ĐẶT VẤN ĐỀ
Nghị quyết hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện
giáo dục và đào tạo nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học
theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo và vận dụng kiến
thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ
máy móc. Tập chung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để
người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực. Đẩy
mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học” Nhận
thức được tầm quan trọng của việc đổi mới phương pháp dạy học, tôi và các đồng
nghiệp của mình trong nhóm sinh - trường THPT Kỹ Thuật Việt Trì đã mạnh dạn
xây dựng chuyên đề dạy học thuộc nội dung sinh học lớp 11 – cơ bản.
Với nội dung A- Cảm ứng ở thực vật (sinh học 11 –cơ bản),thay cho việc
dạy học được thực hiện theo từng bài: Hướng động; Ứng động; Thực hành hướng
động, trong sách giáo khoa như hiện nay tôi và các đồng nghiệp đã cấu trúc, sắp
xếp lại nội dung day học thành chuyên đề dạy học: “Cảm ứng ở thực vật” . Với
mong muốn sau khi học chuyên đề này các em sẽ thấy dễ dàng hơn trong việc
nhận biết các hiện tượng ứng động và hướng động trong thực tiễn. Có cơ sở khoa
học để ứng dụng trong đời sống sản xuất đạt hiệu quả cao. Với các phương pháp,
kỹ thuật dạy học trong chuyên đề sẽ giúp các em phát huy tính tích cực, chủ động
sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học.

-1-


GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
1 – Cơ sở lí luận:
1.1. Kiến thức:
- Nêu được các khái niệm: Cảm ứng, tính cảm ứng, hướng động, ứng động.
- Phân biệt được hướng động và ứng động, các kiểu hướng động, các kiểu
ứng động.
- Giải thích được cơ chế chung của hướng động, ứng động.

- NL quản lí: quản lí nhóm, quản lí bản thân, quản lí các phương tiện trong quá
trình học tập.
- Nl giao tiếp: Tăng khả năng sáng tạo, xử lí tình huống, hình thành kĩ năng tranh
luận, hùng biện, tự tin khi trình bày vấn đề hay phát vấn, biết lắng nghe.
- NL hợp tác: Qua trao đổi thông tin trong nhóm học tập.
- NL sử dụng CNTT: Khai thác trang thông tin trên các trang Web, chụp hình,
quay camera.
- NL sử dụng ngôn ngữ: Báo cáo sản phẩm học tập.
- NL thiết kế thí nghiệm hướng động và ứng động.
1.5.Hình thức, phương pháp, kỹ thuật dạy học:
- Hình thức: Dạy học trên lớp.
- Phương pháp: Dạy học nhóm, giải quyết vấn đề, dạy học theo dự án.
- Kỹ thuật: Chia nhóm, kỹ thuật giao nhiệm vụ, đặt câu hỏi, động não, tia chớp.
1.6. Một số kiến thức lồng ghép vào chuyên đề :
- Kiến thức về sinh trưởng ở bài 34: Sinh trưởng ở thực vật – sinh học 11- cơ bản
- Kiến thức về hoocmôn Auxin ở bài 35: Hoocmôn thực vật – sinh học 11- cơ bản
- Kiến thức về phát triển ở bài 36: Phát triển ở thực vật có hoa – sinh 11 cơ bản

2- Thực trạng của vấn đề:
2.1. Dạy học từng bài theo cấu trúc nội dung sách giáo khoa:
- Bài 23: Hướng động:
I. Khái niệm hướng động.
II. Các kiểu hướng động.
III. Vai trò của hướng động trong đời sống thực vật.
- Bài 24: Ứng động:
I. Khái niệm ứng động.
II. Các kiểu ứng động.
III. Vai trò của ứng động.
- Bài 45: Thực hành hướng động.
-3-

hình ảnh minh họa cho bài dạy.
-4-


b. Khó khăn:
- Học sinh trong trường chủ yếu thuộc khu vực nông thôn nên tiếp cận với công
nghệ thông tin còn hạn chế, vì vậy nguồn tư liệu để các em tự học sẽ ít phong
phú.
- Bước đầu làm quen với hình thức học theo dự án nên các em còn dè dặt chưa tự
tin để bộc lộ hết khả năng của mình.
2.4. Số liệu thống kê:
Sau khi học sinh học xong nội dung: "A. Cảm ứng ở thực vật" theo cấu trúc từng
bài trong sách giáo khoa sinh 11 – cơ bản, tôi tiến hành khảo sát ở 5 lớp 11 A1,
11A2, 11A3, 11A4, 11A5 ( năm học 2014 -2015) tại trường THPT Kỹ Thuật Việt
Trì với 15 câu hỏi sau:
Câu 1: Cơ sở của sự uốn cong trong hướng tiếp xúc là:
a/ Do sự sinh trưởng không đều của hai phía cơ quan, trong khi đó các tế bào
tại phía không được tiếp xúc sinh trưởng nhanh hơn làm cho cơ quan uốn cong
về phía tiếp xúc.
b/ Do sự sinh trưởng đều của hai phía cơ quan, trong khi đó các tế bào tại phía
không được tiếp xúc sinh trưởng nhanh hơn làm cho cơ quan uốn cong về phía
tiếp xúc.
c/ Do sự sinh trưởng không đều của hai phía cơ quan, trong khi đó các tế bào
tại phía được tiếp xúc sinh trưởng nhanh hơn làm cho cơ quan uốn cong về
phía tiếp xúc.
d/ Do sự sinh trưởng không đều của hai phía cơ quan, trong khi đó các tế bào
tại phía không được tiếp xúc sinh trưởng chậm hơn làm cho cơ quan uốn cong
về phía tiếp xúc.
Câu 2: Bộ phận nào trong cây có nhiều kiểu hướng động?
a/ Hoa.

Câu 6: Ứng động nào không theo chu kì đồng hồ sinh học?
a/ Ứng động đóng mở khí kổng.

b/ Ứng động quấn vòng.

c/ Ứng động nở hoa.

d/ Ứng động thức ngủ của lá.

Câu 7: Những ứng động nào sau đây là ứng động sinh trưởng?
a/ Hoa mười giờ nở vào buổi sáng, khí klhổng đóng mở.
b/ Hoa mười giờ nở vào buổi sáng, hiện tượng thức ngủ của chồi cây bàng.
c/ Sự đóng mở của lá cây trinh nữ khí klhổng đóng mở.
d/ Lá cây họ đậu xoè ra và khép lại, khí klhổng đóng mở.
Câu 8: Ứng động là:
a/ Hình thức phản ứng của cây trước nhiều tác nhân kích thích.
b/ Hình thức phản ứng của cây trước tác nhân kích thích lúc có hướng, khi vô
hướng.
c/ Hình thức phản ứng của cây trước tác nhân kích thích không định hướng.
d/ Hình thức phản ứng của cây trước tác nhân kích thích không ổn định.
Câu 9: Ứng động khác cơ bản với hướng động ở đặc điểm nào?
a/ Tác nhân kích thích không định hướng.
b/ Có sự vận động vô hướng
c/ Không liên quan đến sự phân chia tế bào.
-6-


d/ Có nhiều tác nhân kích thích.
Câu 10: Các kiểu hướng động âm của rễ là:
a/ Hướng đất, hướng sáng.

c/ Thân hướng sáng âm và hướng trọng lực dương, còn rễ hướng sáng dương
và hướng trọng lực âm.
-7-


d/ Thân hướng sáng dương và hướng trọng lực dương, còn rễ hướng sáng âm
và hướng trọng lực dương.
Câu 15: Các dây leo cuốn quanh cây gỗ là nhờ kiểu hướng động nào?
a/ Hướng sáng.

b/ Hướng đất

c/ Hướng nước.

d/ Hướng tiếp xúc.

d/ Phản ứng đới với kích thích vô hướng của môi trường sống đảm bảo cho cơ
thể tồn tại và phát triển.
ĐÁP ÁN
Câu 1: a/ Do sự sinh trưởng không đều của hai phía cơ quan, trong khi đó các tế
bào tại phía không được tiếp xúc sinh trưởng nhanh hơn làm cho cơ quan uốn
cong về phía tiếp xúc.
Câu 2: c/ Rễ.
Câu 3: c/ Sự đóng mở của lá cây trinh nữ, khí khổng đóng mở.
Câu 4: c/ Hướng đất, hướng nước, huớng hoá.
Câu 5: d/ Chiếu sáng từ nhiều hướng.
Câu 6: b/ Ứng động quấn vòng.
Câu 7: b/ Hoa mười giờ nở vào buổi sáng, hiện tượng thức ngủ của chồi cây bàng.
Câu 8: c/ Hình thức phản ứng của cây trước tác nhân kích thích không định
hướng.

(Bài 23, 24, 25)
I. Chuẩn bị của GV và HS:
1.GV:
Trước thời điểm học một tuần
Chia lớp thành 4 nhóm ( 9 HS/nhóm) , gợi ý học sinh tìm hiểu về cảm ứng ở thực
vật:
- Trồng đậu xanh để thấy được các hiện tượng:
+ Thí nghiệm đối chứng: Gieo khoảng 5 hạt đậu xanh trong cốc nhựa
(đường kính 7cm), luôn giữ ẩm cho đất và để ngoài sáng (ánh sáng chiếu đều
xung quang) rồi theo dõi sự sinh trưởng của các cây đậu mọc lên.
+ Hướng sáng: Gieo khoảng 5 hạt đậu xanh trong cốc nhựa (đường kính
7cm), luôn giữ ẩm cho đất và để ở cửa sổ (ánh sáng chiếu từ một phía) rồi theo
dõi sự sinh trưởng của các cây đậu mọc lên.
+ Hướng trọng lực: Gieo khoảng 2 hạt đậu trong bông ẩm, để trong ống
nhựa (đường kính 1,5cm, dài 4cm), giữ cho bông luôn ẩm và đặt ống nhựa nằm
ngang rồi theo dõi sự sinh trưởng của thân, rễ cây.

Phần hướng dẫn về nhà của tiết 24:
Sưu tầm hình ảnh và clip về hướng động và ứng động.
- Đề xuất các ứng dụng của cảm ứng ở thực vật trong thực tiễn sản xuất.
-9-


- Yêu cầu HS chuẩn bị nội dung:
+ Tìm hiểu cơ chế tác động của hoocmon Auxin với sự sinh
trưởng của cây (gợi ý nghiên cứu bài 35 SGK).
+ Tìm hiểu cơ chế hướng sáng, hướng đất, vai trò và ứng
dụng.
+ Tìm hiểu cơ chế ứng động sinh trưởng và không sinh
trưởng, vai trò và ứng dụng.

Ngày dạy
Ghi chú
Tiết 2 Sĩ số
Ngày dạy
Ghi chú
Tiết 3 Sĩ số
Ngày dạy
Ghi chú
- 10 -

11A

11A

11A


2. Kiểm tra bài cũ:
Kiểm tra vở bài tập về nhà của 2 học sinh.
3. Bài mới
Dự kiến
Tiết 1:
- Dạy khái niệm cảm ứng, cảm ứng ở thực vật, phân loại cảm ứng ở thực
vật. Tìm hiểu các kiểu hướng động và ứng động
- Vai trò của hướng động và ứng động
- Chuyển giao nhiệm vụ cho HS để chuẩn bị 2 tiết học sau:
Vì sao một số cây mọc uốn cong về một hướng, những cây khác thì
không?
Tìm sự khác biệt trong phản ứng của cây đặt ở cửa sổ và vận động ở hoa?


- Khái niệm ứng động: là hình thức phản ứng của cây trước một tác nhân
không định hướng.
*Hoạt động 2: Tìm hiểu các kiểu hướng động và ứng động, vai trò của hướng
động và ứng động.
1.Các kiểu hướng động:
- GV cho HS quan sát hình hướng sáng (SH 11CB) để phân biệt hướng
động âm, dương.

- 12 -


- GV cho HS quan sát hình , yêu cầu HS vận dụng xác định hướng động âm,
dương ở các bộ phận của cây.

- Tương ứng với các tác nhân kích thích, HS cho biết các kiểu hướng động?
Kết luận:
- Hướng động dương: khi vận động hướng về tác nhân kích thích.
- Hướng động âm: khi vận động tránh xa tác nhân kích thích.
- Các kiểu hướng động: Hướng sáng, hướng trọng lực, hướng nước,
hướng hóa, hướng tiếp xúc.
2. Các kiểu ứng động:
- Cho hs quan sát 2 clip:

- 13 -


+ Clip 1. Vận động của cây bắt côn trùng.
+ Clip 2. Vận động nở hoa.
- Trường hợp nào có liên quan đến sự sinh trưởng của cây ?
Kết luận:

Hình 1
Hình 2
Hình 3
Hình 4
Hình 5
Hình 6
Hình 7
Hình 8

Hướng động
Kiểu ……………………………
Kiểu ……………………………
Kiểu ……………………………
Kiểu ……………………………
Kiểu ……………………………
Kiểu ……………………………
Kiểu ……………………………
Kiểu ……………………………
- 15 -

Ứng động
Kiểu ……………………………
Kiểu ……………………………
Kiểu ……………………………
Kiểu ……………………………
Kiểu ……………………………
Kiểu ……………………………
Kiểu ……………………………
Kiểu ……………………………


Kết luận:
- Hướng động giúp cây sinh trưởng hướng tới tác nhân môi trường thuận lợi "
giúp cây thích ứng với biến động của điều kiện môi trường để tồn tại và phát
triển.
-Ứng động giúp cây thích nghi đa dạng đối với sự biến đổi của môi trường bảo
đảm cho cây tồn tại và phát triển.
Hoạt động 3. Dự án: “Tìm hiểu cơ chế hướng động, ứng động và thực hành
hướng động, ứng động”.
-Nhóm 1: Báo cáo kết quả tìm hiểu cơ chế tác động của hoocmon Auxin đối với
sự sinh trưởng của thực vật.
- Các nhóm khác theo dõi, nhận xét, đánh giá, đưa ra câu hỏi phản biện.
- GV: Nhận xét, đánh giá.
Kết luận:

- 16 -


Ở mức tế bào Auxin kích thích quá trình nguyên phân và sinh trưởng dãn dài của
tế bào. Auxin tham gia vào nhiều hoạt động sống của cây như hướng động, ứng
động, kích thích nảy mầm của hạt,của chồi…
- Nhóm 2: Báo cáo kết quả tìm hiểu cơ chế hướng sáng, hướng trọng lực của thực
vật, vai trò và ứng dụng.
- Các nhóm khác theo dõi, nhận xét, đánh giá, đưa ra câu hỏi phản biện.
- GV: Nhận xét, đánh giá.
Kết luận:
Do tốc độ sinh trưởng không đều của các tế bào tại hai phía đối diện của cơ quan
(thân, rễ, lá, mầm…)
Do sự tái phân bố Auxin dẫn tới nồng độ hoocmon này không đồng đều tại hai
phía của cơ quan.
Do sự khác biệt trong tính nhạy cảm của các tế bào thân và tế bào rễ đối với

2. Trong một lần đi chơi bạn An chụp được các hình ảnh sau:

- 18 -


2.1. Em hãy giúp bạn An điền tên hình thức cảm ứng phù hợp cho mỗi hình.
2.2. Lấy thêm ví dụ khác cho mỗi hình thức trên.
2.3. Em hãy mô tả quá trình vận động cảm ứng với mỗi hiện tượng trong
hình.
2.4. Chỉ ra trong vườn trường có những loại cây nào có hình thức cảm ứng
như trên.
3. Một nhà khoa học bố trí thí nghiệm như sau: Trồng cây đậu vào 3 chậu
nhỏ: chậu 1 để ngoài sáng bình thường; chậu 2 để trong bóng tối; chậu 3 để
ngoài sáng được úp bằng hộp có khoét 1 lỗ bên cạnh. Kết quả thí nghiệm
được chụp lại như sau:

3.1. Nhà khoa học bố trí thí nghiệm trên nhằm chứng minh điều gì?
3.2. Ngoài ra còn có yếu tố nào khác ảnh hưởng đến vận động sinh trưởng của
cây ?
3.3. Em hãy tự thiết kế thí nghiệm để chứng minh sự ảnh hưởng của từng yếu
tố đó đến vận động sinh trưởng của cây
3.4. Em hãy chỉ ra cơ sở khoa học cho từng vận động sinh trưởng của cây với
thí nghiệm mà em đã thiết kế được?
4. Trong mục ”Em có biết“ sách sinh học 11 có đoạn thông tin sau:
“Các lông tuyến của cây gọng vó phản ứng đối với sự tiếp xúc của con mồi
bằng sự uốn cong và bài tiết ra axit phoocmic. Cây gọng vó không phản ứng
đối với giọt nước mưa. Mức nhạy cảm đối với sự kích thích cơ học (tiếp xúc)
rất cao. Đầu tận cùng của lông là nơi tiếp nhận kích thích. Sau đó, kích thích
lan truyền theo tế bào chất xuống các tế bào phía dưới. Tốc độ lan truyền
kích thích từ lông tuyến của cây gọng vó đến con mồi khoảng 20mm/giây „

13 8,1

5
6
89 95,2
11 4,8

7
94,7
5,3

8
98,5
1,5

9
91,4
8,6

10
88,5
11.5

11 12 13 14 15
81 88 86 96 94
19 12 14 4 6

Như vậy sau khi học chuyên đề “Cảm ứng ở thực vật” kết quả nhận thức của các
em đã được nâng lên rõ rệt. Các em còn được rèn luyện các năng lực tự học, giải
quyết vấn đề, kỹ năng thuyết trình và hoạt động hợp tác nhóm có hiệu quả cao.


TÀI LIỆU THAM KHẢO
-Tài liệu tập huấn: Dạy học và kiểm tra, đánh giá kết quả học tập theo định
hướng phát triển năng lực của học sinh (Bộ giáo dục và đào tạo - Vụ giáo dục
trung học năm 2014)
- Tài liệu: Nội dung đổi mới giáo dục và đào tạo trong lĩnh vực giáo dục trung
học (Phú Thọ - Năm học 2015 – 2016)
- Nghị quyết số 29 – NQ/TW ngày 04/11/2014 của hội nghị Trung ương 8
khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục đào tạo.
- Văn bản số 5555/BGDĐT – GDTrH hướng dẫn sinh hoạt chuyên môn về
đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá.
- 21 -


- Văn bản số 1514/SGD&ĐT-GDTrH hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ GDTrH
năm học 2015 – 2016.
- Tài liệu bồi dưỡng giáo viên môn sinh học( Bộ giáo dục – Vũ Đức Lưu chủ
biên).
- Sách giáo khoa sinh học 11 cơ bản .
- Sách giáo khoa sinh học 11 nâng cao.
- Sách giáo viên sinh học 11 cơ bản.
- Sách giáo viên sinh học 11 nâng cao.
- Các thông tin trên mạng CNTT.

PHÊ DUYỆT CỦA HIỆU TRƯỞNG
………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………