VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

TRẦN QUANG NĂM

TRANG PHỤC CỦA NGƢỜI Ê ĐÊ Ở XÃ EATU,
THÀNH PHỐ BUÔN MA THUỘT, TỈNH ĐẮK LẮK

LUẬN VĂN THẠC SĨ DÂN TỘC HỌC

HÀ NỘI - 2018

1


VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

TRẦN QUANG NĂM

TRANG PHỤC CỦA NGƢỜI Ê ĐÊ Ở XÃ EATU,
THÀNH PHỐ BUÔN MA THUỘT, TỈNH ĐẮK LẮK
Ngành: Dân tộc học
Mã số: 8 31 03 10

LUẬN VĂN THẠC SĨ DÂN TỘC HỌC

NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC
TS. TRẦN THỊ MAI LAN

Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk, Bảo tàng tỉnh nơi tác giả
công tác đã tạo điều kiện thuận lời về mọi mặt để tác giả yên tâm học tập,
nghiên cứu.
Tác giả cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất sự giúp đỡ quý báu
của Đảng ủy, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân xã Ea Tu, Ban tự quản
hai buôn: Buôn Kmrơˇng Prŏng A và nhất là bà con Ê Đê nơi tác giả đến
nghiên cứu và điền dã, sự giúp đỡ nhiệt tình cũng như cung cấp thông tin
cho tác giả để hoàn thành luận văn.
Sau cùng tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến người thân trong
gia đình cũng như đồng nghiệp, bạn bè đã động viên, tạo điều kiện thời gian,
vật chất cho tác giả trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận văn.
Hà Nội, ngày 25 tháng 3 năm 2018
Tác giả luận văn

Trần Quang Năm

4


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
Chữ viết tắt

Chữ viết thƣờng

NxB

Nhà xuất bản

Tr



1.1.3. Lý thuyết nghiên cứu

11

1.2. Khái quát về thành phố Buôn Ma Thuột và tộc ngƣời nghiên cứu

12

1.2.1. Khái quát về Ďịa bàn nghiên cứu

12

1.2.2. Khái quát lịch sử tộc người

14

1.2.2.1. Một số đặc điểm kinh tế của người Ê Đê

16

1.2.2.2. Một số đặc điểm xã hội của người Ê Đê

18

1.2.2.3. Một số đặc điểm văn hóa của người Ê Đê

19

Tiểu kết Chương 1


36

2.2.2. Y phục lễ hội, lễ cư i, lễ tang

37

2.2.3. Y phục trẻ em

42

2.2.4. Y phục thầy cúng

43

2.2.5. Y phục thầy xử kiện

45

2.2.6. Y phục tù trưởng

46

2.2.7. Đồ trang sức

47

2.3. Những giá trị văn hóa tộc ngƣời thể hiện qua trang phục truyền thống
6


3.1.1. Biến Ďổi trong chất liệu, màu sắc

57

3.1.2. Biến Ďổi trong công cụ tạo sản phẩm

58

3.1.3. Biến Ďổi trong loại hình sản phẩm

59

3.1.4. Biến Ďổi trong nghệ thuật trang trí

60

3.1.5. Xu hư ng biến Ďổi của trang phục

60

3.2. Nguyên nhân của sự biến đổi

62

3.2.1. Tác Ďộng của việc giao lưu tiếp biến văn hoá

62

3.2.2. Tác Ďộng của sự phát tri n kinh tế



74

Tiểu kết chƣơng 3

75

KẾT LUẬN

77

TÀI LIỆU THAM KHẢO

81

PHỤ LỤC

85

7


MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Khi nhắc đến văn hóa tộc người ở Tây Nguyên chắc hẳn chúng ta đều nghĩ ngay
tới một số tộc người tiêu biểu như: người Ê Đê, người Mnông, người Gia Rai,
Ba Na hay Xê Đăng…Các tộc người này mang những đặc trưng, bản sắc văn
hóa riêng, phong phú và đa dạng trong đó phải kể đến tộc người Ê Đê. Người Ê
Đê là một trong 53 dân tộc thiểu số ở nước ta, cư trú và sinh sống lâu đời ở tỉnh
Đắk Lắk. Theo kết quả Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2016, người Ê Đê ở

công nghiệp hóa, hiện đại hóa và toàn cầu hóa đang diễn ra ngày càng mạnh mẽ
hiện nay, những giá trị văn hóa truyền thống, trong đó có văn hóa vật chất đang
ngày bị mai một, đặc biệt là trang phục. Chính vì thế việc nghiên cứu về trang
phục nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống là rất cấp thiết. Bởi
lẽ, trang phục là một trong những dấu hiệu quan trọng thể hiện đặc trưng văn
hóa và bản sắc văn hóa. Trang phục dề bị tác động, biến đổi và mai một , nhất là
trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và toàn cầu hóa diễn ra mạnh mẽ
trong cả nước nói chung và ở khu vực Tây Nguyên nói riêng. Nghiên cứu về
trang phục nhằm bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa, làm cơ sở cho việc xây dựng
và thực hiện các chính sách văn hóa.
Từ những lý do trên, tôi đã chọn vấn đề “Trang phục của người Ê Đê ở
xã EaTu, thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk” để làm đề tài luận văn
Thạc sĩ.
2 T nh h nh nghiên cứu đề tài
Cũng như các dân tộc ít người khác sinh sống trên nhiều vùng miền khác
nhau của đất nước Việt Nam, người Ê Đê là một trong những dân tộc thiểu số có
nền văn hóa lâu đời và đặc sắc, điều này được thể hiện qua nhiều yếu tố như
phong tục, tập quán, nghi lễ, lễ hội của tộc người và nhất là qua trang phục. Đây
cũng là yếu tố chính thể hiện sự khác biệt giữa dân tộc này với các dân tộc khác.
Từ hơn một thế kỷ qua, người Ê Đê ở Việt Nam đã được các nhà khoa học và
quản lý văn hóa xã hội quan tâm nghiên cứu. Đến nay, nhiều công trình nghiên
cứu về người Ê Đê đã được xuất bản. Các công trình nghiên cứu của các nhà
khoa học được công bố trên sách báo cũng như các tạp chí đã nêu bật được tổng
thể bức tranh văn hóa của người Ê Đê về văn hoá vật chất cũng như văn hoá tinh
thần, trong đó có trang phục. Trong giới hạn của nội dung luận văn, chúng tôi
chỉ tập trung tổng quan các công trình có liên quan đến trang phục truyền thống
của người Ê Đê nói chung.
Công trình Đại cương về các dân tộc Ê Đê, Mnông ở Đắk Lắk do tác giả
Bế Viết Đẳng chủ biên, xuất bản năm 1982, là kết quả nghiên cứu trong khoảng
9

Hà Nội, tr 198-205.
1

2

Nhà Xuất bản Văn hóa dân tộc, 1996

10


Cuốn sách Trang phục cổ truyền các dân tộc Việt Nam, tác giả Ngô Đức
Thịnh (1991) cũng đã mô tả tóm lược trang phục của người Ê Đê bao gồm trang
phục nam và trang phục nữ, nhưng chưa đi sâu nghiên cứu các mô típ hoa văn
và trang phục của trẻ em. [ 41].
Trong cuốn Những mảng m u văn hóa Tây

guyên, tác giả Ngô Đức

Thịnh (2007) đã mô tả ngắn gọn về các loại áo, khố của người Ê Đê. Tác giả đã
nêu ra ý kiến “trang phục người Ê Đê cơ bản đã như người Kinh”, nhưng chưa
đi sâu nghiên cứu về trang phục truyền thống của họ. [43].
Trong cuốn Văn hóa, văn hóa tộc người v văn hóa Việt Nam, tác giả
Ngô Đức Thịnh (2006) đã nêu lên được một số đặc trưng cơ bản của trang phục
Tây Nguyên trong đó có người Ê Đê nhưng chưa đi sâu nghiên cứu về các công
đoạn tạo ra trang phục. [42]
Tác giả Chu Thái Sơn chủ biên cuốn Hoa văn cổ truyền Đắk Lắk (2000)
đã đề cập khá chi tiết các họa tiết hoa văn và các loại hình hoa văn của người Ê
Đê và Mnông được trang trí trên các vật dụng hằng ngày, trên kiến trúc nhà dài
hay trên các đồ đan bằng mây tre… Tuy nhiên tác giả cũng không đề cập đến
các công đoạn tạo ra vải và các loại hình trang sức của người Ê Đê.

số ở Đắk Lắk trong đó có trang phục của người Ê Đê, nhưng bài viết mới chỉ
mang tính khái quát chung…
Có thể nói, tất cả các công trình nêu trên đã phản ánh một bước tiến lớn
trong nghiên cứu về tộc người Ê Đê. Đây cũng là nguồn tư liệu quý cung cấp
cho tác giả trong việc làm r hơn các giá trị văn hóa được thể hiện qua trang
phục của người Ê Đê ở tỉnh Đắk Lắk nói chung và người Ê Đê ở xã Ea Tu,
thành phố Buôn Ma Thuột nói riêng. Tuy vậy, cho đến nay vẫn chưa có một
công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện, có hệ thống và chuyên biệt về
trang phục của người Ê Đê ở xã Ea Tu, thành phố Buôn Ma Thuột. Trong bối
cảnh đó, việc nghiên cứu trang phục của tộc người theo chế độ mẫu hệ như
trường hợp người Ê Đê ở xã Ea Tu, thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk
không những có ý nghĩa khoa học mà nó còn có ý nghĩa thực tiễn.
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục Ďích nghiên cứu
Mục đích tổng quát áp dụng các lý thuyết, khái niệm nghiên cứu,
phương pháp nghiên cứu phù hợp để đánh giá các vấn đề về những quan niệm,
12


tập quán đối với trang phục và sự tác động của các yếu tố như: yếu tố kinh tế,
văn hóa, xã hội và môi trường liên quan đến trang phục. Luận văn phác họa bức
tranh tương đối toàn diện, đầy đủ và có hệ thống về các bước tạo ra trang phục,
cách thức sử dụng trang phục của người Ê Đê ở xã Ea Tu, thành phố Buôn Ma
Thuột, tỉnh Đắk Lắk, từ đó thấy được đặc điểm văn hóa của tộc người. Trong
đó, luận văn hướng tới 3 mục đích chính sau:
Một l , góp phần cung cấp một cách có hệ thống nguồn tư liệu về trang
phục, các đặc điểm văn hoá thể hiện qua trang phục và những tri thức làm ra
trang phục của người Ê Đê ở xã Ea Tu, thành phố Buôn Ma Thuột.
Hai là, tìm hiểu, phân tích những biến đổi trong trang phục của người Ê
Đê ở xã Ea Tu, thành phố Buôn Ma Thuột trong bối cảnh hiện nay và luận giải

Đối tượng nghiên cứu chính của luận văn là trang phục của người Ê Đê
thuộc nhóm K pă ở xã Ea Tu, thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk.
4.2. Phạm vi nghiên cứu của Ďề t i
Luận văn nghiên cứu về trang phục của người Ê Đê cư trú ở hai buôn:
buôn Ju và buôn Kmrơng Prǒng A trong phạm vi từ trước và sau năm 1986
trong bối cảnh đổi mới của đất nước.
5 Nguồn tƣ iệu, phƣơng ph p uận và phƣơng ph p nghiên cứu
5.1. guồn tư liệu
Ngoài nguồn tư liệu chủ yếu thu thập được trong quá trình điền dã của
tác giả tại địa bàn nghiên cứu, luận văn đã kế thừa, sử dụng các tài liệu từ sách
báo, tạp chí; kết quả của các đề tài nghiên cứu của các nhà dân tộc học, nhân học
ở trong và ngoài nước; báo cáo của các cơ quan trung ương và địa phương liên
quan. Bên cạnh đó luận văn đặc biệt chú ý khai thác các tư liệu hiện vật của
người Ê Đê đang được lưu giữ tại Bảo tàng Đắk Lắk.
5.2. Phương pháp luận
Đề tài căn cứ vào những quan điểm duy vật lịch sử, duy vật biện chứng
của Chủ nghĩa Mác – Lê nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng và
Nhà nước ta về bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá truyền thống các dân tộc.
5.3. Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện luận văn này, tác giả sử dụng phương pháp nghiên cứu sau:
- Điền dã dân tộc học trên thực địa để quan sát tham dự cùng người dân
địa phương trong cách dệt và chế tác trang phục truyền thống của người Ê Đê ở
14


xã Ea Tu, thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk. Đối tượng được tác giả
tham dự đó là các cơ sở dệt thổ cẩm, những hộ đang còn nghề dệt để qua đó, tác
giả có thể hiểu một cách tương đối về cách thức chế tác, tạo trang phục, cách sử
dụng và tính thẩm mỹ của trang phục để có cái nhìn tổng quát về trang phục
truyền thống của người Ê Đê ở xã Ea Tu, thành phố Buôn Ma Thuột.

tồn và phát triển những giá trị tốt đẹp của tộc người Ê Đê trong xu thế giao lưu
văn hoá giữa các tộc người, các quốc gia dân tộc đang được mở rộng.
CHƢƠNG I
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
1.1. Cơ sở lý luận
1.1.1. Khái niệm cơ bản
Hiện nay có nhiều khái niệm về trang phục nhưng nhìn chung đều cho
rằng: “Trang phục là những phương tiện vật chất bao gồm y phục, trang sức
Ďược con người sử dụng trong sinh hoạt, lao Ďộng sản xuất, chiến Ďấu và các
hoạt Ďộng văn hóa xã hội khác; th hiện cách ứng xử văn hóa trong mối quan hệ
của con người v i môi trường tự nhiên v môi trường xã hội, nhằm thỏa mãn
các chức năng: sinh học, xã hội và thẩm mỹ của con người” [45, tr. 48]
“Trang phục là một trong những thành tố văn hóa vật th cơ bản, không
chỉ có chức năng che Ďậy, bảo vệ con người về mặt sinh học mà còn là bi u hiện
của văn hóa, nếp sống, trình Ďộ kỹ thuật, kỹ năng, kỹ xảo thủ công truyền thống
và quan niệm thẩm mỹ của tộc người. Ngoài ra, trang phục còn l cơ sở Ď nhận
biết và giúp cho sự phân biệt giữa tộc người này và tộc người khác ” [27, tr. 7].
Khi trình bày về trang phục tác giả Ngô Đức Thịnh trong công trình
Trang phục cổ truyền các dân tộc Việt Nam có viết: “Về bản chất, trang phục
các dân tộc ở Việt Nam... thường là váy, khố, áo ngắn, xẻ ngực, yếm... sau m i
dùng guốc dép. Trang sức thường nhuộm răng, ăn trầu, xăm mình, cưa răng, bịt
răng” [41, tr. 12].
Các nhà Dân tộc học/ Nhân học Việt Nam như Lê Ngọc Thắng, Võ Mai
Phương, Trần Thị Thu Thủy cho rằng: trang phục bao gồm y phục và trang sức,
đồng thời trang phục cũng là một trong những khía cạnh thể hiện rõ nét nhất tính
tộc người, chứa đựng nhiều thông tin văn hóa mang bản sắc tộc người, thể hiện
cách ứng xử văn hóa trong mối quan hệ giữa con người với môi trường tự nhiên
16



nền văn hóa v con người Việt am phát tri n to n diện, hư ng Ďến chân - thiện
- mỹ, thấm nhuần tinh thần dân tộc, nhân văn, dân chủ v khoa học. Văn hóa
17


Luận vận đậy đu ở file:Luận vận Full