địa lý cho học sinh. Vấn đề là giáo
viên phải có phương pháp khai thác hiệu quả và tạo được sự hứng thú say mê cho
học sinh.
2 .Đối với học sinh:
- Việc sử dụng, khai thác tốt các kênh hình sẽ giúp học sinh nắm nội dung bài
học nhanh hơn, hiệu quả hơn, nhớ bài lâu hơn và có hệ thống.
- Học sinh không thuộc bài máy móc, có suy nghĩ một cách lôgic tư duy độc lập,
các em có kĩ năng phân tích, tổng hợp các yếu tố địa lý một cách hợp lý và đặc
biệt sẽ tạo hứng thú cho học sinh trong việc lĩnh hội kiến thức
III. Nhiệm vụ nghiên cứu
Một số kỹ năng khai thác kênh hình trong dạy học địa lí của học sinh ở trường
THCS Trần Hưng Đạo
IV. Đối tượng nghiên cứu
1. Đối tượng nghiên cứu :
- Học sinh các lớp 6a, 6c, 7a, 7b, 8b, 8c
2.Phạm vị nghiên cứu
- Trường THCS Trần Hưng Đạo
V. Phương pháp nghiên cứu
1. Nghiên cứu lý luận.
- Xuất phát từ chức năng, nhiệm vụ, đặc trưng của bộ môn địa lý và trước yêu
cầu đổi mới giáo dục cũng như thực tiễn dạy học bộ môn dịa lý. Nên việc biên
soạn sách giáo khoa địa lý cấp THCS cũng có nhiều thay đổi về nội dung và
phương pháp. Đó là học sinh không phải học thuộc lòng sách giáo khoa mà phải
tìm tòi, nghiên cứu, quan sát… những vấn đề về tự nhiên, về sự vật, hiện tượng

-3-




cấp kiến thức sẵn cho các em điều này làm hạn chế khả năng tư duy của học sinh.
Nguyên nhân của tình trạng trên là:
- Không ít giáo viên chưa hiểu xuất xứ, nội dung, ý nghĩa của kênh hình trong
sách giáo khoa, trong khi đó lần đổi mới sách giáo khoa này số lượng kênh hình
được tăng lên rất nhiều so với trước đây nhất là hình vẽ.
- Có giáo viên nhận thức đầy đủ giá trị nội dung kênh hình nhưng lại ngại
sử dụng, sợ mất thời gian, chưa biết kỹ năng khai thác hình ảnh và tổ chức lớp
cho hiệu quả hoặc sử dụng mang tính hình thức.
VI. Những đóng góp của đề tài
- Để phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, giáo viên
cần thiết phải sử dụng có hiệu quả kênh hình trong dạy học môn địa lý .Từ việc
nhận thức và xác định được vị trí, ý nghĩa của việc sử dụng kênh hình trong giảng
dạy địa lý ở bậc THCS nói chung và ở trường THCS Trần Hưng Đạo nói riêng
trong những năm gần đây việc sử dụng kênh hình chưa có hiệu quả nên chưa giúp
học sinh hiểu sâu những hình ảnh, hình vẽ, những kiến thức địa lý, đồng thời
không hình thành được khái niệm địa lý, không giúp các em phát huy được khả
năng quan sát, sự tư duy về ngôn ngữ của học sinh. Những giờ học như vậy cũng
là nguyên nhân dẫn đến học sinh chưa hứng thú với môn địa lý. Từ thực tế tôi xin
được trình bày kinh nghiệm “ Một số kỹ năng khai thác kênh hình trong dạy học
địa lí tạo hứng thú học tập cho học sinh THCS ở trường THCS Trần Hưng
Đạo” nhằm giúp giáo viên và học sinh có thêm nguồn tài liệu tham khảo về cách
khai thác kiến thức từ hình ảnh có hiệu quả.
PHẦN II : NỘI DUNG NGHIÊN CỨU VÀ KẾT QUẢ
Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài
I. Cơ sở lí luận của đề tài:
- Sử dụng, khai thác kênh hình nhằm gợi mở và hướng dẫn học sinh khai thác các
nguồn tri thức ở trong bài học chứa đựng trong kênh hình để phát triển các năng
lực tư duy sáng tạo của học sinh.

b. Điều tra tình hình giảng dạy của giáo viên.
-6-


- Trao đổi với thầy,cô giáo trong trường và một số đồng nghiệp trường bạn .
- Dự giờ giáo viên dạy
2. Thời gian tạo giải pháp.
Sáng kiến này tôi thực hiên từ đầu năm học 2016– 2017 và tiếp tục hoàn thiện
trong tháng 4/2017
3. Các giải pháp để tổ chức thực hiện.
3.1. Các nguyên tắc sử dụng:
Thiết bị dạy học môn Địa lý rất phong phú, đa dạng như hình ảnh, bản đồ,
mẫu vật... trong khuôn khổ của đề tài này tôi xin được nêu việc sử dụng kênh hình
( chủ yếu là hình ảnh) khi sử dụng những kênh hình được trình bày kết hợp với
kênh chữ để tìm hiểu nội dung của bài nhằm giúp học sinh hoàn thiện kiến thức
mà bài học yêu cầu phải nắm được. Để học sinh khai thác tốt kiến thức qua kênh
hình, giáo viên giao nhiệm vụ tìm hiểu trước nội dung bài học ở nhà để các em có
được biểu tượng ban đầu về các sự vật hiện tượng địa lý thể hiện trong kênh hình.
- Trong chương trình địa lí THCS bài nào cũng có tranh ảnh nên việc hình thành
kỹ năng cho các em cần phải thường xuyên tạo thành hệ thống và nâng cao dần
theo khối lớp.
Nội dung khai thác kênh hình, ngoài câu hỏi trong sách giáo khoa thì giáo
viên phải có hệ thống câu hỏi gợi mở để tổ chức học sinh làm việc cá nhân hay
theo nhóm hoặc cả lớp.Bên cạnh đó giáo viên có thể sử dụng thêm các hình ảnh
minh họa khác ngoài sách giáo khoa để khắc sâu kiến thức trọng tâm hoặc làm nổi
bật nội dung muốn đề cấp
3.2. Cách tiếp cận, khai thác các hiện tượng, sự vật qua hình vẽ, tranh ảnh.
Giáo viên phải hiểu rõ hình vẽ được minh họa phản ánh được phần nào của
nội dung bài học để định hướng cho học sinh cách tìm hiểu.Giáo viên phải tìm ra
cách tiếp cận vấn đề vừa dễ hiểu vừa gây được sự hứng thú cho học sinh.

nham, khói bụi và mắc ma.

-8-


+ Giáo viên nhấn mạnh núi lửa là một hiện tượng tự nhiên trên Trái Đất,
con người cần phải tìm ra các biện pháp dự báo và phòng chống tác hại của núi
lửa.
Hình 33 – Tác hại của một trận động đất
* Phương pháp sử dụng: Hình 33 được sử dụng khi dạy học mục 2 – Núi lửa
và động đất.
Hoạt động 1:Hướng dẫn học sinh quan sát hình vẽ và nêu câu hỏi để học sinh trả
lời.
- Hãy mô tả về tác hại của một tác hại của trận động đất.
Hoạt động 2: Giáo viên hướng dẫn vào hình ảnh để mô tả theo khả năng hiểu biết
của các em.
Hoạt động 3: Giáo viên nhận xét câu trả lời của học sinh, tập trung sự chú ý của
các em vào hình ảnh và mô tả.
- Trận động đất gây lên những tác hại như: nhà cửa, đường xá, cầu cống,
các công trình xây dựng, giao thông bị ngưng trệ, thiệt hại lớn về của cải vật chất
và con người.
+ Giáo viên nhấn mạnh trên thế giới có nhiều nơi xảy ra động đất như
Nhật Bản, In-đô-nê-xi-a, Trung Quốc,…gây nhiều thiệt hại. Nhật Bản đã từng ra
thảm họạ kép vào năm 2010.
Bài 17 Lớp vỏ khí (Địa lí 6)
Hình45.- Các thành phần không khí
* Phương pháp sử dụng: Hình 45 được sử dụng khi dạy học mục 1 – Thành
phần của không khí.
Hoạt động 1: Giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát hình vẽ và đọc thông tin của
hình vẽ, giáo viên nêu câu hỏi để học sinh trả lời.

- Lớp vỏ khí gồm tầng đối lưu, tầng bình lưu và các tầng cao khí quyển.
- Tầng gần mặt đất, có độ cao trung bình đến 16 km là tầng đối lưu.
- 10 -


- Tầng không khí nằm trên tầng đôi lưu là tầng bình lưu.
-Các tầng cao khí quyển nằm ở độ cao trên 80 km là tầng có độ dày lớn
nhất.
*Vai trò: lớp vỏ khí có tác dụng điều hòa nhiệt độ của Trái Đất, chứa những
hạt nhân ngưng kết gây ra mây, mưa… xuống bề mặt Trái Đất. Lớp ôzôn trong
tầng bình lưu có tác dụng ngăn cản những tia bức xạ có hại cho sinh vật và con
người trên Trái Đất.
+ Giáo viên nhấn mạnh tầng đối lưu là tầng xảy ra hầu hết các hiện tượng
khí tượng ngoài Trái Đất.
Bài 11: Di dân và sự bùng nổ đô thị ở đới nóng(địa lí 7)
Khai thác hình 11.1 và 11.2 (SGK) để dạy mục 2 - Đô thị hóa
Hoạt động 1: Giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát hình ảnh, mô tả các đối
tượng địa lí trong hình đồng thời nêu câu hỏi để học sinh trả lời.
- Mô tả hình ảnh đất nước Xingapo ?(Nhà cửa, đường xá, mức độ tập
trung của các công trình…)
- Mô tả khu nhà ổ chuột ở Ấn Độ(Nhà cửa, cuộc sống người dân…)
Hoạt động 2: Giáo viên hướng dẫn học sinh trả lời câu hỏi bằng khả năng hiểu
biết của các em .
- Qua 2 bức ảnh đã phản ánh cuộc sống ở đô thị của 2 địa điểm trên như
thế nào?
- Giải thích tại sao lại có sự khác biệt như vây giữa hai đô thị ở Châu Á?
Hoạt động 3:Giáo viên nhận xét câu trả lời của học sinh, tập trung sự chú ý của
các em và chuẩn nội dung kiến thức qua hình
- Tốc độ đô thị hóa ở đới nóng rất cao
- Tỉ lệ dân thành thị tăng nhanh

về tác hại của một trận động đất
Kêt quả
Lớp

Giỏi
SL

Khá
%

SL

%
- 12 -

Trung bình
SL
%

Yếu
SL
%


6A(31 h/s)
12
39
13
42
4


Yếu
SL
%
3
11

Tương tự tôi cho các em học sinh lới 7A và 7B cùng làm câu hỏi : Dựa vào
H11.2 “Em hãy nêu những tác hại xấu đến môi trường do đô thị hóa tự phát ở đới
nóng ” .Lớp 7A giáo viên hướng dẫn cho học sinh cách khai thác hình ảnh bằng
các câu hỏi gợi mở kết hợp với kênh chữ trong SGK còn lớp 7B giáo viên không
hướng dẫn cụ thể cách khai thác hình ảnh .Sau 10 phút làm bài kết quả như sau:
Kêt quả
Lớp
7A(32 h/s)
7B(32h/s)

Giỏi
SL
11
7

Khá
%
34
22

SL
14
11


Giỏi
SL
12

Khá
%
38

SL
15

%
47
- 13 -

Trung bình
SL
%
5
15

Yếu
SL
%
0
0


8C(32h/s)

học sinh chủ động, tự giác tìm hiểu bài, phát huy tính tích cực, độc lập suy nghĩ,
kết hợp vận dụng kênh chữ, kênh hình để tiếp thu kiến thức thông qua hệ thông
câu hỏi gợi mở, hướng dẫn của giáo viên.
Trong giờ học giáo viên động viên kịp thời, khuyến khích đánh giá học sinh
nhằm tạo không khí học tập gây hứng thú, kích thích tính tích cực học tập chủ
động, sáng tạo, tìm hiểu, khám phá các hoạt động nhận thức của học sinh.
Trong giờ học giáo viên cần có thái độ cởi mở, thân thiện, gần gũi và tạo tâm
lý tốt cho các em. Tìm hiểu khả năng tiếp thu bài, vận dụng kiến thức và khả năng
quan sát, thực hành cả học sinh để có những điều chỉnh thích hợp khi áp dụng
sáng sáng kiến này. Qua giảng dạy tôi rút ra một số kinh nghiệm sau:
+Giáo viên phải nghiên cứu, tìm hiểu nội dung bài. Xác định rõ nội dung kiến
thức của bài, mục bài ở cả kênh chữ và kênh hình để định hướng cho học sinh trả
lời câu hỏi giáo viên đưa ra hoặc trả lời câu hỏi phía dưới kênh chữ của mỗi mục
bài.
+ Động viên khuyến khích học sinh học tập sáng tạo, chủ động.
+ Trao đổi dự giờ, giao lưu với đồng nghiệp
- 14 -


+ Tìm đọc tài liệu về bộ môn, hướng dẫn học sinh phương pháp sử dụng kênh
hình không phụ thuộc nhiều vào kênh chữ.
- Sáng kiến kinh nghiêm này mới đề cập tới một số hình ảnh của các bài. Còn một
số hình khác chưa đề cập tới để phản ánh được toàn bộ nội dung bài học, mục học.
- Sáng kiến kinh nghiệm này có thể vận dụng vào việc khai thác các kênh hình
môn Địa lý cấp THCS.Trong quá trình giảng dạy tôi tiếp tục áp dụng kinh nghiệm
trong những năm học tiếp theo.
- Qua đây bản thân tôi cũng mong muốn đối với các đồng chí giáo viên giảng dạy
cần dành thời gian nhiều hơn cho việc nghiên cứu nội dung bài học, nghiên cứu
sách giáo viên, đọc tài liệu tham khảo. Sử dụng đồ dùng dạy học thường xuyên, có
hiệu quả, chú trọng sử dụng, khai thác kênh hình trong sách giáo khoa một cách

- Kinh nghiệm chỉ đạo chuyên môn của một số cán bộ quản lý trong huyện.
- 16 -


- Kinh nghiệm sử dụng, khai thác kênh hình dạy môn địa lý của các bạn đồng
nghiệp.
- Hướng dẫn khai thác và sử dụng kên hình trong SGK Địa THCS của tác giả
PGS – Ts Nguyễn Minh Tuệ (chủ biên), Vũ Kim Đức, Lê Huy Huấn, Phạm Anh
Thái, Nguyễn Tú Linh.

ĐÁNH GIÁ CỦA HỘI ĐỒNG KHOA HỌC CẤP TRƯỜNG

- 17 -


ĐÁNH GIÁ CỦA HỘI ĐỒNG KHOA HỌC CẤP HUYỆN

- 18 -