VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LÊ HOÀNG VIỆT LÂM

VỊ THẾ CỦA NGƯỜI CÓ UY TÍN
TRONG CỘNG ĐỒNG DÂN TỘC THIỂU SỐ Ở TÂY NGUYÊN

(Nghiên cứu trường hợp dân tộc Ê đê và Gia rai)

Chuyên ngành: Xã hội học
Mã số

: 9 31 03 01

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC

HÀ NỘI, NĂM 2018


Công trình được hoàn thành tại:
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
Người hướng dẫn khoa học : GS.TS. Bùi Thế Cường

Phản biện 1:
Phản biện 2:
Phản biện 3:

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học

việc nghiên cứu vị thế của người có uy tín trong cộng đồng dân tộc
thiểu số ở Tây Nguyên.
Xuất phát từ lý do trên, tác giả chọn và nghiên cứu đề tài Vị thế
của người có uy tín trong cộng đồng dân tộc thiểu số ở Tây
Nguyên (Nghiên cứu trường hợp dân tộc Ê đê và Gia Rai) để làm
Luận án Tiến sĩ, chuyên ngành Xã hội học.


2
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
2.1. Mục đích của luận án
Mục đích của đề tài là nhận diện những nhóm người có uy tín;
làm rõ vị thế và sự biến đổi vị thế của người có uy tín trong cộng
đồng dân tộc thiểu số (DTTS) ở Tây Nguyên (qua hai trường hợp
DTTS Ê đê và Gia rai), từ đó đưa ra các khuyến nghị nhằm phát huy
vị thế của người có uy tín nhằm tăng cường đoàn kết xã hội, giữ gìn
bản sắc văn hóa và đảm bảo an ninh, trật tự (AN, TT) ở Tây Nguyên.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
Thứ nhất, phân tích, làm rõ một số khái niệm; những luận cứ
lý thuyết và các chính sách đối với người có uy tín trong DTTS.
Thứ hai, đề tài luận giải hiện trạng vị thế, những yếu tố tác
động đến sự biến đổi của người có uy tín trong DTTS ở Tây Nguyên.
Thứ ba, đưa ra các định hướng, đề xuất các giải pháp nhằm
nâng cao vị thế của người có uy tín trong DTTS ở Tây Nguyên.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án
3.1. Đối tượng nghiên cứu của luận án
Đối tượng nghiên cứu của luận án là vị thế của người có uy tín
trong cộng đồng dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên.
3.2. Phạm vi nghiên cứu của luận án
- Phạm vi về không gian: Trên địa bàn Tây Nguyên, tập trung

Quan sát tham dự, phỏng vấn sâu cá nhân.
4.4. Phương pháp chọn mẫu và địa bàn điền dã
4.4.1. Tiêu chí lựa chọn tộc người và địa bàn khảo sát
Việc xác định tộc người được chọn theo các tiêu chí dân số tộc người và tiêu chí tôn giáo.
4.4.2. Mô tả mẫu và địa bàn nghiên cứu


4
- Về địa bàn nghiên cứu: Tác giả lựa chọn 02 tỉnh để điền dã
và PVS là Đắk Lắk, Gia Lai với hai DTTS Ê đê và Gia rai. Bên cạnh
đó, tác giả còn chọn huyện Di Linh (tỉnh Lâm Đồng). Sau bốn cuộc
điền dã, tác giả đã qua 3 tỉnh, 2 thành phố (thuộc tỉnh), 5 huyện, 8 xã
và 15 buôn/làng.
- Thống kê người tham gia PVS: Một số đặc điểm nhân khẩu
Tác giả đã gặp gỡ, PVS 87 người, trong đó đồng bào Gia rai
chiếm 48,3%, Ê đê chiếm 36,8% và người Kinh chiếm 14,9%.
Về chức vụ/nghề nghiệp, trong số 87 người tham gia PVS có
21 người (chiếm 24,1%) là cán bộ thôn/buôn/làng. Cán bộ cấp tỉnh
chiếm 11,5% dung lượng mẫu, cán bộ xã/huyện chiếm 26,4%, người
dân chiếm 28,7% và Chức sắc, chức việc tôn giáo chiếm 9,2%.
5. Đóng góp mới về khoa học của luận án
Thứ nhất, luận án đưa ra một khái niệm mang tính tổng quát về
vị thế của người có uy tín và các tiêu chí xác định người có uy tín.
Thứ hai, làm rõ hiện trạng vị thế của người có uy tín; những
bất cập về chính sách đối với người có uy tín. Đặc biệt luận án đưa ra
cách tiếp cận mới về người có uy tín.
Thứ ba, luận án đưa ra định hướng chính sách và những kiến
nghị, đặc biệt là kiến nghị liên quan đến sửa đổi chính sách nhằm
phát huy vai trò, vị thế của người có uy tín trong cộng đồng DTTS ở
Tây Nguyên.

1.2. Những công trình nghiên cứu về dân tộc thiểu số Ê đê
và Gia rai
1.2.1. Những công trình nghiên cứu về dân tộc thiểu số Ê đê
Các công trình nghiên cứu về dân tộc Ê đê luôn dành được sự
quan tâm lớn của các nhà nghiên cứu, trong đó tác phẩm viết về


6
người Ê đê sớm nhất là công trình khảo cứu của nhà thám hiểm
người Pháp Henri Maitre Các xứ thượng ở miền Nam Đông Dương:
Cao nguyên Đắc Lắc. Tiếp sau đó, các công trình nghiên cứu Các
dân tộc miền núi Nam Đông Dương của tác giả Jacques Dournes;
Người Ê đê - một xã hội mẫu quyền của Anna De Hautecloque Howe;
Luật tục Ê đê (tập quán pháp) của Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam
hay công trình La Chanson éppique khan Kdam Yi do Dominique
Antomarchi sưu tầm, Condominas công bố và viết lời tựa với tựa đề
Những quan sát xã hội học về hai trường ca Ra đê... cũng đã đề cập
đến những nét đặc sắc trên nhiều lĩnh vực của dân tộc này.
1.2.2. Những công trình nghiên cứu về dân tộc thiểu số Gia rai
Dân tộc Gia rai trở thành đối tượng dành được sự quan tâm
lớn của các nhà nghiên cứu mà công trình thường được nhắc tới đầu
tiên là Các dân tộc tỉnh Gia Lai - Công Tum (xuất bản năm 1981).
Tiếp đó, các công trình Nhà Rông các dân tộc Bắc Tây Nguyên của
Viện Sử học (Viện Khoa học Xã hội Việt Nam); Tìm hiểu đặc trưng
trong dân ca Jrai - Bahnar của Đào Huy Quyền; Rừng, đàn bà, điên
loạn (Nhà xuất bản Hội Nhà văn) của Jacques Dournes; Bơ thi: Cái
chết được hồi sinh của Ngô Văn Doanh hay Pötao, một lý thuyết về
quyền lực ở người Jörai Đông Dương của Jacques Dournes...
1.3. Những công trình nghiên cứu về Người có uy tín trong
cộng đồng dân tộc thiểu số Tây Nguyên

“DTTS là những dân tộc có số dân ít hơn so với dân tộc đa số
trên phạm vi lãnh thổ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam”.
Theo đó, “Dân tộc đa số là dân tộc có số dân chiếm trên 50% tổng
dân số của cả nước, theo điều tra dân số quốc gia”.
2.1.2. Cộng đồng và Cộng đồng dân tộc thiểu số


8
Cộng đồng là sự liên kết, tập hợp của những người có những
điểm giống nhau làm thành một khối, cùng cư trú, chung sống trên
một lãnh thổ xác định.
Cộng đồng dân tộc thiểu số chính là sự tập hợp, tương tác của
những người DTTS (bao gồm DTTS tại chỗ và DTTS di cư) tại Tây
Nguyên, với những nét văn hóa thống nhất trong đa dạng, cùng sinh
sống, tồn tại, đoàn kết và giúp đỡ nhau vì sự phát triển và hội nhập
của vùng đất Tây Nguyên nói chung và cả nước nói riêng.
2.1.3. Uy tín và Người có uy tín
Uy tín là sự tín nhiệm, tin yêu, mến phục của mọi người đối với
một cá nhân hay nhóm xã hội cụ thể, gắn với một môi trường và hoàn
cảnh lịch sử cụ thể.
Người có uy tín là người có quyền uy, có ảnh hưởng trong
phạm vi nhất định với một bộ phận quần chúng, được đồng bào dân
tộc tín nhiệm, tin tưởng, nghe và làm theo.
2.1.4. Vị thế và Vị thế của người có uy tín
Vị thế xã hội là chỗ đứng của một cá nhân (hoặc nhóm người)
trong một xã hội cụ thể, được thể hiện thông qua các tương tác và
các mối quan hệ xã hội. Vị thế xã hội "phản ánh mức độ uy tín và sự
kính trọng từ người khác. Cơ sở cho sự kính trọng đó tùy thuộc vào
phẩm chất cá nhân được người khác coi là quan trọng trong xã hội".
Vị thế của người có uy tín là vị trí, chỗ đứng của người có uy

2.3.1. Câu hỏi nghiên cứu
- Cơ sở kinh tế - xã hội nào là nguyên nhân dẫn đến trong đời
sống cộng đồng của các DTTS ở Tây Nguyên có sự xuất hiện và tồn
tại của những người có uy tín?
- Trong tộc người thiểu số Ê đê và Gia rai ở Tây Nguyên, một
cá nhân cần có những yếu tố nào để được xem là "có uy tín", và vị


10
thế của người có uy tín được thể hiện như thế nào trong đời sống
cộng đồng, buôn làng?
- Biến đổi văn hóa - xã hội đã diễn ra như thế nào trong đời
sống buôn làng Tây Nguyên và tác động ra sao đến vị thế của những
người có uy tín, và sự thay đổi đó sẽ có những tác động như thế nào
đến tiến trình phát triển chung của Tây Nguyên?
- Sự phù hợp của những chính sách đối với người có uy tín?
Để người có uy tín thể hiện vị thế và vai trò của mình trong tiến trình
phát triển của đời sống tộc người cần có những định hướng chính
sách và giải pháp nào?
2.3.2. Giả thuyết nghiên cứu
- Trong cộng đồng DTTS ở Tây Nguyên, người có uy tín là
những người có vị thế đặc biệt trong đời sống buôn làng, được thể
hiện trên tất cả các mặt của đời sống buôn làng.
- Đời sống của buôn làng đã và đang biến đổi mạnh mẽ, nhất là
sau 1975 đến nay, trên tất cả các mặt dân số, tôn giáo, kinh tế, văn hóa,
xã hội. Dẫn đến sự biến đổi về số lượng, cơ cấu thành phần, mức độ,
đặc điểm vai trò - vị thế của những người có uy tín trong đời sống
buôn làng.
- Sự biến đổi vị thế của người có uy tín đã gây ra nhiều tác
động tích cực lẫn tiêu cực đối với đời sống của cộng đồng DTTS ở

ninh - chính trị vùng Tây Nguyên
Về mặt không gian địa lý - hành chính, Tây Nguyên nằm trải
dài theo phía Nam của dãy Trường Sơn, Tây Nguyên cùng với cao
nguyên Hạ Lào hợp thành vùng cao nguyên rộng lớn nằm ở trung
tâm bán đảo Đông Dương.
Về mặt xã hội - nhân văn, Tây Nguyên là mảnh đất khai
nguyên của cộng đồng các DTTS tại chỗ. Hiện nay, các DTTS ở Tây
Nguyên ngày càng đa dạng về nguồn gốc, phong phú về thành phần,
đông đảo về số lượng, có sự khác biệt nhất định về tập quán sống.


13
Cơ cấu tôn giáo gắn với từng dân tộc ở đây cũng rất phức tạp.
Tính đến tháng 12/2014, ở Tây Nguyên có 2.079.065 tín đồ tôn giáo,
với bốn tôn giáo lớn là Công giáo, Tin lành, Phật giáo, Cao đài, trong
đó Công giáo chiếm số lượng đông nhất với 977.980 tín đồ, Tin lành:
441.413 tín đồ, Phật giáo: 636.890 tín đồ, Cao đài: 22.462 tín đồ.
Về chính trị và AN - QP, Tây Nguyên là địa bàn có vị trí chiến
lược, có tầm bao quát cả vùng Nam Lào, Đông Bắc Campuchia và
các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ, Đông Nam Bộ của Việt Nam.
3.1.2. Dân tộc thiểu số Ê đê và Gia rai ở Tây Nguyên
Về dân tộc Ê đê, người Ê đê có tên tự gọi là Anăk Ê đê, bên
cạnh đó còn có các tên gọi khác: Anăk Ê đê, Ra đê (hay Rhađê), Ê đê
Êgar, Ðê. Tính đến tháng 12/2014, dân tộc Ê đê ở Tây Nguyên có
325.520 người, tập trung chủ yếu ở tỉnh Đắk Lắk với 318.834 người.
Về dân tộc Gia rai, người Gia rai có tên tự gọi là Gia rai, bên
cạnh đó còn có các tên gọi khác: Giơ ray, Chơ ray, hoặc những âm gần
giống như J’rai, Giơ-rai, Chơ-rai. Tính đến tháng 12/2014, dân tộc Gia
rai ở Tây Nguyên có 436.963 người, tập trung chủ yếu ở tỉnh Gia Lai
với 397.619 người.

bao gồm: Đoàn Thanh niên, Hội Phụ nữ, Hội Nông dân..
Bên cạnh những người được xem là "có uy tín" trong xã hội cổ
truyền là sự xuất hiện của người có uy tín mới như các cán bộ lão
thành nghỉ hưu, chức sắc tôn giáo, người làm ăn kinh tế giỏi...
3.4. Vị thế của người có uy tín trong cộng đồng dân tộc
thiểu số Ê đê và Gia rai ở Tây Nguyên
3.4.1. Người có uy tín là "người đại diện" của chính quyền
địa phương
Thông qua họ, các chủ trương chính sách của chính quyền sẽ
được "thích ứng" với bối cảnh văn hóa - xã hội, đi vào đời sống cộng


15
đồng. Họ là “chỗ dựa” quan trọng của các cấp ủy Đảng, chính quyền
các cấp, là "cầu nối" giữa các dòng họ, giữa dân tộc này với dân tộc
khác, làm cho nhiều việc được giải quyết "thấu tình đạt lý".
3.4.2. Xây dựng, giữ gìn văn hóa buôn làng
Việc giữ gìn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống các dân
tộc cần sự đồng thuận, giúp đỡ những người có uy tín, đặc biệt là già
làng. Chính họ sẽ thực hiện các hoạt động cụ thể giúp đồng bào hiểu
được tầm quan trọng của các giá trị văn hóa và tham gia gìn giữ, bảo
tồn, tôn tạo các giá trị văn hóa của dân tộc mình.
3.4.3. Hỗ trợ hệ thống chính trị xây dựng khối đại đoàn kết
dân tộc, giữ vững an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội
trong cộng đồng
Những người có uy tín đã trực tiếp tham gia vận động đồng
bào nâng cao cảnh giác không nên tin lời kẻ xấu xúi giục; tham gia
và vận động quần chúng thực hiện các phong trào: “Toàn dân bảo vệ
an ninh Tổ quốc”, giữ gìn an ninh trật tự ở khu dân cư”...
3.4.4. Góp phần phát triển sản xuất, kinh doanh, tạo công

Hội nhập quốc tế, công nghiệp hóa - hiện đại hóa và kinh tế thị
trường đã làm gia tăng khoảng cách giàu nghèo giữa các vùng, các
dân tộc, văn hóa của các dân tộc ngày càng mất dần đi bản sắc
riêng... Các hệ quả xã hội tiêu cực này đã làm cho vị thế của những
người có uy tín trong nhóm uy quyền truyền thống, là các già làng,
chủ làng, người xử kiện,… bị giảm đi.
3.6. Hiện trạng chính sách đối với người có uy tín trong
cộng đồng DTTS ở Tây Nguyên hiện nay
3.6.1. Về số lượng người có uy tín
Theo quy định tại khoản 2a, điều 1 Quyết định số 18: “Mỗi
thôn thuộc vùng DTTS có ít nhất 1/3 số hộ gia đình hoặc số nhân
khẩu là người DTTS được bình chọn 01 (một) người có uy tín" sẽ dễ
dẫn đến tư tưởng bất mãn hay mất đoàn kết trong nội bộ thôn, buôn.


18
Bởi lẽ trên thực tế trong một thôn, buôn cùng lúc tồn tại nhiều người
có uy tín, và mỗi tộc người khác nhau trong thôn, buôn đó đều lựa
chọn người có uy tín cho mình.
3.6.2. Về chính sách cụ thể đối với người có uy tín
Một là, nhiều quy định về chế độ, chính sách... đối với người có
uy tín đã lạc hậu, không còn phù hợp với tình hình thực tế.
Hai là, quy định về mức chi tiền ăn, ở, đi lại cho người có uy
tín nghỉ dưỡng đã quá lỗi thời so với mức sống hiện tại.
Ba là, một số quy định sử dụng câu chữ không bao quát hết
tình hình nên nhiều lúc tạo khó khăn trong việc trích kinh phí hỗ trợ.
Bốn là, có sự không thống nhất trong việc xác định cơ quan
chủ trì việc bình chọn, xét duyệt người có uy tín.
Năm là, kinh phí để thực hiện chính sách cho người có uy tín
do Trung ương cấp được chuyển về Ban Dân tộc cấp tỉnh. Vì vậy

do cả cơ chế hoạt động, cách thức tổ chức và cơ chế vận hành của
HĐGL.
3.7. Một số nhận xét, đánh giá về hiện trạng vị thế người có
uy tín trong dân tộc thiểu số Ê đê và Gia rai
Thứ nhất, trong cộng đồng DTTS ở Tây Nguyên, một người
để được xem là "có uy tín" đều có những tiêu chí xác định.
Thứ hai, vị thế của người có uy tín trong cộng đồng DTTS ở
Tây Nguyên được thể hiện trên nhiều lĩnh vực khác nhau.
Thứ ba, đã có sự biến đổi sâu sắc về cơ cấu, thành phần, dẫn
đến sự biến đổi vị thế - vai trò của người có uy tín.
Thứ tư, nhận thức về người có uy tín và việc thực hiện chính
sách với người có uy tín hiện còn nhiều bất cập.
Thứ năm, vị thế - vai trò của người có uy tín trong cộng đồng
DTTS ở Tây Nguyên đã và đang chịu sự tác động của các nhân tố
khách quan lẫn chủ quan.


20
Chương 4
ĐỊNH HƯỚNG CHÍNH SÁCH VỀ VỊ THẾ VÀ VAI TRÒ
CỦA NGƯỜI CÓ UY TÍN TRONG CỘNG ĐỒNG
DÂN TỘC THIỂU SỐ Ở TÂY NGUYÊN
4.1. Xu hướng biến đổi vị thế của người có uy tín trong các
tộc người thiểu số Tây Nguyên
Một là, già làng và chế độ già làng dù bị hạn chế so với trước
song vẫn còn sức sống và tiếp tục phát huy tác dụng trong cộng đồng.
Hai là, một số vị trí người có uy tín sẽ mất dần vị thế và bị
thay thế bởi nhóm người có uy tín mới.
Ba là, vị thế của các chức sắc, chức việc tôn giáo ở Tây
Nguyên sẽ ngày càng được củng cố.

thuộc vùng DTTS có ít nhất 1/3 số hộ gia đình hoặc số nhân khẩu là
người DTTS được bình chọn 1 đến 3 người có uy tín; kiến nghị với
Bộ Tài chính và Bộ Lao động Thương binh và Xã hội sửa đổi Thông
tư 08 của Bộ Lao động Thương binh và Xã hội và Thông tư 211 của
Bộ Tài chính để nâng mức quy định về mức chi tiền ăn, ở, đi lại cho
người có uy tín nghỉ dưỡng cho phù hợp với thời giá hiện nay...
4.3.2. Nhóm giải pháp đối với chức sắc tôn giáo
Một là, luôn nhận thức và quán triệt sâu sắc phương châm
"Dùng tôn giáo để giải quyết các vấn đề phức tạp về tôn giáo".
Hai là, thường xuyên gặp gỡ, tiếp xúc, thăm hỏi, tặng quà, động
viên nhằm tạo mối quan hệ tình cảm, gắn bó với các chức sắc.
Ba là, chủ động nắm tình hình hàng ngũ chức sắc tôn giáo, đặc
biệt là chức sắc tôn giáo là người DTTS.
Bốn là, các cơ quan, ban ngành có liên quan cần có sự thống
nhất trong phân loại, đánh giá từng chức sắc để có chính sách đúng.


22
Năm là, vận động, bố trí chức sắc tôn giáo tham gia vào các cơ
quan của chính quyền, vào các cuộc vận động, tuyên truyền.
Sáu là, giải quyết các tranh chấp liên quan đến tôn giáo, đặc
biệt là tranh chấp về đất đai, cơ sở thờ tự...
Bảy là, chủ động phòng ngừa, ngăn chặn và đấu tranh với các
hoạt động móc nối, lôi kéo chức sắc tôn giáo của các TLLĐ
Tám là, tăng cường số lượng và chất lượng đội ngũ cán bộ làm
công tác vận động, tranh thủ chức sắc tôn giáo.
4.3.3. Nhóm giải pháp liên quan đến Già làng và Hội đồng
Già làng
Để nâng cao vị thế của người có uy tín - già làng, trước hết cần
khôi phục lại tổ chức già làng và chính thức hóa tổ chức già làng

tưởng của những người có uy tín.
- Trong quá trình đấu tranh cần linh hoạt, mềm dẻo, nhưng đồng
thời phải kiên quyết xử lý những người có uy tín có hành vi vi phạm
pháp luật nghiêm trọng.
KẾT LUẬN
Trong xã hội Tây Nguyên, người có uy tín có cơ cấu, thành
phần... hết sức phong phú và đa dạng, vị thế và vai trò của họ được
thể hiện trên nhiều lĩnh vực. Qua quá trình nghiên cứu luận án, tác
giả rút ra một số kết luận sau:
Một là, trong cộng đồng DTTS ở Tây Nguyên cổ truyền nói
chung và tộc người Ê đê, Gia rai nói riêng đã tồn tại một bộ phận
người có uy tín.
Hai là, dưới tác động của các chính sách dân tộc, nhất là sự du
nhập của tôn giáo, người có uy tín trong tộc người Ê đê, Gia rai đã có
sự biến đổi sâu sắc cả về thành phần, cơ cấu và mức độ ảnh hưởng.