LỜI CAM ĐOAN

Tôi đã đọc và hiểu về các hành vi vi phạm sự trung thực trong học thuật. Tôi cam
kết bằng danh dự cá nhân rằng nghiên cứu này là tôi tự thực hiện và không vi
phạm
yêu cầu về sự trung thực trong học thuật.

Hà Nội, ngày
Xác nhận của Giáo viên hướng dẫn

tháng

năm 2017

Tác giả luận án

Nguyễn Văn Hồi


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN
MỤC LỤC
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT DANH
MỤC BẢNG
DANH MỤC HÌN VẼ
PHẦN MỞ ĐẦU............................................................................................. 1
CHƯƠNG I: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ................. 6
1.1. Các nghiên cứu nước ngoài ............................................................................ 6
1.1.1. Các nghiên cứu liên quan đến sức khỏe tâm thần ........................................
6
1.1.2. Các nghiên cứu liên quan đến hệ thống chăm sóc sức khỏe tâm thần ..........

36
2.2.4. Các chính sách bộ phận của chính sách trợ giúp xã hội trong chăm sóc sức
khỏe tâm thần .....................................................................................................
38
2.2.5. Các nhân tố ảnh hưởng đến chính sách trợ giúp xã hội trong chăm sóc
sức khỏe tâm thần
..................................................................................................... 42


2.3. Kinh nghiệm về chính sách trợ giúp xã hội trong chăm sóc sức khỏe tâm
thần tại một số nước trên thế giới ....................................................................... 45
2.3.1. Chính sách chăm sóc sức khỏe tâm thần tại Mỹ ........................................ 45
2.3.2. Chính sách chăm sóc sức khỏe tâm thần tại Úc ......................................... 47
2.3.3. Chính sách chăm sóc sức khỏe tâm thần tại Thụy Điển ............................. 49
2.3.4. Chính sách chăm sóc sức khỏe tâm thần tại Pháp ......................................
51
2.3.5. Chính sách chăm sóc sức khỏe tâm thần tại Châu Phi ............................... 53
2.3.6. Chính sách chăm sóc sức khỏe tâm thần tại Châu Á.................................. 54
2.3.7. Bài học rút ra cho Việt Nam về chính sách trợ giúp xã hội trong chăm sóc
sức khỏe tâm thần ...............................................................................................
55
CHƯƠNG III: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .......................................... 58
3.1. Quy trình nghiên cứu ................................................................................... 58
3.2. Phương pháp thu thập và xử lý thông tin .................................................... 60
3.2.1. Phương pháp thu thập và xử lý thông tin thứ cấp ......................................
60
3.2.2. Phương pháp thu thập và xử lý thông tin sơ cấp ........................................
60
CHƯƠNG IV: PHÂN TÍCH THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH TRỢ GIÚP XÃ HỘI TRONG
CHĂM SÓC SỨC KHỎE TÂM THẦN TẠI VIỆT NAM ........ 69



................................................................................................. 130
5.1. Quan điểm hoàn thiện chính sách trợ giúp xã hội trong chăm sóc sức khỏe
tâm thần của Nhà nước đến năm 2025 ............................................................. 130


5.1.1. Mục tiêu trợ giúp xã hội trong chăm sóc sức khỏe tâm thần của Nhà
nước
đến năm 2025 ................................................................................................... 130
5.1.2. Quan điểm hoàn thiện chính sách trợ giúp xã hội trong chăm sóc sức
khỏe tâm thần của Nhà nước đến năm 2025
.............................................................. 132
5.2. Giải pháp hoàn thiện chính sách trợ giúp xã hội trong chăm sóc sức khỏe
tâm thần tại Việt Nam ....................................................................................... 133
5.2.1. Hoàn thiện chính sách trợ cấp xã hội....................................................... 133
5.2.2. Hoàn thiện chính sách phát triển cơ sở bảo trợ xã hội .............................
137
5.2.3. Hoàn thiện chính sách đào tạo nghề và tạo việc làm................................ 139
5.2.4. Hoàn thiện chính sách phát triển các dịch vụ công tác xã hội .................. 142
5.2.5. Hoàn thiện chính sách phát triển nguồn nhân lực làm công tác trợ giúp xã
hội145
5.2.6. Một số giải pháp khác ............................................................................. 147
5.3. Một số kiến nghị.......................................................................................... 150
KẾT LUẬN ................................................................................................. 153
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN
LUẬN ÁN
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ
LỤC


Bệnh

viện tâm thần BYT

Bộ Y tế

CSSKTT

Chăm sóc sức khỏe tâm thần

CTXH

Công tác xã hội

ICD

Phân loại quốc tế về Bệnh tật

ICF

Hệ thống phân loại quốc tế về Chức năng, Khuyết tật và Sức khỏe

IMF

Quỹ tiền tệ quốc tế

INGO

Tổ chức phi chính phủ nước ngoài


QLNN

Quản lý nhà nước RNTT

Rối nhiễu tâm trí
RTCCD

Trung tâm nghiên cứu và đào tạo phát triển cộng đồng

SKTT

Sức khỏe tâm thần

TCXH

Trợ cấp xã hội TGXH

Trợ giúp xã hội
TTBTXH

Trung tâm bảo trợ xã hội

UBND

Ủy ban nhân dân

UNICEF

Quỹ nhi đồng Liên hiệp quốc


Bảng 3.5: Mô tả mẫu thứ ba ............................................................................
65
Bảng 3.6: Nội dung điều tra đối với các cán bộ, nhân viên làm CTXH ...............
65
Bảng 3.7: Mô tả mẫu thứ tư .............................................................................
66
Bảng 3.8: Nội dung điều tra đối với các hộ gia đình..........................................
67
Bảng 4.1: Số người rối loạn tâm trí tại Việt Nam năm 2015 ..............................
70
Bảng 4.2: Tình hình NTT nặng ở Việt Nam năm 2015 ......................................
71
Bảng 4.3: Tỷ lệ giường bệnh tâm thần: so sánh Việt Nam và một số nước trên
thế
giới giai đoạn 2010-2015 ................................................................................
72
Bảng 4.4: Khả năng tham gia công việc nhà và chăm sóc bản thân của đối
tượng bệnh nhân tâm thần
......................................................................................... 73
Bảng 4.5: Chế độ trợ cấp hàng tháng (trợ giúp thường xuyên) dành cho NTT .....
76
Bảng 4.6: Quy trình thực hiện chi TCXH dành cho NTT ................................... 78
Bảng 4.7: Thống kê tỷ lệ người mắc bệnh tâm thần người được hưởng
TCXH
thường xuyên giai đoạn 2011-2015 ..................................................................
80


Bảng 4.8: Sự khác biệt giữa “kinh phí được duyệt theo kế hoạch” và kinh phí
thực cấp trong dự án CSSKTT cộng đồng của BYT giai đoạn 2011-2015

đoạn 2011-2015 ............................................................................................
104
Bảng 4.20: Đánh giá chính sách phát triển nguồn nhân lực làm công tác TGXH
theo quan điểm của đội ngũ cán bộ, nhân viên làm CTXH...............................
107
Bảng 4.21: Thu nhập bình quân của cán bộ, nhân viên làm CTXH tại Trung tâm
CTXH thuộc Bộ LĐTBXH ............................................................................ 110
Bảng 4.22: Đánh giá chính sách phát triển nguồn nhân lực làm công tác TGXH
theo quan điểm của cán bộ quản lý ................................................................
111
Bảng 4.23: Tình hình NTT được hưởng chính sách TGXH .............................. 112
Bảng 4.24: Diễn biến bệnh tình của đối tượng được hưởng chính sách TGXH ..
113
Bảng 4.25: Tình hình tạo việc làm cho NTT, người RNTT .............................. 114
Bảng 4.26: Đánh giá Mức độ tuân thủ chính sách của các cơ quan, đơn vị trong
tổ
chức thực thi chính sách TGXH trong chăm sóc SKTT ................................... 115
Bảng 4.27: Đánh giá mức độ hưởng ứng, tham gia của cộng đồng đối với
chính sách TGXH trong chăm sóc
SKTT................................................................. 116
Bảng 4.28: Đánh giá sự hài lòng của các đối tượng chính sách ........................
117
Bảng 4.29: Đánh giá mức độ hỗ trợ của chính sách TGXH trong CSSKTT....... 118
Bảng 4.30: Đánh giá hiệu quả thực thi chính sách TGXH trong CSSKTT......... 120
Bảng 4.31: Đánh giá mức độ tiếp cận thông tin chính sách TGXH trong CSSKTT ..........
121
Bảng 4.32: Đánh giá mức độ thực hiện mục tiêu của chính sách TGXH trong
CSSKTT ...................................................................................................... 122
Bảng 4.33: Đánh giá sự hỗ trợ của cấp trên đối với các cơ sở BTXH trong


chăm sóc sức khỏe tâm thần. Việt Nam hiện nay đang thiếu một chính sách quốc
gia về chăm sóc sức khỏe tâm thần đúng nghĩa. Đây là nguyên nhân chính dẫn
đến tình trạng trong thời gian qua chưa có được một sự gắn nối chặt chẽ giữa hệ
thống do Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội quản lý với hệ thống do Bộ Y tế
quản lý, ở cả tầm phát triển các hướng dẫn quy chuẩn quốc gia và thực thi cụ thể ở
tuyến địa phương. Việc ra đời Đề án 32 và Đề án 1215 của Chính phủ trên cơ sở đề
xuất của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội đã tạo một khung cảnh mới thúc đẩy
cho sự hợp tác giữa các bên, đặc biệt giữa Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội và
Bộ Y tế.
Với định hướng chăm sóc sức khỏe của Đảng Cộng Sản Việt Nam và khuyến
cáo của WHO về CSSKTT ở các nước đang phát triển vào thập niên đầu thế kỷ 21,
thì toàn bộ hệ thống đều ở trong tình trạng thiếu hụt đáng kể các nguồn lực cơ bản
đáp ứng với yêu cầu CSSKTT ở cả hai loại hình cơ sở BTXH và tại cộng đồng. Trong
đó loại hình cơ sở BTXH tuyến tỉnh thuộc tnh trạng thiếu hụt nghiêm trọng các
nguồn lực. Chất lượng nhân lực đạt yêu cầu về nhiệt tình nghề nghiệp, nhưng
đội ngũ này hoàn toàn không được đào tạo cơ bản về phương pháp làm việc và
kiến thức, kỹ năng chuyên môn trong chăm sóc và PHCN cho người bệnh tâm
thần. Hạ tầng cơ sở không được thiết kế, trang bị và vận hành theo nguyên tắc của
một cơ sở chăm sóc và PHCN cho bệnh nhân tâm thần, với quan điểm lấy bệnh
nhân là trung tâm phục vụ và đảm bảo tôn trọng quyền cơ bản của người bệnh.
Toàn bộ các cơ sở đánh giá đều nằm trongtình trạng thiếu các hướng dẫn kỹ thuật
chăm sóc cụ thể, thiếu mối quan hệ và hợp tác chuyên môn giữa các cấp trong
hệ thống cũng như với các hệ thống liên quan, đặc biệt với hệ thống do Bộ Y Tế vận
hành. Thêm vào đó, nguồn tài chính ở trong tnh trạng chỉ có thể đáp ứng với yêu
cầu giữ bệnh nhân hơn là chăm sóc và PHCN cho bệnh nhân.
Trong 5 năm qua, hệ thống do Bộ LĐTBXH quản lý được vận hành với mục
tiêu cụ thể là triển khai thực hiện các Nghị định số 67/2007/NĐ-CP ngày 13/4/2007
và Nghị định 13/2010/NĐ-CP ban hành ngày 27/02/2010 về chính sách trợ giúp các
đối tượng BTXH, trong đó có người bệnh tâm thần. Xét đến thời điểm 2011, toàn bộ
hệ thống thực hiện tương đối tốt Nghị định 13/NĐ-CP cho bệnh nhân tâm thần.

sự chuyển động tích cực từ Bộ LĐTBXH và một quyết tâm chính trị cao của Nhà
nước Việt Nam trong hai năm qua vì mục tiêu công bằng và an sinh xã hội nói
chung và vì người bệnh tâm thần nói riêng.
Tuy nhiên, trong hoàn cảnh thiếu hụt trầm trọng các nguồn lực, thiếu sự hợp
tác giữa các bộ ngành liên quan và hai Đề án 32 và Đề án 1215 mới ở giai đoạn đầu
của tiến trình xác định mô hình, nên tnh trạng chung cho đến nay vẫn chưa có gì
thay đổi đáng kể so với thời điểm nhóm.
Đứng trước những yêu cầu của đổi mới, đòi hỏi nghiên cứu cũng phải làm
rõ các cơ sở khoa học của chính sách trợ giúp xã hội trong CSSKTT tại Việt Nam để
có căn cứ rõ ràng cho việc đánh giá thực trạng chính sách.
Như vậy, xuất phát từ những lý do đã nêu trên, NCS đã lựa chọn đề tài
“Chính sách trợ giúp xã hội trong chăm sóc sức khỏe tâm thần tại Việt Nam” làm
đối tượng nghiên cứu luận án tiến sĩ với mục tiêu là tìm kiếm giải pháp hoàn
thiện nhóm chính sách này tại Việt Nam trong điều kiện phù hợp với bối cảnh hội
nhập quốc tế hiện nay.
2. Mục tiêu nghiên cứu
2.1. Mục tiêu chung
Trên cơ sở khoa học và thực tiễn đánh giá về thực trạng chính sách
TGXH trong CSSKTT tại Việt Nam, luận án đề xuất các giải pháp chủ yếu, có căn
cứ khoa học rõ ràng nhằm hoàn thiện chính sách TGXH trong CSSKTT tại Việt


Nam định hướng đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2025.


2.2. Mục tiêu cụ thể
Thứ nhất, xây dựng khung lý thuyết cho nghiên cứu về chính sách TGXH trong
CSSKTT. Xác định những chính sách cơ bản, những nhân tố ảnh hưởng đến
chính sách, đồng thời làm rõ những tiêu chí để đánh giá chính sách.
Thứ hai, phân tích thực trạng chính sách TGXH trong CSSKTT tại Việt Nam

+ Chính sách trợ cấp xã hội;
+ Chính sách phát triển cơ sở bảo trợ xã hội;
+ Chính sách đào tạo nghề và tạo việc làm;
+ Chính sách phát triển các dịch vụ công tác xã hội;
+ Chính sách phát triển nguồn nhân lực làm công tác trợ giúp xã hội.
- Phạm vi nghiên cứu về không gian: Luận án tập trung nghiên cứu chính
sách
TGXH trong CSSKTT trên phạm vi toàn quốc.
- Phạm vi nghiên cứu về thời gian: Luận án xem xét, đánh giá thực trạng
chính sách TGXH trong CSSKTT tại Việt Nam từ năm 2010 đến năm 2015; đưa ra
quan điểm, định hướng, giải pháp hoàn thiện chính sách TGXH trong CSSKTT tại
Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2025.
5. Quy trình nghiên cứu
Bước 1: Nghiên cứu tài liệu nhằm xác định khung lý thuyết về chính
sách
TGXH trong CSSKTT.
Bước 2: Thu thập tài liệu, số liệu và tiến hành phân tch thực trạng chính sách
TGXH trong CSSKTT tại Việt Nam trong giai đoạn 2010-2015; đánh giá những điểm
mạnh, điểm yếu và nguyên nhân của những điểm mạnh, điểm yếu trong chính sách
TGXH trong CSSKTT tại Việt Nam.
Bước 3: Trên cơ sở kết luận phân tch thực trạng, đề xuất một số định hướng
và giải pháp nhằm hoàn thiện chính sách TGXH trong CSSKTT tại Việt Nam đến
năm
2020, tầm nhìn đến năm 2025.
6. Tóm tắt phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện mục tiêu nghiên cứu, luận án sử dụng nhiều phương pháp
nghiên cứu với khung nghiên cứu sẽ được trình bày cụ thể trong chương III.
7. Các kết quả nghiên cứu
7.1. Về mặt khoa học
Luận án bổ sung, làm rõ khung lý thuyết nghiên cứu chính sách TGXH trong

của luận án được chia thành 05 chương:
Chương I: Tổng quan các công trình nghiên cứu.
Chương II: Cơ sở lý luận và kinh nghiệm quốc tế về chính sách trợ giúp xã hội
trong chăm sóc sức khỏe tâm thần.
Chương III: Phương pháp nghiên cứu.
Chương IV: Phân tích thực trạng chính sách trợ giúp xã hội trong chăm sóc
sức khỏe tâm thần tại Việt Nam.
Chương V: Quan điểm và giải pháp hoàn thiện chính sách trợ giúp xã hội
trong chăm sóc sức khỏe tâm thần tại Việt Nam.


CHƯƠNG I
TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO) thì trên thế giới hiện nay cứ 04 người thì có
01 người mắc phải 01 hay nhiều rối loạn tâm thần hoặc rối loạn hành vi trong
suốt cuộc đời. Hiện trên thế giới có khoảng 450 triệu có các rối loạn tâm thần, trong
đó 120 triệu bệnh nhân trầm cảm, 50 triệu bệnh nhân động kinh và 40 triệu
bệnh nhân tâm thần phân liệt...
Ở Việt Nam với sự phát triển của nền kinh tế thị trường mở cửa, và sự
phát triển nhanh của tiến bộ kỹ thuật thông tin đã tác động mạnh mẽ đến SKTT.
Chỉ tnh riêng 10 bệnh tâm thần thường gặp là tâm thần phân liệt, trầm cảm, động
kinh, rối loạn lo âu, sa sút trí tuệ ở người già, loạn tâm thần sau chấn thương sọ
não, chậm phát triển tâm thần, rối loạn hành vi ở thanh thiếu niên, rối loạn tâm
thần do rượu, ma túy thì có khoảng 15% dân số, tương đương với khoảng 13
triệu người (Bộ Y tế - 2014). Gần đây một số nghiên cứu có quy mô nhỏ hơn cho
thấy tỷ lệ các rối loạn tâm thần khoảng
20 - 30%. Hiện SKTT được WHO xếp hạng thứ 4 trong các vấn đề sức khỏe, dự
kiến đến năm 2020 SKTT sẽ được xếp hạng thứ 2 sau các bệnh về tim mạch. Nguyên
nhân theo WHO là do những yếu tố sau: điều kiện cuộc sống (nghèo khổ kéo

cộng đồng theo đúng khuyến cáo của WHO.
(ii) “Chương trình hành động SKTT 2013-2020” (công bố tháng 5/2013) của
WHO. Trong đó, WHO nhấn mạnh: “Các yếu tố ảnh hưởng tới SKTT không chỉ bao
gồm các đặc điểm cá nhân như khả năng kiểm soát tư duy, cảm xúc, hành vi và
tương tác với người khác, mà còn bao gồm các yếu tố xã hội, văn hóa, kinh tế,
chính trị, và môi trường, như chính sách quốc gia, bảo trợ xã hội, mức sống, điều
kiện làm việc, và các trợ giúp xã hội từ cộng đồng”. WHO và hầu hết các nước đều
thừa nhận sự ưu việt của mô hình CSSKTT dựa vào cộng đồng và ủng hộ việc xây
dựng một hệ thống CSSKTT toàn diện trong đó có chăm sóc xã hội song song với
chăm sóc y tế, thường thông qua hệ thống chăm sóc sức khỏe ban đầu (primary
care) và qua hệ thống cơ sở y tế cộng đồng. (WHO, 2013)
(iii) Văn bản “Hướng dẫn về SKTT và trợ giúp tâm lý - xã hội” của WHO năm
2007. WHO đưa ra định nghĩa trợ giúp tâm lý xã hội trong SKTT là “bất cứ hoạt
động hỗ trợ nào từ địa phương hoặc bên ngoài, với mục đích bảo vệ và tăng cường
sức khỏe tâm lý - xã hội và/hoặc ngăn ngừa, điều trị các rối loạn tâm thần”. Các
chính sách này cung cấp các dịch vụ trợ giúp trong một số lĩnh vực chính: Trị liệu, tư
vấn tâm lý - xã hội; Trợ giúp về giáo dục - đào tạo; Lao động - việc làm - thu nhập;
Nhà ở - chăm sóc tại gia; Giao thông - đi lại; Giải trí - nghệ thuật - vui chơi - thể dục
thể thao; Hòa nhập xã hội. (WHO, 2007)
(iv) Bài viết “SKTT Thế giới: Một năm nhìn lại”của tác giả Vikram Patel và cộng
sự, đăng trên tạp chí Lancet, số 372, năm 2008. Trong bài viết này, các tác giả điểm
lại phản ứng của các tổ chức quốc tế, các quốc gia, các nhà nghiên cứu, và người
thực hành trong lĩnh vực SKTT một năm sau khi Tạp chí Lancet đăng một loạt 5 bài về
tình trạng CSSKTT trầm trọng ở hầu hết các nước trên thế giới. Theo các tác giả, chỉ
trong 1 năm, sự chú ý đến SKTT đã tăng nhiều; các tổ chức quốc tế như WHO và các
chính phủ đã sử dụng các dữ liệu mà Lancet cung cấp để xây dựng chính sách,
chương trình CSSKTT. Một trong các chiến lược mà các xã hội sử dụng để có thể


nhân rộng dịch vụ CSSKTT