BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
---------------------------

LÊ THỊ THU HẰNG

DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN TỰ SỰ
CHO HỌC SINH LỚP 5

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

HÀ NỘI, 2017


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
---------------------------

LÊ THỊ THU HẰNG

DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN TỰ SỰ
CHO HỌC SINH LỚP 5
Chuyên ngành: Giáo dục học (bậc tiểu học)
Mã số: 60140101

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS. Trần Thị Hiền Lương

HÀ NỘI, 2017



DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

TT

Viết đầy đủ

Viết tắt

1

Giáo dục và Đào tạo

GD&ĐT

2

Sách giáo khoa

SGK


DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 1.1. Phân loại văn bản nghệ thuật (Tập đọc lớp 5) ....................................... 28
Bảng 1.2. Phân loại câu hỏi đọc hiểu văn bản tự sự (Tập đọc lớp 5) theo 04 mức độ
nhận thức của học sinh ......................................................................... 28
Bảng 3.1. Thống kê các trường thực nghiệm, sĩ số học sinh các lớp thực nghiệm và
đối chứng.............................................................................................. 82

4.3. Phạm vi nghiên cứu .......................................................................................... 7
5. Giả thuyết khoa học ............................................................................................. 8
6. Nhiệm vụ nghiên cứu........................................................................................... 8
7. Phương pháp nghiên cứu ..................................................................................... 8
8. Đóng góp của luận văn ........................................................................................ 9
9. Cấu trúc của luận văn .......................................................................................... 9
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN ................................................... 10

1.1. Một số vấn đề lí luận về dạy học đọc hiểu văn bản tự sự cho học sinh lớp 5
trong môn Tiếng Việt .......................................................................................... 10
1.1.1. Văn bản tự sự............................................................................................... 10
1.1.2. Đọc hiểu văn bản tự sự ................................................................................ 12


1.1.3. Dạy học đọc hiểu văn bản tự sự cho học sinh lớp 5 theo định hướng phát triển
năng lực................................................................................................................. 13
1.1.3.1. Khái niệm năng lực, năng lực đọc hiểu ..................................................... 13
1.1.3.2. Đặc trưng của dạy học theo định hướng nâng cao năng lực học sinh ......... 17
1.1.3.3. Các phương pháp và kĩ thuật dạy học phát huy năng lực đọc hiểu ............. 18
1.1.3.4. Lựa chọn phương pháp, phương tiện và hình thức tổ chức dạy học ........... 20
1.1.3.5. Cấu trúc của kế hoạch bài học theo định hướng nâng cao năng lực học sinh
tiểu học ................................................................................................................. 21
1.1.3.6. Kiểm tra đánh giá năng lực đọc hiểu ......................................................... 24
1.2. Cơ sở thực tiễn ............................................................................................. 27
1.2.1. Nội dung chương trình hiện hành và yêu cầu cần đạt về kĩ năng đọc hiểu ở
lớp 5 ...................................................................................................................... 27
1.2.1.1. Nội dung chương trình hiện hành .............................................................. 27
1.2.1.2. Yêu cầu cần đạt về kĩ năng đọc hiểu ở lớp 5 ............................................. 27
1.2.2. Sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 5 và nội dung dạy học đọc hiểu văn bản tự sự ... 28
1.2.3. Tình hình dạy học đọc hiểu văn bản tự sự ở lớp 5 của một số trường Tiểu học .. 29

2.3.2.3. Mức độ đánh giá ....................................................................................... 66
2.3.3. Thiết kế đề kiểm tra đánh giá năng lực đọc hiểu văn bản tự sự của học sinh
lớp 5 ...................................................................................................................... 65
2.3.3.1. Các bước xây dựng đề kiểm tra đánh giá ................................................... 65
2.3.3.2. Thiết kế đề kiểm tra .................................................................................. 66
2.3.3.3. Đề minh họa ............................................................................................. 68
CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM KHOA HỌC......Error! Bookmark not defined.
3.1. Mục đích thực nghiệm .................................................................................. 82
3.2. Đối tượng, địa bàn, thời gian thực nghiệm .................................................. 82
3.2.1. Đối tượng thực nghiệm ................................................................................ 82
3.2.2. Địa bàn thực nghiệm .................................................................................... 82
3.2.3. Thời gian thực nghiệm ................................................................................. 83
3.3. Nội dung thực nghiệm .................................................................................. 83
3.4. Phương pháp và kĩ thuật tiến hành ............................................................. 84


3.4.1. Chuẩn bị thực nghiệm .................................................................................. 84
3.4.2. Dạy học thực nghiệm ................................................................................... 91
3.5. Kết quả thực nghiệm .................................................................................... 92
3.5.1. Kết quả quan sát trong các tiết dạy ............................................................... 92
3.5.2. Kết quả kiểm tra đánh giá năng lực đọc hiểu của học sinh ........................... 96
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ .................................................................... 100
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC


1

MỞ ĐẦU

2

kịch của Việt Nam và thế giới, cụ thể là nhận biết được các câu văn, hình ảnh, chi
tiết có giá trị nghệ thuật trong các bài văn, bài thơ, màn kịch đã học”. Sự khác biệt
khá lớn giữa môn Ngữ văn ở cấp THCS và môn Tiếng Việt cấp Tiểu học khiến cho
học sinh khi hết lớp 5 bước vào lớp 6 gặp nhiều khó khăn, trở ngại trong việc tiếp
thu kiến thức, nhất là đối với kĩ năng đọc hiểu văn bản nghệ thuật (trong đó có văn
bản tự sự). Với học sinh lớp 5 - năm học cuối cấp Tiểu học - việc dạy đọc hiểu văn
bản nghệ thuật có ý nghĩa quan trọng cho sự tiếp nối, chuẩn bị cho học sinh có thể
học tốt môn Ngữ văn ở cấp Trung học cơ sở.
Thực trạng dạy học đọc hiểu văn bản nghệ thuật nói chung và văn bản tự sự
nói riêng trong phân môn Tập đọc ở Tiểu học đã bộc lộ nhiều bất cập: Hầu hết các
câu hỏi đọc hiểu chỉ nghiêng về đánh giá khả năng ghi nhớ nội dung tác phẩm, rất ít
những câu hỏi, những hướng dẫn để giúp học sinh cảm thụ chi tiết có tính nghệ
thuật trong tác phẩm văn chương. Việc dạy học đọc hiểu ở Tiểu học hiện nay chủ
yếu thực hiện trên lớp thông qua 3 - 4 câu hỏi trong sách giáo khoa. Tính ứng dụng
của những câu hỏi đọc hiểu này chưa cao.
Với những lí do nêu trên, tôi chọn đề tài Dạy học đọc hiểu văn bản tự sự cho
học sinh lớp 5.
2. Tổng quan những nghiên cứu có liên quan
2.1. Những nghiên cứu về đọc hiểu và dạy học đọc hiểu
Nói đến vấn đề đọc hiểu ở nước ngoài, không thể không kể đến quan niệm về
đọc hiểu văn bản của PISA (Programme for International Student Assessment). Nhờ
việc tham gia PISA, hiện nay, hơn 70 nước trên thế giới (trong đó có Việt Nam)
đang xích lại gần nhau, thống nhất một quan niệm và những yêu cầu chung về đọc
hiểu văn bản. Theo PISA, “năng lực đọc hiểu được hiểu là khả năng biết đọc, có
trình độ đọc hiểu, là sự hiểu biết, sử dụng và phản hồi lại trước một bài đọc viết,
nhằm đạt được mục đích, phát triển tri thức và tiềm năng cũng như việc tham gia
hoạt động của một ai đó trong xã hội”. Do đó, theo PISA, “định nghĩa về đọc hiểu
và năng lực đọc hiểu (reading and reading literacy) có sự thay đổi theo thời gian và

mực giá trị tối thiểu phục vụ cho việc phát triển kĩ năng; chuẩn đánh giá kết quả
giáo dục và xác định những lĩnh vực cần ưu tiên nghiên cứu hàng đầu là giáo dục
ngôn ngữ, giáo dục công nghệ, giáo dục nghệ thuật và giáo dục công dân.
Là tác giả có những nghiên cứu sâu sắc về năng lực trong dạy học, tác giả
Hoàng Hòa Bình đã khẳng định trong bài viết “Năng lực và đánh giá theo năng
lực” [4]: Năng lực có 02 đặc trưng cơ bản: 1) Được bộc lộ qua hoạt động; 2) Đảm
bảo hoạt động có hiệu quả. Ở đầu vào (cấu trúc bề mặt), năng lực được tạo thành từ
tri thức, kĩ năng và thái độ. Ở đầu ra (cấu trúc bề sâu), các thành tố đó trở thành
năng lực hiểu, năng lực làm và năng lực ứng xử. Mỗi năng lực ứng với một loại
hoạt động, có thể phân chia thành nhiều năng lực bộ phận; bộ phận nhỏ nhất, gắn


6

với hoạt động cụ thể là kĩ năng (hành vi). Các năng lực bộ phận có thể đồng cấp với
nhau, bổ sung cho nhau, nhưng cũng có thể là những mức độ phát triển khác nhau.
Cách hiểu về năng lực là cơ sở để đổi mới phương pháp dạy học và đánh giá kết quả
giáo dục.
2.3. Dạy học đọc hiểu ở Tiểu học theo định hướng phát triển năng lực
Trong những năm gần đây, nhiều tác giả quan tâm đến nghiên cứu về năng lực
và dạy học theo tiếp cận năng lực trong dạy học Tiếng Việt ở phổ thông. Tác giả
Nguyễn Thị Hạnh đã nghiên cứu về “Xây dựng chuẩn năng lực đọc hiểu cho môn Ngữ
văn của chương trình giáo dục phổ thông sau 2015 ở Việt Nam” [14]. Báo cáo này
nhận diện năng lực đọc hiểu, phân tích các yếu tố cấu thành của năng lực này và đề
xuất định hướng xây dựng chuẩn năng lực đọc hiểu cho môn Ngữ văn giai đoạn sau
năm 2015. Theo tác giả: Năng lực đọc hiểu gồm 3 yếu tố cấu thành: Tri thức về văn
bản, về chiến lược đọc hiểu; Kĩ năng thực hiện các hành động, thao tác đọc hiểu; Sự
sẵn sàng thực hiện các nhiệm vụ học tập, các nhiệm vụ trong đời sống cần đến đọc
hiểu. Xây dựng chuẩn là một công đoạn trong việc thiết kế chương trình môn học.
Công đoạn thiết kế chuẩn gồm 02 bước: thiết kế Chuẩn nội dung, thiết kế Chuẩn thể

4. Đối tượng, khách thể, phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
Biện pháp dạy học đọc hiểu văn bản tự sự cho học sinh lớp 5.
4.2. Khách thể nghiên cứu
Quá trình dạy học đọc hiểu văn bản tự sự cho học sinh lớp 5.
4.3. Phạm vi nghiên cứu
4.3.1. Phạm vi nội dung
- Phân tích và lí giải vấn đề dạy học đọc hiểu văn bản tự sự cho học sinh lớp
5 theo chương trình môn Tiếng Việt Tiểu học và nội dung dạy học đọc hiểu văn bản
tự sự theo sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 5 hiện hành.
- Các biện pháp được đề xuất trong đề tài hướng tới việc nâng cao hiệu quả
dạy học đọc hiểu văn bản tự sự cho học sinh lớp 5.
4.3.2. Phạm vi địa bàn khảo sát và thực nghiệm
13 trường Tiểu học thuộc địa bàn quận Thanh Xuân, thành phố Hà Nội.
4.3.3. Phạm vi đối tượng khảo sát và thực nghiệm
Giáo viên và học sinh lớp 5


8

4.3.4. Phạm vi nội dung thực nghiệm
Thực nghiệm thông qua phân môn Tập đọc lớp 5.
4.3.5. Phạm vi thời gian khảo sát và thực nghiệm
- Thời gian khảo sát: Năm học 2015-2016, học kì I năm học 2016-2017
- Thời gian thực nghiệm: Năm học 2016-2017
5. Giả thuyết khoa học
Nếu áp dụng việc tổ chức dạy học đọc hiểu văn bản tự sự cho học sinh lớp 5
theo lộ trình và biện pháp đã đề xuất trong luận văn sẽ giúp học sinh từng bước phát
triển năng lực cảm thụ, khám phá các giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm
văn học, tạo điều kiện thuận lợi để các em học tốt môn Ngữ văn ở cấp THCS.

8.2. Đánh giá thực trạng dạy học đọc hiểu văn bản tự sự cho học sinh lớp 5.
8.3. Đề xuất lộ trình và biện pháp dạy học đọc hiểu văn bản tự sự cho học
sinh lớp 5 theo các giai đoạn: trước, trong và sau khi đọc; biện pháp đánh giá kết
quả đọc hiểu của học sinh.
9. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung luận
văn được trình bày trong 03 chương :
Chương 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn
Cơ sở lí luận của việc dạy học đọc hiểu văn bản tự sự cho học sinh lớp 5 bao
gồm các vấn đề lí luận về văn bản tự sự, đọc hiểu văn bản tự sự, dạy học đọc hiểu
văn bản tự sự cho học sinh lớp 5 theo định hướng phát triển năng lực.
Cơ sở thực tiễn của việc dạy học đọc hiểu văn bản tự sự cho học sinh lớp 5
được tổng kết thông qua các nghiên cứu về nội dung chương trình, yêu cầu cần đạt
về kĩ năng đọc hiểu ở lớp 5; Sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 5, nội dung dạy học đọc
hiểu văn bản tự sự; tình hình dạy học đọc hiểu văn bản tự sự ở lớp 5 và những vấn
đề tồn tại trong việc đánh giá năng lực đọc hiểu ở Tiểu học.
Chương 2. Tổ chức dạy học đọc hiểu văn bản tự sự cho học sinh lớp 5
Trên cơ sở các nguyên tắc dạy học đọc hiểu văn bản tự sự cho học sinh lớp 5,
chương 2 đề xuất lộ trình và biện pháp dạy học đọc hiểu văn bản tự sự cho học sinh
lớp 5 theo các giai đoạn trước, trong và sau khi đọc kết hợp với việc đổi mới đánh
giá kết quả đọc hiểu của học sinh.
Chương 3. Thực nghiệm khoa học
Chương 3 mô tả quá trình thực nghiệm đồng thời khẳng định kết quả thực
nghiệm, góp phần khẳng định tính khả thi của các biện pháp được đề xuất trong
chương 2.


10

CHƯƠNG 1


hoặc một số đích nhất định, nhằm vào những người tiếp nhận nhất định thường là
không có mặt khi văn bản được sản sinh” [12, tr.10]. Với quan niệm này, văn bản
được coi là một sản phẩm của lời nói, việc tạo lập văn bản và tiếp nhận văn bản là
hai quá trình của một hoạt động tương tác - hoạt động giao tiếp. Đây cũng là quan
niệm được nhiều người đồng tình. Trong quan niệm này, “hình thức’, “nội dung”,
“cấu trúc”, “đích” (mục đích) được coi là những yếu tố quan trọng của văn bản.
Văn tự sự là phương thức trình bày một chuỗi các sự việc, sự việc này dẫn
đến sự việc kia, cuối cùng dẫn đến một kết thúc, thể hiện một ý nghĩa. Những yếu tố
cơ bản của văn bản tự sự gồm:
- Sự việc: Các sự kiện xảy ra.
- Nhân vật: Người làm ra sự việc (gồm nhân vật chính và nhân vật phụ)
- Cốt truyện: Trình tự sắp xếp các sự việc.
- Người kể: Có thể là một nhân vật trong câu chuyện hoặc người kể vắng mặt.
Việc phân loại các văn bản trong nhà trường phổ thông của Việt Nam và các
nước trên thế giới cũng có nhiều quan điểm khác nhau. Thực tế có nhiều cách phân
chia văn bản thành các thể loại khác nhau dựa trên các tiêu chí khác nhau, song
không có cách phân chia nào bao quát được một cách trọn vẹn đặc điểm của các
phong cách ngôn ngữ. Dựa trên các văn bản được chọn làm ngữ liệu dạy học đọc
hiểu ở lớp 5 trong sách giáo khoa Tiếng Việt hiện hành, chúng tôi tán thành với các
cách chia văn bản thành các nhóm lớn như sau:
Cách 1: Văn bản nghệ thuật và văn bản phi hư cấu - theo tác giả Hoàng Hòa
Bình [5, tr.5].
Cách 2: Văn bản nghệ thuật và văn bản phi nghệ thuật - theo tác giả Đinh
Trọng Lạc [25, tr.16].
Cách 3: Văn bản văn học, văn bản thông tin và văn bản nghị luận - theo một
số nhà xây dựng chương trình và nghiên cứu Ngữ văn hiện nay.
Dù theo cách chia nào thì trong văn bản nghệ thuật (văn bản hư cấu, văn bản
văn học) cũng có ba loại: văn bản tự sự (truyện, văn xuôi), văn bản thơ (trữ tình) và


vẹn” [20, tr.76]. Từ đó, tác giả nêu lên những nội dung cần “hiểu” trong tác phẩm
văn học với các tiêu chí cụ thể: “1. Khám phá ý nghĩa nội dung chứa đựng trong
văn bản. Ý nghĩa này do tác giả bày tỏ biểu lộ trong văn bản. 2. Hiểu mối quan hệ ý


13

nghĩa của văn bản do tác giả xây dựng và tổ chức nên. 3. Khẳng định mục đích, ý
đồ, nội dung thực hiện, tiền giả định. 4. Đánh giá tư tưởng của tác giả. 5. Sáp nhập,
hòa đồng thông tin và tư tưởng của tác giả với tri thức và kinh nghiệm phù hợp của
người đọc” [19, tr.76-77].
Dựa trên cơ sở ngôn ngữ học, phân tích theo lí thuyết giao tiếp, tác giả
Nguyễn Thị Hạnh khẳng định: Đọc hiểu là một hoạt động giao tiếp ở đó người đọc
lĩnh hội lời nói đã được viết thành văn bản nhằm làm thay đổi những hiểu biết, tình
cảm, hoặc hành vi của chính mình [12, tr.26]
Trong phạm vi của luận văn, chúng tôi tán thành với ý kiến của tác giả
Nguyễn Thị Hạnh trong bài viết “Xây dựng chuẩn năng lực đọc hiểu cho môn Ngữ
văn của chương trình giáo dục phổ thông sau 2015 ở Việt Nam” đăng trên tạp chí
Khoa học ĐHSP TP Hồ Chí Minh số 56 năm 2014: Dù nhìn từ góc độ nào, các tác
giả cũng thống nhất với nhau những dấu hiệu cốt lõi của khái niệm đọc hiểu, đó là:
(1) Đọc hiểu là một hoạt động nhận thức. Đối tượng của đọc hiểu là ý nghĩa
của văn bản. Hoạt động đọc hiểu là hoạt động tương tác giữa người đọc và văn bản.
(2) Mục đích của đọc hiểu là nhằm phát triển tri thức, liên kết cá nhân người
đọc với môi trường sống để mỗi người đọc học tập và làm việc chuyên môn, duy trì
cuộc sống.
Văn bản tự sự thường biểu hiện cá tính sáng tạo, cá tính sáng tạo càng rõ,
phong cách nhà văn càng sâu đậm. Đọc hiểu văn bản tự sự cần phải quan tâm phát
hiện thư pháp tư tưởng, có thể bộc lộ trong lời kể (gián tiếp hay trực tiếp), yếu tố
quan trọng "dệt nên hình tượng của tác phẩm tự sự”, đã là tự sự phải có tình tiết,
tình tiết là dấu hiệu đặc trưng đầu tiên. Ngoài ra, phải quan tâm tới sự tồn tại và hoạt

động cho học sinh. Qua hoạt động, bằng hoạt động, học sinh hình thành, phát triển
năng lực, bộc lộ được tiềm năng của bản thân; tự tin, có niềm hạnh phúc bởi thành
công và tiếp tục phát triển.
b. Năng lực đọc hiểu
Do đọc hiểu có chức năng phát triển ở người đọc khả năng vận dụng đọc vào
giải quyết nhiệm vụ học tập và các vấn đề có trong cuộc sống nên đọc hiểu không
chỉ là kĩ năng mà là một năng lực - năng lực đọc hiểu. Năng lực đọc hiểu được phát
triển và hoàn thiện ở mức độ ngày càng cao khi được dùng để giải quyết nhiệm vụ
học tập của các môn học khác, giải quyết nhiệm vụ của cuộc sống, lúc này nó trở
thành năng lực chung của mỗi học sinh, mỗi cá nhân.
Theo tác giả Nguyễn Thị Hạnh [14, tr.90,91], năng lực đọc hiểu cũng có các
yếu tố cấu thành như những năng lực khác. Theo đó nó bao gồm những yếu tố cấu