LÊ ANH THỨ

VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Lê Anh Thứ

CHÍNH TRỊ HỌC

TỬ TƯỞNG CHÍNH TRỊ CỦA FUKUZAWA YUKICHI
QUA MỘT SỐ TÁC PHẨM

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH TRỊ HỌC

KHÓA VII

HÀ NỘI - 2018


VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Lê Anh Thứ

TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ FUKUZAWA YUKICHI
QUA MỘT SỐ TÁC PHẨM

Chuyên ngành: Chính trị học
Mã số: 8310201


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Tư tưởng chính trị của Fukuzawa Yukichi cùng với thành tựu nổi bật về kinh
tế - xã hội vào cuối thế kỷ XIX của Nhật Bản, từ một nước phong kiến đã phát triển
thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại, một nước đế quốc giàu mạnh và thoát
khỏi nguy cơ bị bao vây xâm lược của các nước phương Tây vào những năm 60 của
thế kỷ XIX. Tỉ lệ giá trị công nghiệp đạt đến 19% từ một nước nông nghiệp lạc hậu
trước đó gần 3 thập niên đến nay trình độ khoa học kỹ thuật phát triển mạnh, đặc
biệt là công nghiệp quân sự đã góp phần lớn vào thành công của công cuộc Minh
Trị Duy tân, tạo ra một nước Nhật Bản phát triển giàu mạnh.
Trong tư tưởng của Fukuzawa Yukichi, tư tưởng chính trị là một trong những
nội dung cơ bản và có tác động lớn đến xã hội Nhật Bản cuối thế kỷ XIX. Trong đó
có những tác động làm thay đổi nhận thức của người dân ở hầu hết mọi lĩnh vực
của đời sống xã hội. Ông đã góp phần phê phán những hạn chế trong xã hội Nhật
Bản thời bấy giờ, những điều đã và đang cản trở con đường tiến lên giàu mạnh của
Nhật Bản, trong đó ông đã nhiều lần khẳng định vai trò quan trọng cùng với trách
nhiệm không thể thiếu của mỗi người dân trong việc kiến thiết đất nước. Ông cho
rằng tính độc lập của một quốc gia không chỉ giành độc lập một cách đơn thuần mà
phải là sự độc lập của mỗi người dân mới được xem là độc lập đầy đủ.
Tư tưởng của Fukuzawa Yukichi không chỉ có tác động sâu sắc đối với thành
tựu của Nhật Bản cuối thế kỷ XIX mà còn có giá trị đối với nước Nhật ở cả giai
đoạn hiện nay. Những tư tưởng về chính trị của Ông đã tạo nên thành công của
nước Nhật vươn lên từ nước bị đe dọa, bao vây của các nước phương Tây và không
chỉ thế, đã giúp Nhật Bản thoát khỏi tình trạng bị tổn thất nặng nề sau chiến tranh
thế giới thứ 2.

2



Yukichi trong lịch sử chính trị Meiji của Hanno Junji (năm 1985, Hiyukaku,
Tokyo) nói lên vai trò của Fukuzawa Yukichi trong nền chính trị Nhật Bản thời
Minh Trị. Cũng đề cập đến tư tưởng chính trị bài viết: Quan điểm chính trị của
Fukuzawa Yukichi của Matsumoto Sannosuke (năm 1985, Hiyukaku, Tokyo).
Nghiên cứu về sự hình thành quan điểm, tư tưởng của Fukuzawa Yukichi
trên nhiều lĩnh vực của có tác phẩm “Sự hình thành tư tưởng của Fukuzawa
Yukichi” do Imanaga Seiji viết vào năm 1979 (Keiso Shobo, Tokyo).
Nghiên cứu tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi ở Nhật Bản có các
chuyên luận: Quan điểm về giáo dục của Fukuzawa Yukichi của Fuwahara Saburo
(2001, Keio Gijutsu Daigaku, Tokyo), “Luận về tư tưởng giáo dục của Fukuzawa
Yukichi” của Tanaka Noriyuki (năm 1985, Kindai Nihon Kenkyu, số 4, Tokyo),
“Tư tưởng giáo dục của Nhật Bản cận đại – Nghiên cứu về tư tưởng giáo dục của
Fukuzawa Yukichi” của Yasukawa Junosuke (năm 2003, Shin Hyoron, Tokyo).
Bên cạnh đó có một số công trình do các nhà nghiên cứu Việt Nam thực hiện chủ
yếu về tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi.
Fukuzawa Yukichi và Nguyễn Trường Tộ Tư tưởng cải cách giáo dục của
Nguyễn Tiến Lực (năm 2017, Nhà xuất bản Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh)
bàn về cuộc đời sự nghiệp và so sánh tư tưởng cải cách giáo dục của hai nhà tư
tưởng sinh cùng thời, của 2 quốc gia Việt Nam và Nhật Bản. Hay Nguyễn Thị
Thanh Hiền với khóa luận “Tìm hiểu về tư tưởng khai sáng của Fukuzawa
Yukichi” (năm 2000, Khoa Đông phương học, thành phố Hồ Chí Minh) đã bàn về
nhiều lĩnh vực tư tưởng của Fukuzawa Yukichi mang tính chất khai sáng cho
nước Nhật. Bài khóa luận “Tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi trong tác
phẩm Khuyến học” của Nguyễn Việt Phương (năm 2013, Báo cáo trong Hội nghị
Khoa học quốc qia và quốc tế) tập trung vào tư tưởng giáo dục của Fukuzawa

4


Yukichi riêng trong tác phẩm khuyến học, trong đó tác giả đã phân tích so sánh

5.1. Phương pháp luận:
Luận văn lấy phương pháp duy vật biện chứng; phương pháp duy vật lịch sử;
Phương pháp luận nghiên cứu khoa học làm cơ sở phương pháp luận.
5.2. Phương pháp nghiên cứu:
Để thực hiện đề tài, tác giả sử dụng phương pháp nghiên cứu tài liệu, dựa vào
phương pháp nghiên cứu này, tác giả tiến hành phân tích, đánh giá tài liệu được
thể hiện trong việc phân tích trong điều kiện lịch sử xã hội nước Nhật thế kỷ XIX
đã tác động đến tư tưởng chính trị của Fukuzawa Yukichi.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn
Tìm hiểu và làm rõ cơ sở lý luận về sự cần thiết và vai trò của tư tưởng chính
trị đối với thành tựu của công cuộc xây dựng đất nước.
Trên cơ sở làm rõ những thành tựu nổi bật trong quá trình cải cách xây dựng
ở nước Nhật qua phát huy vai trò của tư tưởng chính trị của Fukuzawa Yukichi.
Luận văn có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo dành cho sinh viên và học
viên cao học chuyên ngành chính trị học, lịch sử tư tưởng chính trị.
7. Kết cấu của luận văn:
Ngoài phần mở đầu, kết luận, luận văn được kết cấu thành 3 chương, gồm:
Chương 1: Điều kiện lịch sử, tiền đề lý luận, và quá trình hình thành tư tưởng
chính trị Fukuzawa Yukichi.
Chương 2: Nội dung tư tưởng chính trị của Fukuzawa Yukichi qua 02 tác
phẩm Khuyến học và Phúc Ông tự truyện.

6


Chương 3: Giá trị, ý nghĩa lịch sử và một số hạn chế của tư tưởng chính trị
của Fukuzawa Yukichi

7


lực về chính trị. Giai cấp tư sản vẫn còn yếu, không đủ sức xoá bỏ chế độ phong
kiến, nông dân là đối tượng bóc lột chủ yếu của giai cấp phong kiến, còn thị dân
thì không chỉ bị phong kiến khống chế mà còn bị các nhà buôn và bọn cho vay lãi
bóc lột. Đến giữa thế kỉ XIX, Nhật Bản vẫn là quốc gia phong kiến, nhà vua được
tôn là Thiên hoàng, có vị trí tối cao nhưng quyền hành chủ yếu thuộc về Tướng
quân. Giữa lúc mâu thuẫn giai cấp trong nước ngày càng gay gắt, chế độ Mạc Phủ
khủng hoảng nghiêm trọng thì các nước tư bản phương Tây, trước tiên là Mỹ,
dùng áp lực quân sự đòi Nhật Bản bỏ thi hành chính sách “bế quan tỏa cảng”,
phải thực hiện thông thương buôn bán với bên ngoài. Như vậy, đến thời điểm này,
Nhật Bản bị lâm vào cuộc khủng hoảng trầm trọng, đứng trước sự lựa chọn hoặc
tiếp tục con đường trì trệ, bảo thủ để các nước đế quốc xâu xé; hoặc canh tân, cải
cách xoá bỏ chế độ phong kiến, đưa Nhật Bản hội nhập với nền kinh tế phương
Tây.
Giai đoạn cuộc Duy tân Minh Trị, do những hiệp ước bất bình mà chính
quyền Mạc Phủ ký kết với nước ngoài làm cho các tầng lớp xã hội phản ứng mạnh
mẽ, dẫn tới phong trào đấu tranh chống So-gun và kết quả là chính quyền Mạc
Phủ sụp đổ.
Năm 1868, Thiên hoàng Minh Trị lên nắm quyền và thực hiện hàng loạt cải
cách tiến bộ nhằm đưa Nhật Bản thoát khỏi tình trạng phong kiến lạc hậu. Trong
đó, về chính trị, Nhật Hoàng tuyên bố thủ tiêu chế độ Mạc Phủ, thành lập chính
phủ mới, thực hiện bình đẳng, ban bố quyền tự do, ban hành Hiến pháp năm 1889.
Về kinh tế, Nhật Hoàng thực hiện thống nhất tiền tệ, thống nhất thị trường,
xóa bỏ độc quyền ruộng đất của giai cấp phong kiến, tăng cường phát triển kinh tế

9


tư bản chủ nghĩa ở nông thôn, xây dựng cơ sở hạ tầng, cầu cống, đường sá phục
vụ giao thông liên lạc.
Về quân sự, được tổ chức huấn luyện theo kiểu phương Tây, chế độ nghĩa vụ