Một số kinh nghiệm giúp học sinh phát huy vai trò tự học nhằm nâng cao chất
lượng bộ môn lịch sử cấp THCS
I. PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Hiện nay, do tác động của xã hội, sự ứng dụng và phát triển của khoa học tự
nhiên ngày càng chiếm ưu thế nên xu hướng học tập của học sinh chưa có sự cân
đối giữa các môn khoa học tự nhiên và các môn khoa học xã hội.
Mặt khác, do nhu cầu học tập của học sinh cũng như gia đình trong định
hướng phát triển tương lai, nghề nghiệp của con em mình sau này, coi trọng các
môn khoa học tự nhiên hơn các môn khoa học xã hội.
Do đặc trưng của các môn học xã hội thường mang tính hàn lâm, lý luận, có
nhiều sự kiện đặc trưng nhất là môn học lịch sử nên chưa tạo được sự đam mê,
hứng thú học tập cho học sinh. Học sinh học tập môn lịch sử còn thụ động, máy
móc, học vì điểm số chứ chưa ý thức được vai trò của tự học của cá nhân trong
việc lĩnh hội, tiếp thu kiến thức.
Một số giáo viên chậm đổi mới phương pháp dạy học, dạy học theo lối mòn
cũ, chưa vận dụng sáng tạo, linh hoạt các phương pháp dạy học, đổi mới kiểm tra
đánh giá học sinh nên không tạo được sự hứng thú, đam mê cho học sinh trong học
tập nói chung và môn học lịch sử nói riêng.
Đứng trước thực tế yêu cầu của giáo dục hiện nay đòi hỏi học sinh phải chủ
động trong tiếp thu kiến thức mới, nắm và hiểu được kiến thức đã học, nâng cao
nhận thức vai trò tự học của bản thân đối với tất cả các môn học chứ không riêng
bộ môn lịch sử. Từ thực tế dạy học ở trường THCS Lương Thế Vinh cho cả hai đối
tượng là học sinh học theo chương trình giáo dục đại trà và theo chương trình
trường học mới, tôi đã đúc rút thêm một số phương pháp dạy học sáng tạo hơn nữa
của giáo viên giúp học sinh phát huy vai trò tự học, thích thú học tập bộ môn lịch
sử. Đây cũng chính là lý do chọn đề tài sáng kiến kinh nghiệm của năm học 2016 2017 được tôi tiếp tục bổ sung, trao đổi, chia sẻ cùng đồng nghiệp nhằm hoàn
chỉnh hơn kinh nghiệm dạy học nâng cao chất lượng bộ môn lịch sử so với nội
dung trước đó.
2. Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài
Mục tiêu của đề tài là tiếp tục nghiên cứu và xác định rõ đối tượng, mục

- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm giáo dục.
II. PHẦN NỘI DUNG
1. Cơ sở lý luận
Dựa trên những vấn đề về phương pháp dạy học lịch sử ở trường THCS, tâm
lý lứa tuổi học sinh cấp THCS, dựa trên tư tưởng của chủ nghĩa Mác - Lê nin và
toàn bộ quan điểm của Đảng về lí luận dạy học hiện đại, phương pháp dạy học tích
cực lấy học sinh làm trung tâm của quá trình dạy học, phát huy vai trò chủ động,
tích cực, tư duy sáng tạo của học sinh dựa trên sự hướng dẫn của thầy cô giáo
nhằm nâng cao chất lượng dạy học của thầy đồng thời nâng cao ý thức về vai trò tự
học của học sinh đối với nhiệm vụ học tập trong môn lịch sử cũng như các môn
học khác.
2. Thực trạng vấn đề nghiên cứu
a. Thực trạng
Trong quá trình giảng dạy bộ môn lịch sử ở các lớp tại trường THCS Lương
Thế Vinh, huyện Krông Ana, tỉnh Đắk Lắk tôi nhận thấy môn học đã được:
- Lãnh đạo nhà trường có sự quan tâm thiết thực đến tất cả các bộ môn trong
nhà trường trong đó có môn học lịch sử. Đầu tư phương tiện dạy học cho giáo viên
khá đầy đủ nhằm phục vụ tốt công tác giảng dạy. Giáo viên được tạo mọi điều kiện
tham gia đầy đủ các đợt tập huấn về chuyên môn nghiệp vụ.
Nguyễn Thị Minh Tính - Trường THCS Lương Thế Vinh - Krông Ana - Đắk Lắk
2


Một số kinh nghiệm giúp học sinh phát huy vai trò tự học nhằm nâng cao chất
lượng bộ môn lịch sử cấp THCS
- Giáo viên luôn nâng cao nhận thức, tích cực tự học, tự rèn, nhiệt tình, chú
trọng đổi mới phương pháp dạy học, có sự phấn đấu, thi đua trong công tác nhằm
đạt hiệu quả cao nhất trong dạy học.
- Học sinh đa số có sự đam mê trong học tập, có ý thức tự học khá tốt, một
số học sinh có năng khiếu, tố chất bộ môn rất tốt, lực học giỏi, có thể cùng các học

đạt được, luôn rút kinh nghiệm, sáng tạo hơn trong dạy học và dần dần đúc kết lại
để trang bị cho mình những bài học cần thiết trong giảng dạy.
Thứ hai, mặc dù giáo viên tâm huyết với nghề, nhiệt tình trong giảng dạy
song hiệu quả chất lượng lại không như mong muốn. Bởi lẽ, theo lối mòn cũ, học
sinh chỉ biết tiếp thu trên lớp mà không có thói quen học bài cũ trước khi đến lớp,
Nguyễn Thị Minh Tính - Trường THCS Lương Thế Vinh - Krông Ana - Đắk Lắk
3


Một số kinh nghiệm giúp học sinh phát huy vai trò tự học nhằm nâng cao chất
lượng bộ môn lịch sử cấp THCS
học qua loa, đại khái, học đối phó để lấy điểm kiểm tra. Hơn nữa, một bộ phận
không nhỏ học sinh hiện nay có tâm lý không thích học các môn học xã hội, thậm
chí không thích học các môn có lượng kiến thức dài trên lớp, các môn học mà các
em cho là dài, khó, phải nhớ nhiều, mất nhiều thời gian, là môn phụ, ít tiết trên lớp
nên lơ là trong học tập, chỉ cần điểm trung bình do đó cũng ảnh hưởng không nhỏ
đến chất lượng dạy học bộ môn. Ngoài ra, sự định hướng, thuyết phục của giáo
viên với học sinh để học tốt môn lịch sử vẫn còn hạn chế nên phần nào cũng ảnh
hưởng đến mặt bằng chất lượng bộ môn.
Bên cạnh tâm lý cá nhân một bộ phận không nhỏ học sinh không thích học
lịch sử vì cho là môn khó học, dài dòng, phải nhớ nhiều, mất nhiều thời gian, đây
là “môn phụ” chỉ cần đủ điểm là được thì ngay cả cha mẹ các em cũng không định
hướng cho con em mình học môn lịch sử, cả trong trường hợp học sinh này được
lựa chọn vào đội tuyển tham gia dự thi học sinh giỏi các cấp vì sợ mất nhiều thời
gian, ảnh hưởng đến các môn khác nên phần nào cũng tác động không tốt đến chất
lượng môn học.
Mặt bằng chất lượng bộ môn phụ thuộc nhiều vào các em nên càng thấy vai
trò của học sinh trong tự học góp phần rất quan trọng chất lượng bộ môn. Do đó,
phải làm sao cho các em thích học, học chủ động, sáng tạo, học tự nguyện, học để
nâng cao kiến thức cho bản thân chứ không phải học vì điểm, vì để đối phó với

xem nhẹ bộ môn.
Cùng với thực tế dạy học lịch sử của bản thân tại trường THCS Lương Thế
Vinh, huyện Krông Ana, tỉnh Đắk Lắk, các giáo viên đang thực hiện dạy học cho
hai đối tượng học sinh học theo chương trình giáo dục đại trà hiện hành và học
sinh học tập theo chương trình trường học mới nên việc bổ sung thêm một số
phương pháp dạy học giúp học sinh nâng cao vai trò tự học, thích thú học tập bộ
môn hơn từ đây góp phần nâng cao thêm chất lượng bộ môn là yêu cầu không thể
thiếu trong giảng dạy nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay.
3. Nội dung và hình thức của giải pháp, biện pháp
a. Mục tiêu của giải pháp
Tiếp tục bổ sung thêm những giải pháp nhằm giúp học sinh phát huy ý thức
tự học nhằm nâng cao chất lượng giáo dục của nhà trường nói chung, chất lượng
bộ môn lịch sử nói riêng, làm động lực thi đua, thúc đẩy phong trào học tập rộng
rãi trong học sinh đồng thời góp phần hoàn thành mục tiêu, nhiệm vụ của trường,
của ngành và của nền giáo dục hiện nay. Làm cơ sở định hướng cho các em tiếp
tục học và lựa chọn ngành nghề sau này phù hợp với năng lực bản thân.
b. Nội dung và cách thức thực hiện giải pháp
Tiếp tục hướng cho học sinh nâng cao được sự tự giác, phát huy vai trò tự
học môn lịch sử, chủ động trong học tập, nâng cao vốn kiến thức đã học, hiểu biết
thêm về giá trị môn học trong chương trình cũng như trong cuộc sống.
Để thực hiện được nội dung trên, tôi tiếp tục đưa ra một số phương pháp tự
học cho học sinh nhằm nâng cao chất lượng bộ môn lịch sử cấp THCS cho cả học
sinh học chương trình giáo dục đại trà hiện hành và chương trình trường học mới
với những nội dung cụ thể như sau:
Thứ nhất, người giáo viên phải xác định được tâm lý đối tượng học sinh. Ở
độ tuổi cấp THCS từ 11 - 14 các em có nhiều thay đổi về tâm sinh lý. Chính vì vậy,
việc xác định tâm lý thoải mái, ổn định trong học tập là điều rất cần thiết. Từ đây,
các em dễ dàng tiếp thu kiến thức, yêu thích môn học hơn, học tập có hiệu quả
hơn. Vậy làm thế nào để giáo dục cho học sinh nâng cao ý thức tự học trong môn
học lịch sử - một môn học có quá nhiều sự kiện. Muốn thực hiện được điều này,

sẽ biết lựa chọn cho bản thân cách tự học hiệu quả nhất.
Học sinh lớp 6 đầu cấp, lớp 7, 8 và lớp 9 cuối cấp khác nhau về nhận thức
nên người dạy phải phân loại được đặc điểm đối tượng để có cách dạy phù hợp với
đặc điểm lứa tuổi và tâm sinh lý học sinh. Học sinh đầu cấp đòi hỏi người giáo
viên phải hướng dẫn cụ thể, yêu cầu phần bài tập (nếu có) phải rõ ràng, có kiểm
tra, đánh giá thường xuyên trong các tiết dạy để các em thấy được tầm quan trọng
của việc tự học ở nhà. Học sinh các lớp 7,8 đã biết cách tự học theo yêu cầu bài
học, theo hướng dẫn của giáo viên bộ môn làm cơ sở để học sinh lớp 9 cuối cấp
phát huy tinh thần tự học để đạt hiệu quả cao các môn học. Qua đó, học sinh tiếp
tục nâng cao tính tự giác, độc lập, chủ động trong học tập...
Sau khi đã nắm được tâm lý và phân loại được đối tượng học sinh, giáo viên
có thể hướng dẫn cho các em một số cách thức tự học tùy theo đối tượng học sinh.
Với mô hình dạy học theo chương trình giáo dục đại trà hiện hành, giáo viên
lựa chọn cách thức phân loại các đối tượng học sinh và vận dụng các phương pháp
hướng dẫn học tập cụ thể như sau:
* Đối với học sinh khá, giỏi, việc tự học ở nhà có thể hướng dẫn học sinh tự
học bằng các hướng sau:
+ Đọc, hiểu nội dung bài học trong sách giáo khoa trước khi soạn bài.
+ Soạn bài theo các câu hỏi ở từng mục trong sách giáo khoa.
+ Xác định và ghi nhớ sự kiện chính trong từng mục, mục trọng tâm của
toàn bài.
Nguyễn Thị Minh Tính - Trường THCS Lương Thế Vinh - Krông Ana - Đắk Lắk
6


Một số kinh nghiệm giúp học sinh phát huy vai trò tự học nhằm nâng cao chất
lượng bộ môn lịch sử cấp THCS
+ Vẽ sơ đồ tư duy cho từng lượng kiến thức trong các mục hoặc cả bài.
+ Ghi chép những sự kiện quan trọng trong sổ tay.
+ Tổng hợp kiến thức ở từng bài, từng chương bằng cách lập bảng thống kê.

các em, luôn động viên, khích lệ các em kịp thời để tạo sự phấn khởi, tự tin trong
học tập bộ môn. Không nên áp đặt việc học bài của các em mà động viên học sinh
để các em dần quen với việc tự giác học bài ở nhà trước khi đến lớp. Luôn tạo mọi
điều kiện trong các hình thức kiểm tra để học sinh cải thiện tâm lý học tập. Ngoài
Nguyễn Thị Minh Tính - Trường THCS Lương Thế Vinh - Krông Ana - Đắk Lắk
7


Một số kinh nghiệm giúp học sinh phát huy vai trò tự học nhằm nâng cao chất
lượng bộ môn lịch sử cấp THCS
ra, với đối tượng học sinh này việc ra đề kiểm tra của giáo viên cũng phải phù hợp
với học lực của các em, tránh gây áp lực để thu được kết quả như mong muốn.
Với học sinh học tập theo chương trình trường học mới thì vai trò tự học của
học sinh được phát huy cao độ bởi phương pháp dạy học chủ đạo của mô hình này
thì giáo viên hướng dẫn, học sinh là trung tâm của qúa trình dạy học, là người chủ
động lĩnh hội kiến thức. Mô hình trường học mới giúp cho học sinh kết hợp nhiều
phương pháp học tập khác nhau trong đó có sự chủ động của cá nhân trong tư duy
suy nghĩ độc lập, có sự đóng góp của cá nhân trong hoạt động thảo luận nhóm. Các
hoạt động này đan xen lồng ghép nhau trong các đơn vị kiến thức của bài học.
Ngoài ra, học sinh có phần tự học của cá nhân và phần học tập chung với gia đình,
xã hội trong hoạt động học tập ở nhà. Với đối tượng học sinh học tập theo mô hình
này đòi hỏi giáo viên phải phát huy vai trò tự học của học sinh như thế nào cho phù
hợp? Với kinh nghiệm của bản thân trong dạy học môn lịch sử, tôi nhận thấy người
giáo viên nên sử dụng các phương pháp cụ thể sau:
* Đối với học sinh khá, giỏi, việc tự học ở nhà có thể hướng dẫn học sinh tự
học tương tự như học sinh học đại trà hiện hành tuy nhiên cần bổ sung thêm một số
phương pháp hướng dẫn học sinh tự học cụ thể như:
+ Ghi chép những sự kiện quan trọng trong sổ tay.
+ Tổng hợp kiến thức ở từng bài, từng chương bằng cách lập bảng thống kê.
+ Sử dụng phương pháp so sánh nội dung bài học theo từng lĩnh vực, từng

Cũng như học sinh học đại trà việc động viên học sinh đi học chuyên cần,
ghi chép bài đầy đủ trên lớp là biện pháp để nâng cao chất lượng chung của bộ
môn mà còn duy trì được sĩ số tránh việc bỏ học giữa chừng của học sinh đặc biệt
là đối với học sinh có hoàn cảnh khó khăn phải dành thời gian đi làm giúp đỡ gia
đình, học sinh là đồng bào dân tộc thiểu số.
Đối với học sinh có học lực trung bình, yếu, kém giáo viên cần giao việc cụ
thể trong tiết học trước về yêu cầu của bài học mới trong tiết học sau. Yêu cầu học
sinh đọc trước từ 1 đến 2 mục nội dung trong sách để tạo tâm lý học tập thoải mái,
không bị áp lực tìm hiểu nhiều nội dung kiến thức. Việc giao cho học sinh đọc
trước nội dung bài học trước khi đến lớp là việc mà học sinh có thể thực hiện dễ
dàng thực hiện và có lẽ là cách học đơn giản nhất mà học sinh nào cũng có thể thực
hiện được.
Khi lựa chọn các phương pháp hướng dẫn học sinh học tập ở trên giáo viên
phải luôn động viên học sinh để tạo điều kiện cho các em được đưa ra ý kiến của
mình trong quá trình tìm hiểu kiến thức mới, động viên tuyên dương kịp thời để
tạo động lực cho học sinh phát huy vai trò của tự học ở nhà. Ngoài ra, giáo viên
luôn tạo điều kiện cho học sinh học nhóm ngay trên lớp để các em cùng tìm hiểu
kiến thức. Phương pháp hoạt động nhóm bổ trợ cho giáo viên rất nhiều bởi học
sinh có thể khó tiếp thu hay trao đổi kiến thức với thầy cô nhưng lại dễ dàng trao
đổi thông tin với bạn bè.
Các đối tượng học sinh có thể lựa chọn cho mình cách học phù hợp theo sự
hướng dẫn của thầy cô giáo hoặc tự học theo cách học của bản thân. Giáo viên
không nên ép học sinh học theo cách này hay cách khác mà chỉ hướng dẫn cho các
em nhiều phương pháp học tập để học sinh lựa chọn cho mình cách học phù hợp
nhất.
Một điều bản thân tôi rút ra được từ thực tế tâm lý lứa tuổi học sinh là dù
học sinh có lực học chênh lệch khác nhau thì nhu cầu tâm lý lứa tuổi của các em có
sự giống nhau. Xuất phát từ đặc điểm này mà giáo viên có thể hướng dẫn học sinh
trong quá trình học tập nói chung cũng như môn học lịch sử nói riêng đó là nhu cầu
đọc sách, đọc truyện tranh. Thư viện là nơi có thế đáp ứng được cho học sinh về

Tất cả các phương pháp này phải được cụ thể hóa ở từng bài, từng chương,
từng giai đoạn lịch sử chứ không chung chung về kiến thức làm cho học sinh khó
xác định được yêu cầu của thầy. Đồng thời luôn phải động viên, khích lệ, tuyên
dương, kiểm tra, cho điểm…để học sinh có động lực học tập tốt hơn. Đối với các
phương pháp trên tôi đã trình bày trong đề tài năm học 2016-2017 nên trong đề tài
này tôi không nhắc lại nội dung cụ thể của từng phương pháp đã sử dụng mà chỉ đề
cập đến các kinh nghiệm mới trong việc phát huy vai trò tự học của học sinh trong
môn lịch sử. Cụ thể:
Đối với phương pháp thuyết trình, vấn đáp: Phương pháp này giúp học sinh
nhớ lại kiến thức đã học nhanh nhất. Đây là phương pháp được sử dụng nhiều nhất
trong các kiểu bài ôn tập, bài học có nội dung trình bày diễn biến các cuộc khởi
nghĩa, kháng chiến, mở rộng thêm sự hiểu biết về các nhân vật lịch sử, các sự kiện
lịch sử…Phương pháp này phù hợp với mọi đối tượng học sinh vì các em có thể trả
lời được toàn bộ hoặc một phần nội dung của bài, của chương, của từng lĩnh vực
kiến thức đã học. Khi trả lời được yêu cầu câu hỏi của thầy, cô giáo các em càng tự
tin khẳng định mình trong học tập và càng nhận thức rõ vai trò của tự học ở nhà
trước khi đến lớp. Bên cạnh việc giáo viên thuyết trình mở rộng nội dung giúp học
sinh hiểu kiến thức thì giáo viên còn dùng trong việc sử dụng các câu hỏi nhanh,
Nguyễn Thị Minh Tính - Trường THCS Lương Thế Vinh - Krông Ana - Đắk Lắk
10


Một số kinh nghiệm giúp học sinh phát huy vai trò tự học nhằm nâng cao chất
lượng bộ môn lịch sử cấp THCS
trắc nghiệm để giúp học sinh nhớ nội dung lịch sử nhanh hơn. Tiết học trở nên sôi
nổi hơn nhiều khi học sinh luôn là người chủ động trong kiến thức.
Ví dụ: Giáo viên sử dụng phương pháp thuyết trình mở rộng thêm kiến thức
có trong bài Cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng, Khởi nghĩa Lý Bí, Ngô Quyền và
chiến thắng Bạch Đằng năm 938 (lịch sử 6); lịch sử 7 (lớp đại trà và trường học
mới) bài Khởi nghĩa Lam Sơn, Phong trào Tây Sơn; lịch sử 8 (lớp đại trà và lớp

sự kiện, phương châm đánh giặc của ta, kế hoạch được thực hiện giữa ta và địch…
bằng các câu hỏi về các nội dung này giáo viên có thể liên kết kiến thức toàn bài,
khuyến khích được học sinh học bài ngay tại lớp, thu hút được mọi đối tượng học
sinh phát huy vai trò tự học ngay trên lớp.

Nguyễn Thị Minh Tính - Trường THCS Lương Thế Vinh - Krông Ana - Đắk Lắk
11


Một số kinh nghiệm giúp học sinh phát huy vai trò tự học nhằm nâng cao chất
lượng bộ môn lịch sử cấp THCS
Đối với phương pháp lập bảng hệ thống kiến thức, vẽ sơ đồ tư duy giúp học
sinh khát quát được kiến thức tổng hợp từ nội dung cụ thể của bài học. Lập bảng
hệ thống kiến thức là phương pháp tự học dễ thực hiện của học sinh để nhận biết
kiến thức và so sánh giữa các nội dung ở từng giai đoạn lịch sử. Đồng thời kết hợp
với việc giao bài tập theo nhóm tìm hiểu nội dung của bài, khái quát kiến thức tổng
hợp dưới dạng lập bảng. Ở phương pháp này học sinh sẽ tích cực tham gia bởi các
em sẽ phát huy được vai trò cá nhân trong môn mỹ thuật. Nhiều em rất có tố chất
này nên cơ hội thể hiện một phần nội dung của bài tập trên cơ sở sự đóng góp kiến
thức của các bạn khác. Sản phẩm hoàn thiện của các em được giáo viên tuyên
dương, cho điểm có tác dụng thúc đẩy tinh thần tự học cao. Phương pháp này sử
dụng hiệu quả cho cả học sinh học chương trình hiện hành và cả học sinh học mô
hình trường học mới. Giáo viên sử dụng phương pháp này trong hoạt động nhóm
bằng cách giao việc cụ thể ở nhà cho học sinh tạo điều kiện cho các em phát huy
năng lực bản thân hoàn thành bài tập được giao hiệu qủa nhất.
Ví dụ: Học sinh có thể lập bảng thống kê các sự kiện chính trong các cuộc
khởi nghĩa, các cuộc kháng chiến vì đây là kiểu bài dài, có nhiều sự kiện như cuộc
Tổng khởi nghĩa cách mạng tháng Tám năm 1945, hay trong cuộc kháng chiến
chống thực dân Pháp 1946-1954, cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước 1954-1975
(lịch sử 9); Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp từ năm 1858 đến 1884, Phong

ý nghĩa. Ở kiểu bài này, người dạy phải hướng dẫn học sinh cách lập bảng sự kiện.
Từ đây, các em dễ dàng nhận biết được kiến thức qua từng mục nội dung đã học.
Khi đã tạo cho các em thói quen hiểu và nhận biết được dạng bài trình bày diễn
biến các cuộc khởi nghĩa, các cuộc kháng chiến từ lớp 6 thì việc lĩnh hội kiến thức
ở các lớp 7,8 9 cũng dễ dàng hơn rất nhiều. Học sinh khá, giỏi có thể lĩnh hội kiến
thức theo hình thức vẽ sơ đồ tư duy nêu được nguyên nhân, diễn biến, kết qủa, ý
nghĩa của các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến.
Ngoài ra, kiểu bài có thể hướng dẫn học sinh lập bảng tổng hợp có hiệu quả
đó là kiểu bài có nội dung thống kê các sự kiện, các thành tựu về văn hóa, khoa
học - kĩ thuật hoặc về các giai đoạn phát triển của lịch sử các quốc gia, khu
vực...Thông qua bảng thống kê này học sinh nhận biết và dễ dàng so sánh các nội
dung khác nhau của cùng một giai đoạn lịch sử.
Ví dụ: Lập bảng niên đại về các cuộc phát kiến địa lí lớn (bài 2- lịch sử 7)
Thời gian

Tên nhà phát kiến

Thành tựu

Ý nghĩa

- Lập bảng niên biểu các giai đoạn phát triển lịch sử lớn của khu vực Đông
Nam Á đến giữa thế kỉ XIX (bài 6 - lịch sử 7)...
Thời gian

Các giai đoạn phát triển

Đối với dạng bài ôn tập thì học sinh tự học như thế nào? Ở dạng bài này học
sinh phải hiểu được đây là dạng bài khó mang tính chất tổng hợp toàn bộ kiến thức
của một chương hoặc vài chương nhằm củng cố kiến thức, giúp học sinh ôn tập,

Về chính trị
Về kinh tế
Về xã hội
Về văn hóa
Về giáo dục
....
Ở kiểu bài ôn tập tóm tắt kiến thức của chương, học sinh cũng có thể học theo
cách hiểu ở chương đó có nội dung gì là nổi bật, qua đó nắm bắt được kiến thức
trọng tâm. Điều này giúp các em dễ dàng hơn trong quá trình tự học ở nhà cho các
bài có nội dung tương tự ở các lớp học.
Ví dụ: Ở lớp 6, khi dạy phần lịch sử thế giới cổ đại học sinh cần nắm được:
Các nền văn minh cổ đại phương Đông, phương Tây (thời gian ra đời, thành tựu, ý
nghĩa).
Ở lớp 7 (sách đại trà và trường học mới): Khi dạy nội dung các bài ôn tập,
hướng dẫn học sinh học các phiếu ôn tập các giai đoạn lịch sử học sinh nắm được
các mốc thời gian hình thành, kết thúc của các triều đại, các cuộc khởi nghĩa,
kháng chiến, sự phát triển về kinh tế, văn hóa, giáo dục...
Ở lớp 8: Khi dạy phần lịch sử Việt Nam từ 1858 đến cuối thế kỉ XIX học
sinh cần nắm vững những nội dung cơ bản sau:
- Nguyên nhân thực dân Pháp xâm lược nước ta;
- Quá trình xâm lược của thực dân Pháp, phong trào kháng chiến chống thực
dân Pháp xâm lược của nhân dân ta (tên phong trào, thời gian, người lãnh đạo, lực
lượng tham gia, diễn biến, tính chất, ý nghĩa của phong trào.
Nhằm giúp học sinh nắm vững kiến thức cơ bản ở từng giai đoạn một cách
dễ nhớ, dễ hiểu. Giáo viên hướng dẫn học sinh tự học bài theo sơ đồ tư duy cho
kiến thức tổng hợp. Sơ đồ được sử dụng ở phương pháp này nên là sơ đồ hình cây,
có nhiều nhánh tương ứng với các nhánh là các kiến thức cơ bản ở từng giai đoạn
lịch sử cụ thể. Việc áp dụng sơ đồ tư duy trong dạy học phát huy được khả năng
tiếp nhận kiến thức của học sinh một cách khái quát, tổng hợp đạt hiệu quả cao.
Nguyễn Thị Minh Tính - Trường THCS Lương Thế Vinh - Krông Ana - Đắk Lắk

15


Một số kinh nghiệm giúp học sinh phát huy vai trò tự học nhằm nâng cao chất
lượng bộ môn lịch sử cấp THCS
thêm về các quy luật của kinh tế thị trường như quy luật cạnh tranh, quy luật cung
cầu... và so sánh sự khác nhau giữa các thời kì chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh
với chủ nghĩa tư bản hiện đại.
Ở lớp 9, học sinh so sánh được điểm khác nhau ở cùng giai đoạn lịch sử của
các nước ở Liên Xô, Đông Âu với các nước ở Đông Nam Á, châu Á, châu Phi, Mĩ
La-tinh. Từ đó, hiểu được nguyên nhân chính của sự khác biệt giữa các khu vực.
Phương pháp giao việc: Sử dụng cho học sinh khi tự học ở nhà như tìm hiểu
các khái niệm thuật ngữ lịch sử, tìm hiểu tiểu sử các nhân vật lịch sử... qua sách
báo, mạng internet...Tuy nhiên, giáo viên phải hướng cho học sinh quan điểm, sự
nhìn nhận đúng đắn, sự đánh giá khách quan về một thời kì lịch sử, về các anh
hùng dân tộc... Giáo viên phải lưu ý rằng đối với học sinh cần giao bài tập cụ thể
song không phải là giao khoán cho học sinh mà là hướng dẫn các em tự học để
nắm vững kiến thức. Đối với học sinh khá, giỏi có thể giao bài tập riêng dưới dạng
tổng hợp kiến thức theo giai đoạn lịch sử, theo tiến trình lịch sử thế giới và Việt
Nam từ cổ đại, trung đại, cận đại và hiện đại; so sánh thời kì, giai đoạn lịch sử…
Phương pháp này không chỉ dành riêng cho học sinh khá, giỏi mà còn được thực
hiện với mọi đối tượng học sinh nhằm giảm áp lực cho các học sinh trong các giờ
học trên lớp bởi các em có thời gian nhất định để chuẩn bị bài ở nhà. Phương pháp
này còn có thể phát huy sở trường của các em có học lực yếu hơn các bạn nhưng
lại có năng khiếu trong môn mỹ thuật. Sử dụng phương pháp giao việc trong vẽ sơ
đồ tư duy làm cho học sinh hứng thú hơn trong học tập bởi các em đóng góp lớn
vào thành công của nhóm, kích thích động cơ học tập của các em tốt hơn. Giáo
viên phải linh động, không nên cứng nhắc trong phương pháp giao việc cho học
sinh, nội dung giao việc phải phù hợp với học lực học sinh, không gây áp lực, làm
khó hcoj sinh đồng thời phải cho các em thời gian phù hợp để hoàn thành nội dung.

động bằng việc lồng ghép một số câu chuyện lịch sử kết hợp với việc chuẩn bị bài
giảng chu đáo của giáo viên chắc chắn các em sẽ chờ đợi tiết học lịch sử ở những
bài tiếp theo. Có thể nói nếu làm được như vậy thì thành công không chỉ là nâng
cao về mặt điểm số cho học sinh mà còn cải thiện được tình trạng học sinh không
thích học môn lịch sử trái lại, còn làm cho các em yêu thích bộ môn này hơn.
Ví dụ: Đối với bài 32. Phong trào Tây Sơn lịch sử lớp 7 (trường học mới)
Phần hoạt động khởi động yêu cầu học sinh quan sát hình 1. Tượng đài Quang
Trung tại khu di tích gò Đống Đa (Hà Nội) nêu những hiểu biết của em về nhân vật
lịch sử trong ảnh.
Để nêu được yêu cầu này, giáo viên kết hợp với phương pháp giao việc cho
học sinh ở phần bài trước đó với phương pháp vấn đáp hoặc có thể sử dụng hoạt
động cặp đôi hoặc hoạt động cá nhân để khai thác nội dung yêu cầu. Mỗi học sinh
nêu một hoặc vài ý kiến về sự hiểu biết của bản thân. Giáo viên thống kê trên bảng
rồi lồng ghép bằng một vài mẩu chuyện kể về vua Quang Trung tiến đánh quân
xâm lược Thanh. Từ đây học sinh biết được nội dung nào đưa ra đúng với yêu cầu
của bài. Giáo viên chuyển ý vào bài trong sự “nuối tiếc”của học sinh khi đang nghe
kể chuyện. Điều này khiến học sinh có động lực hăng hái xây dựng bài làm cho tiết
học trở nên sôi nổi. Theo tôi, đây được coi như thành công đầu tiên của tiết dạy
bài có từ 3-6 tiết. Dựa trên cơ sở này các tiết học sau của bài sẽ tiếp tục được học
sinh ủng hộ. Tuy nhiên, giáo viên cũng phải quy định về thời gian nhất định cho
học sinh tìm hiểu phần hoạt động khởi động, khoảng từ 3-5 phút để tránh nội dung
bài học sa đà vào tiết kể chuyện lịch sử, ảnh hưởng đến các nội dung sau của bài.
Phương pháp giao việc cho học sinh còn rất hiệu quả khi các em học trải
nghiệm sáng tạo. Thực hiện theo quy định bộ môn của Bộ GD&ĐT, Sở GD&ĐT,
Phòng GD&ĐT về phương pháp dạy học trải nghiệm sáng tạo từ năm học 20172018. Đây là điểm mới về phương pháp dạy học phát huy vai trò chủ động, sáng
tạo của học sinh trong việc hình thành kiến thức. Học sinh vừa tiếp thu được nội
dung bài học vừa được thực hành các nội dung đã học ở các khía cạnh, vấn đề khác
nhau. Giáo viên phải hướng dẫn cụ thể nội dung yêu cầu của bài học để các em có
định hướng thực hiện và hoàn thành nhiệm vụ được giao.
Trải nghiệm sáng tạo trong bộ môn lịch sử đối với chương trình đại trà từ

sao đế quốc Mĩ lại sử dụng máy bay B52 tấn công bầu trời Hà Nội, Hải Phòng
trong 12 ngày đêm từ tối ngày 18 tháng 12 đến hết ngày 29 tháng 12 năm 1972,
giới thiệu được một vài nét về máy bay B52 để thấy được sự hiện đại của một
trong các loại phương tiện chiến đấu hiện đại nhất của Mỹ trong chiến tranh ở Việt
Nam, chủ trương, cách đánh của ta trong cuộc chiến không cân sức với Mĩ. Phóa
Mĩ gọi trận đánh này là chiến dịch gì? Kết cục của cuộc chiến 12 ngày đêm với
những hình ảnh được lồng ghép để thấy được sự tàn phá khủng khiếp của trận
chiến và sự thấy bại thảm hại của Mĩ trong chiến tranh Việt Nam, trong trận “Điện
Biên phủ trên không” đánh bại “pháo đài bay” của Mĩ. Cuối cùng phải có cảm
nhận, suy nghĩ của học sinh về nội dung bài viết đánh giá về một sự kiện lịch sử to
lớn của dân tộc một thời đã qua, có cái nhìn đúng đắn về một thời kì lịch sử, một
nhân vật lịch sử từ đó thấy được sự tự hào, lòng biết ơn đối với các thế hệ ông cha
trong công cuộc xây dựng và bảo vệ tổ quốc và hành động cụ thể của các thế hệ
sau này nhất là đối với học sinh, thế hệ trẻ, chủ nhân tương lai của đất nước sau
này. Từ phần hướng dẫn tỉ mỉ của giáo viên học sinh sẽ định hình và tạo nên tập
san có chất lượng, khẳng định vai trò tự học của học sinh sẽ được phát huy rất tốt
nếu giáo viên giao việc cụ thể cho các em. Từ đây, hiệu quả học tập bộ môn được
nâng lên và cũng không chỉ ở nội dung trải nghiệm sáng tạo theo phân phối
chương trình mà giáo viên có thể sử dụng phương pháp này cho các bài học khác

Nguyễn Thị Minh Tính - Trường THCS Lương Thế Vinh - Krông Ana - Đắk Lắk
18


Một số kinh nghiệm giúp học sinh phát huy vai trò tự học nhằm nâng cao chất
lượng bộ môn lịch sử cấp THCS
với các nội dung linh hoạt hơn, sáng tạo hơn, lôi kéo được các em yêu thích môn
học nhiều hơn nữa.
Điểm mới trong sử dụng phương pháp trải nghiệm sáng tạo cho sinh lớp
6,7,8,9 cho cả chương trình đại trà và chương trình trường học mới đối với bộ môn

dẫn học sinh cách học tốt nhất, phù hợp nhất.
Ngoài ra, để học sinh tự học có hiệu quả thì không chỉ có giáo viên là người
hướng dẫn, nhắc nhở mà cha mẹ học sinh cũng là người có vai trò rất lớn trong
việc nhắc nhở con em học tập. Cha mẹ phải tạo điều kiện tốt cho con em học tập,
phải luôn nhắc nhở con em học bài trước khi đến lớp. Tốt nhất là tạo thói quen cho
con luôn có ý thức tự học, chuẩn bị bài trước khi đến lớp.
Nguyễn Thị Minh Tính - Trường THCS Lương Thế Vinh - Krông Ana - Đắk Lắk
19


Một số kinh nghiệm giúp học sinh phát huy vai trò tự học nhằm nâng cao chất
lượng bộ môn lịch sử cấp THCS
Việc tự học của học sinh không chỉ diễn ra ở nhà, trước khi đến lớp mà còn
là việc tự nghiên cứu, tiếp thu kiến thức bài mới ngay tại lớp. Ở trên lớp, các em
phải là người chủ động tiếp thu kiến thức trên cơ sở hướng dẫn của thầy, cô giáo.
Tự học của học sinh ở trên lớp thông qua quá trình thảo luận nhóm, hoạt động cá
nhân trong các yêu cầu của thầy, cô giáo. Với đối tượng học sinh học theo chương
trình trường học mới thì việc tự học còn được thực hiện cùng gia đình, ông bà, bố
me, anh chị em...do đó sẽ rất hiệu quả khi các em ý thức được vai trò của tự học ở
nhà trước khi đến lớp. Học sinh nào chuẩn bị bài chu đáo ở nhà thì việc tiếp thu
kiến thức trên lớp rất dễ dàng. Các em biết vận dụng kiến thức để làm bài, hiểu vấn
đề sâu hơn và tự ghi chép nội dung trong vở dễ dàng, không bị động.
Như vậy, với sự hướng dẫn của thầy cô giáo, học sinh có thể tự chọn, bổ
sung việc tự học của mình bằng các cách sau:
Cá nhân tự học theo cách riêng của bản thân. Đó là học, làm bài ở nhà trước
khi đến lớp. Tiếp thu kiến thức bài học trên lớp thông qua sự hướng dẫn của thầy,
cô giáo. Do có sự chuẩn bị bài ở nhà nên thuận lợi rất nhiều trong tiếp thu kiến
thức, nâng cao hiệu quả bài học.
Học theo hình thức phân loại các dạng bài học trên lớp như bài học tìm hiểu
diễn biến các chiến dịch, các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến; bài học tìm hiểu về

Bản thân người dạy phải luôn làm mới mình qua các bài giảng, vận dụng
linh hoạt trong sử dụng các phương pháp dạy học, đầu tư nhiều thời gian cho các
phương pháp mới, cách học mới, ứng dụng công nghệ thông tin làm sinh động bài
giảng làm cho học sinh yêu thích môn học hơn từ đó, học sinh có nhận thức đúng
đắn, có hành động tích cực hiệu quả trong việc tự học ở nhà, điều chỉnh phù hợp
với yêu cầu của môn học giúp các em tiếp thu kiến thức dễ dàng hơn, khoa học
hơn, góp phần cho thành công của cả thầy và trò.
Trong quá trình dạy học giáo viên không nên thiên về tiếp thu kiến thức mà
phải uốn nắn cho các em cách tự học hiệu quả cho cả ở trên lớp và ở nhà. Luôn tạo
tâm lý thoải mái, động viên khích lệ học sinh tham gia học tập tích cực. Khi đã ý
thức được điều này các em sẽ dễ dàng tiếp thu kiến thức. Làm được hài hòa giữa
các giải pháp và biện pháp nêu trên chắc chắn cả người dạy và người học đều đạt
được kết quả như mong muốn.
Giáo viên giảng dạy bộ môn lịch sử nói riêng cũng như các bộ môn học khác
nói chung có dạy gì thì cũng trên cơ sở kiến thức nền tảng theo chuẩn kiến thức kĩ
năng đã qui định của Bộ giáo dục và đào tạo, có thêm phần nâng cao cho học sinh.
Giáo viên phải luôn vận dụng các phương pháp dạy học tích cực, sáng tạo để học
sinh không bị nhàm chán. Mục tiêu cuối cùng là giúp các em có thể hệ thống lại
kiến thức và vận dụng làm bài nhằm nâng cao chất lượng bộ môn. Để thực hiện
các giải pháp, biện pháp trên giáo viên phải xác định mục tiêu dạy học, số lượng
học sinh giỏi bộ môn các cấp, tỉ lệ trung bình …. Mục tiêu này phải được thể hiện
cụ thể từ kế hoạch của cá nhân, đến tổ chuyên môn và kế hoạch của nhà trường,
đồng thời phải nêu được biện pháp để thực hiện được mục tiêu Xây dựng chỉ tiêu
phải hợp lí, phù hợp với điều kiện và hoàn cảnh của nhà trường, khả năng của học
sinh và năng lực của giáo viên.
Giáo viên phải tâm huyết với nghề, kiên trì trong dạy học với mọi đối tượng
học sinh. Phải có mục tiêu kế hoạch riêng của mình bao gồm kế hoạch ngắn hạn cụ
thể và tổng quát dài hạn trên cơ sở đó sẽ triển khai thực hiện như thế nào, phối hợp
cùng các giáo viên khác ra sao để vừa đạt được mục tiêu của mình mà không làm
ảnh hưởng đến việc học chung các môn học khác. Giáo viên phải tự trang bị các

A. Rất thích

1/10

B. Thích

4/10

C. Không thích

5/10

2. Vì sao em thích học môn lịch sử ?
A. Thầy, cô dạy sinh động, dễ hiểu

5/10

B. Có nhiều sự kiện mà chỉ học môn lịch sử mới biết

10/10

C. Giúp ta hiểu biết thêm về cội nguồn dân tộc…

8/10

3. Vì sao em không thích học môn lịch sử ?
A. Do đặc thù bộ môn không giống các môn học xã hội khác, nhiều kiến
thức trong một tiết học, rất khó ghi nhớ
7/10
B. Bài học lịch sử phải tư duy logic nhiều

Một số kinh nghiệm giúp học sinh phát huy vai trò tự học nhằm nâng cao chất
lượng bộ môn lịch sử cấp THCS
A. Học thuộc lòng
3/10
B. Nắm các nội dung, sự kiện chính và hướng đến hiểu biết lịch sử

2/10

C. Viết nội dung chính của bài, của chương ra giấy sau khi đã học.

1/10

D. Soạn bài theo các câu hỏi hướng dẫn trong sách giáo khoa

4/10

7. Phương pháp tự học ở nhà có giúp em tiếp thu bài học dễ dàng không:
A. Có

7/10

B. Không

3/10

8. Theo em, hiệu quả tự học của học sinh có khả quan không?
A. Có

7/10


2/10

C. Trình bày hiểu biết của em về nội dung bài học mới trước khi thầy, cô
hướng dẫn học tập
2/10
12. Em không thích cách dạy học môn lịch sử nào của thầy, cô trên lớp:
A. Luôn kiểm tra bài cũ đầu giờ học

8/10

B. Luôn yêu cầu học sinh phải trả lời vấn đáp

5/10

C. Luôn yêu cầu học sinh phải trình bày hiểu biết của em về nội dung bài
học mới trước khi thầy, cô hướng dẫn học tập
5/10
D. Ít khi kiểm tra bài cũ

3/10

13. Trong các dạng bài ôn tập lịch sử trên lớp, em muốn thầy cô dạy học
theo cách nào ?
A. Ôn tập theo y hệt câu hỏi trong sách giáo khoa

5/10

Nguyễn Thị Minh Tính - Trường THCS Lương Thế Vinh - Krông Ana - Đắk Lắk
23



10/10

B. Không thích

0/10

16. Em thích cách học lịch sử bằng hình thức nào?
A. Hỏi, đáp giữa thầy cô giáo và học sinh

4/10

B. Giao việc về nhà

2/10

C. Thảo luận nhóm

5/10

17. Em có thích cách học lịch sử bằng hình thức kể chuyện theo tranh minh
họa không?Vì sao?
A. Rất thích, vì bài học sinh động, hấp dẫn

7/10

B. Không thích vì phải chuẩn bị hình ảnh minh họa, mất thời gian

3/10


biện pháp duy trì và phát huy vai trò tự học của học sinh trong môn học thì sẽ ảnh
hưởng lớn đến chất lượng bộ môn nói riêng và chất lượng dạy học nói chung. Qua
ý thức tự học của học sinh, giáo viên sẽ dễ dàng đánh giá học sinh và lựa chọn
được được ngũ học sinh giỏi có chất lượng làm cơ sở, nền tảng cho học sinh phấn
đấu học tập sau này.
Với việc vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học trên, chất lượng học
tập bộ môn lịch sử ở các lớp tôi đảm nhiệm đạt hiệu quả cụ thể như sau:
*Kết quả chất lượng môn lịch sử trong 3 năm học từ 2015 đến học kì 1
năm học 2017 - 2018:
Năm
học

Tổng
số HS

Khối
6
2015

Giỏi

Tỉ lệ

Khá

%

Tỉ lệ

TB

29

17.58

4

2.42

93

95.87

65

34.76

58

31.02

57

30.48

7

3.74

180


66

41.77

3

1.9

155

98.1

5

7.24

64

92.76

(97)

-2016 Khối
9
(187)
Khối
7
2016
-2017