0

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

TRẦN TRUNG DŨNG

QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC
Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN
NĂNG LỰC HỌC SINH

Chuyên ngành: Quản lý giáo dục
Mã số: 62. 14. 01. 14

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học
PGS. TS. PHẠM MINH HÙNG

NGHỆ AN - 2016


i
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu và kết
quả nêu trong luận án này chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình nào.
Tác giả luận án

Trần Trung Dũng


1.2.2. Phát triển năng lực học sinh..................................................................24
1.3. HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH........................25


iii
1.3.1. Khái quát về hoạt động dạy học ở trường trung học phổ thông..............25
1.3.2. Đặc điểm tâm lý và đặc điểm hoạt động học tập của học sinh
trung học phổ thông..............................................................................27
1.3.3. Quan niệm về hoạt động dạy học ở trường trung học phổ thông
theo định hướng phát triển năng lực học sinh.......................................29
1.3.4. Cơ sở tâm lý học của việc tổ chức hoạt động dạy học ở trường
trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực học
sinh.......................................................................................................31
1.3.5. Tổ chức hoạt động dạy học ở trường trung học phổ thông theo
định hướng phát triển năng lực học sinh...............................................35
1.4. VẤN ĐỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG
HỌC PHỔ THÔNG THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC
HỌC SINH........................................................................................................... 37
1.4.1. Khái niệm quản lý và quản lý hoạt động dạy học ở trường THPT
theo định hướng phát triển năng lực học sinh.......................................37
1.4.2. Sự cần thiết phải quản lý hoạt động dạy học ở trường THPT theo
định hướng phát triển năng lực học sinh...............................................39
1.4.3. Mục đích quản lý hoạt động dạy học ở trường THPT theo định
hướng phát triển năng lực học sinh.......................................................42
1.4.4. Nội dung quản lý hoạt động dạy học ở trường trung học phổ thông
theo định hướng phát triển năng lực học sinh.......................................43
1.4.5. Chủ thể quản lý hoạt động dạy học ở trường trung học phổ thông
theo định hướng phát triển năng lực học sinh.......................................50
1.4.6. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý hoạt động dạy học ở

2.4. THỰC TRẠNG QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC Ở TRƯỜNG
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CÁC TỈNH BẮC TRUNG BỘ THEO ĐỊNH
HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH..............................................71
2.4.1. Thực trạng nâng cao nhận thức, đổi mới tư duy về hoạt động dạy
học ở trường trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng
lực học sinh..........................................................................................71
2.4.2. Thực trạng xây dựng kế hoạch dạy học ở trường trung học phổ
thông theo định hướng phát triển năng lực học sinh.............................73


v
2.4.3. Thực trạng tổ chức bộ máy quản lý và tổ chức hoạt động dạy học
ở trường trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực
học sinh................................................................................................75
2.4.4. Thực trạng chỉ đạo ứng dụng công nghệ thông tin, đảm bảo cơ sở
vật chất - thiết bị và xây dựng chính sách, tạo động lực thúc đẩy
giáo viên, học sinh phát huy tốt vai trò của mình trong dạy học
theo định hướng phát triển năng lực.....................................................81
2.4.5. Thực trạng kiểm tra, đánh giá việc thực hiện hoạt động dạy học ở
trường trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực
học sinh................................................................................................86
2.4.6. Thực trạng bồi dưỡng nâng cao năng lực quản lý hoạt động dạy
học theo định hướng phát triển năng lực học sinh cho cán bộ quản
lý trường trung học phổ thông..............................................................90
2.5. THỰC TRẠNG CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN HIỆU QUẢ
QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ
THÔNG CÁC TỈNH BẮC TRUNG BỘ THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT
TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH.........................................................................93
2.6. ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC Ở
TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT

hướng phát triển năng lực học sinh cho cán bộ quản lý trường
trung học phổ thông............................................................................117
3.2.5. Xây dựng cơ chế, tạo động lực để giáo viên và học sinh phát huy
tốt vai trò của mình trong dạy học theo định hướng phát triển
năng lực..............................................................................................122
3.2.6. Tăng cường cơ sở vật chất, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông
tin, đáp ứng yêu cầu dạy học ở trường trung học phổ thông theo
định hướng phát triển năng lực học sinh.............................................125
3.3. KHẢO SÁT SỰ CẦN THIẾT VÀ TÍNH KHẢ THI CỦA CÁC GIẢI
PHÁP ĐỀ XUẤT...............................................................................................128
3.3.1. Mục đích khảo sát...............................................................................128
3.3.2. Nội dung và phương pháp khảo sát....................................................128
3.3.3. Đối tượng khảo sát..............................................................................128
3.3.4. Kết quả khảo sát về sự cần thiết và tính khả thi của các giải pháp
đã đề xuất............................................................................................129
3.4. THỬ NGHIỆM...........................................................................................132


vii
3.4.1. Tổ chức thử nghiệm............................................................................132
3.4.2. Phân tích kết quả thử nghiệm.............................................................136
KẾT LUẬN CHƯƠNG 3...................................................................................144
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.............................................................................146
1. KẾT LUẬN....................................................................................................146
2. KIẾN NGHỊ...................................................................................................147
CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ.......................................148
TÀI LIỆU THAM KHẢO...................................................................................148
PHỤ LỤC



Công nghệ thông tin

5

CSVC -TB

Cơ sở vật chất và thiết bị

6

ĐG

Đánh giá

7

GD&ĐT

Giáo dục và đào tạo

8

GDPT

Giáo dục phổ thông

9

GV


Kết quả dạy học

15

KQHT

Kết quả học tập

16

KT- XH

Kinh tế - xã hội

17

KTĐG

Kiểm tra đánh giá

18

KN

Kỹ năng

19

KTDH


NLHS

Năng lực học sinh

25

PP

Phương pháp

26

PPDH

Phương pháp dạy học

27

QL

Quản lý

28

QTDH

Quá trình dạy học

30



Hình 1.2.

Mô hình dạy học 4 thành phần của R. Glaser....................................37

Hình 1.3.

Diễn giải chuẩn đánh giá và đường phát triển NL thực hiện của
R. Glaser............................................................................................38


xi
DANH MỤC CÁC BẢNG
Trang
Bảng 2.1.

Quy mô mạng lưới giáo dục của các tỉnh Bắc Trung Bộ...................64

Bảng 2.2.

Số liệu về giáo dục THPT của các tỉnh Bắc Trung Bộ.......................66

Bảng 2.3.

Quan niệm của CBQL và GV về dạy học theo định hướng phát
triển NLHS........................................................................................70

Bảng 2.4.

Nhận thức của CBQL và GV về tầm quan trọng và sự cần thiết

HĐDH ở trường THPT theo định hướng phát triển NLHS...................87

Bảng 2.11.

Thực trạng chỉ đạo xây dựng chính sách, tạo động lực thúc đẩy
GV và HS phát huy tốt vai trò của mình trong dạy học theo
định hướng phát triển năng lực..........................................................89

Bảng 2.12.

Thực trạng kiểm tra, đánh giá việc thực hiện HĐDH ở trường
THPT theo định hướng phát triển NLHS...........................................92

Bảng 2.13.

Thực trạng bồi dưỡng nâng cao năng lực quản lý HĐDH theo
định hướng phát triển NLHS cho CBQL trường THPT.....................94

Bảng 2.14.

Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý HĐDH theo
định hướng phát triển NLHS.............................................................97


xii
Bảng 3.1.

Vai trò của các chủ thể quản lý trong chỉ đạo và tổ chức thực
hiện các giải pháp quản lý HĐDH ở trường THPT theo định
hướng phát triển NLHS...................................................................133

sau TN.............................................................................................145

Bảng 3.9.

Bảng tần suất kết quả kiểm tra đầu vào và sau TN về kiến thức của
CBQL trường THPT........................................................................145

Bảng 3.10.

Phân bố tần suất f i và tần suất tích lũy f i  về kiến thức của
CBQL trường THPT trước TN và sau TN........................................146

Bảng 3.11.

Kết quả về trình độ KN của CBQL trường THPT sau TN...............148


xiii
DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
Trang
Biểu đồ 2.1.

Quan niệm khác nhau về dạy học theo định hướng phát triển
NLHS............................................................................................71

Biểu đồ 2.2.

Nhận thức của CBQL và GV về tầm quan trọng và sự cần
thiết của dạy học theo định hướng phát triển NLHS.....................72



Biểu đồ 2.9.

Thực trạng chỉ đạo xây dựng chính sách, tạo động lực thúc
đẩy HĐDH ở trường THPT theo định hướng phát triển
NLHS............................................................................................90

Biểu đồ 2.10.

Thực trạng kiểm tra, đánh giá việc thực hiện HĐDH ở
trường THPT theo định hướng phát triển NLHS..........................92

Biểu đồ 2.11.

Thực trạng bồi dưỡng nâng cao năng lực quản lý HĐDH
theo định hướng phát triển NLHS cho CBQL trường THPT
......................................................................................................95

Biểu đồ 2.12.

Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý
HĐDH theo định hướng phát triển NLHS....................................98


xiv
Biểu đồ 3.1.

Phân bố tần suất f i về kiến thức của CBQL trường THPT
trước TN và sau TN....................................................................146


chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học,
năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Phát triển khả
năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời” [19; tr.123].
Vì thế, GDPT phải đặt trọng tâm vào việc khơi dậy sự say mê học tập, kích
thích sự tò mò và sáng tạo của HS để các em có khả năng kiến tạo kiến thức từ
những gì nhà trường mang đến cho các em, để các em thực sự thấy rằng mỗi ngày
đến trường là một ngày có ích.
Trong những năm qua, chất lượng GDPT đã có sự tiến bộ; trình độ hiểu biết,
NL tiếp cận tri thức mới của HS được nâng cao; kết quả đánh giá quốc tế trên diện
rộng cho thấy HS Việt Nam không thua kém HS thế giới về NL đọc hiểu, toán học,


2
khoa học. Chất lượng giáo dục mũi nhọn ngày càng được nâng cao; kết quả các kỳ
thi HS giỏi quốc gia và quốc tế có tiến bộ...
Bên cạnh những thành tựu đã đạt được, GDPT nước ta cũng còn có những
hạn chế nhất định trước những đòi hỏi mới của sự nghiệp CNH, HĐH, trước sự phát
triển mạnh mẽ của khoa học - công nghệ và xu thế đổi mới nhanh chóng của GDPT
trên thế giới. Một trong những hạn chế đó là chất lượng GDPT đại trà còn thấp so
với yêu cầu phát triển của đất nước trong thời kỳ mới và so với một số nước tiên
tiến; chưa giải quyết tốt mối quan hệ giữa “dạy chữ”, “dạy người” và định hướng
nghề nghiệp… Nguyên nhân chủ yếu của những hạn chế trên là do “công tác quản
lý chất lượng, thanh tra, kiểm tra, giám sát chưa được coi trọng đúng mức” [19;
tr.118-119].
Để thực hiện được mục tiêu của mình, GDPT cũng phải đổi mới căn bản,
toàn diện, hướng vào sự phát triển NLHS trên tất cả các phương diện: từ MTDH,
CTDH đến PPDH, HTTCDH, KTĐG kết quả học tập của HS; quản lý HĐDH...
Giáo dục THPT là một bộ phận hợp thành của hệ thống giáo dục phổ thông.
Thời gian vừa qua, giáo dục THPT đã có sự đổi mới mạnh mẽ về nội dung, chương
trình, PPDH... Đặc biệt, sau năm 2015, chương trình, sách giáo khoa THPT sẽ được

Giải pháp quản lý HĐDH ở trường THPT theo định hướng phát triển NLHS.
4. Giả thuyết khoa học
Nếu đề xuất và thực hiện được các giải pháp dựa trên chức năng quản lý và
nội dung quản lý HĐDH theo định hướng phát triển NLHS thì có thể quản lý hiệu
quả HĐDH ở trường THPT, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục THPT trong bối
cảnh đổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐT và hội nhập quốc tế.
5. Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu
5.1. Nhiệm vụ nghiên cứu
5.1.1. Nghiên cứu cơ sở lý luận của vấn đề quản lý HĐDH ở trường THPT
theo định hướng phát triển NLHS.
5.1.2. Khảo sát thực trạng quản lý HĐDH theo định hướng phát triển NLHS
ở trường THPT các tỉnh Bắc Trung Bộ.
5.1.3. Đề xuất các giải pháp quản lý HĐDH ở trường THPT theo định hướng
phát triển NLHS.


4
5.1.4. Đánh giá hiệu quả các giải pháp đề xuất thông qua khảo sát sự cần
thiết, tính khả thi và tổ chức thử nghiệm.
5.2. Phạm vi nghiên cứu
- Khảo sát thực trạng và sự cần thiết, tính khả thi của các giải pháp đề xuất ở
một số trường THPT khu vực Bắc Trung Bộ;
- Thử nghiệm một giải pháp đối với CBQL (Hiệu trưởng, Phó hiệu trưởng,
Tổ trưởng chuyên môn) các trường THPT tỉnh Hà Tĩnh.
6. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
6.1. Phương pháp luận
6.1.1. Tiếp cận hệ thống
HĐDH là một hệ thống cấu trúc, bao gồm các thành tố như mục tiêu, nội
dung, phương pháp, phương tiện, HTTCDH, KTĐG kết quả học tập của HS...
Nghiên cứu HĐDH và quản lý HĐDH theo định hướng phát triển NLHS ở trường

tiếp cận để xác định khung lý thuyết và đề xuất các giải pháp quản lý HĐDH theo
định hướng phát triển NLHS.
6.2. Phương pháp nghiên cứu
Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi đã sử dụng phối hợp các nhóm
phương pháp nghiên cứu sau đây:
6.2.1. Nhóm các phương pháp nghiên cứu lý thuyết
6.2.1.1. Phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu
Phương pháp này được sử dụng để phân tích và tổng hợp tài liệu có liên quan
nhằm hiểu biết sâu sắc, đầy đủ hơn bản chất cũng như những dấu hiệu đặc thù của
vấn đề nghiên cứu, trên cơ sở đó sắp xếp chúng thành một hệ thống lý thuyết của đề
tài.
6.2.1.2. Phương pháp khái quát hóa các nhận định độc lập
Phương pháp này được sử dụng để rút ra những luận điểm có tính khái quát
về các vấn đề nghiên cứu, từ những quan điểm, quan niệm độc lập.
6.2.1.3. Phương pháp mô hình hóa
Phương pháp này được sử dụng để xây dựng mô hình (lý luận và thực tiễn) về đối
tượng nghiên cứu, từ đó tìm ra bản chất vấn đề mà đề tài cần đạt được.
6.2.2. Nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn
6.2.2.1. Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi


6
Dùng các phiếu hỏi để thu thập ý kiến của CBQL, GV các trường THPT về:
- Thực trạng HĐDH và quản lý HĐDH ở trường THPT theo định hướng phát
triển NLHS;
- Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến công tác quản lý HĐDH ở trường
THPT theo định hướng phát triển NLHS.
6.2.2.2. Phương pháp trao đổi, phỏng vấn theo chủ đề
Phương pháp này được chúng tôi sử dụng để tìm hiểu sâu thêm các vấn đề về
thực trạng HĐDH và quản lý HĐDH ở trường THPT theo định hướng phát triển

lý HĐDH theo định hướng phát triển NLHS ở một số trường THPT khu vực Bắc
Trung Bộ.
8.3. Xây dựng khung NL của HS THPT; Thiết kế được Chương trình bồi
dưỡng nâng cao năng lực quản lý HĐDH cho CBQL trường THPT và Bộ tiêu chí
đánh giá chất lượng HĐDH theo định hướng phát triển NLHS.
8.4 Đề xuất 6 giải pháp quản lý HĐDH ở trường THPT theo định hướng phát
triển NLHS và thử nghiệm một giải pháp đem lại kết quả cao.
9. Cấu trúc luận án
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Kiến nghị, Tài liệu tham khảo và Phụ lục
nghiên cứu; luận án gồm 3 chương:
Chương 1:

Cơ sở lý luận của vấn đề quản lý hoạt động dạy học ở trường
trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực học
sinh.

Chương 2:

Thực trạng quản lý hoạt động dạy học ở trường trung học phổ
thông các tỉnh Bắc Trung Bộ theo định hướng phát triển năng lực
học sinh.

Chương 3:

Các giải pháp quản lý hoạt động dạy học ở trường trung học phổ
thông theo định hướng phát triển năng lực học sinh.


8
Chương 1

9
Chính những đặc tính nói trên đã làm cho tiếp cận theo NL có những ưu thế
nổi bật so với các cách tiếp cận khác trong dạy học. Theo S. Kerka [92], những ưu
thế đó là: 1) Tiếp cận NL cho phép cá nhân hóa việc học: trên cơ sở mô hình NL,
người học sẽ bổ sung những thiếu hụt của mình để thực hiện những nhiệm vụ cụ
thể; 2) Tiếp cận NL chú trọng vào kết quả (outcomes) đầu ra; 3) Tiếp cận NL tạo ra
những linh hoạt trong việc đạt tới các kết quả đầu ra, theo những cách thức riêng
phù hợp với đặc điểm và hoàn cảnh của cá nhân; 4) Tiếp cận NL còn tạo khả năng
cho việc xác định một cách rõ ràng những gì cần đạt được và những tiêu chuẩn cho
việc đo lường các thành quả học tập của người học. Việc chú trọng vào kết quả đầu
ra và những tiêu chuẩn đo lường khách quan của những NL cần thiết để tạo ra các
kết quả này là điểm được các nhà hoạch định chính sách GD&ĐT và phát triển
nguồn nhân lực đặc biệt quan tâm nhấn mạnh.
- Mô hình năng lực trong dạy học
R.E. Boyatzid [90] cho rằng phát triển dạy học dựa trên mô hình NL cần xử
lý một cách có hệ thống ba khía cạnh sau: (1) xác định các NL, (2) phát triển chúng,
và (3) đánh giá chúng một cách khách quan.
Để xác định được các NL, điểm bắt đầu thường là các kết quả đầu ra
(outputs). Từ đó, đi đến xác định vai trò của những người có trách nhiệm phải tạo ra
các kết quả đầu ra này. Một vai trò là một tập hợp các hành vi được mong đợi về
một người theo những nghĩa vụ và địa vị công việc của người đó. Thuật ngữ “vai
trò công việc” đề cập tới việc thực hiện những nhiệm vụ thực sự của một người.
Trên cơ sở của từng vai trò, xác định các NL cần thiết để có thể thực hiện tốt vai trò
đó.
Ví dụ, để thực hiện tốt vai trò của mình, người GV Hoa Kỳ phải có các NL
sau đây: Hiểu các khái niệm trọng tâm, các công cụ tìm kiếm, các cấu trúc môn học
mình dạy và có khả năng làm cho những yếu tố này có ý nghĩa đối với HS; Hiểu HS
học tập, phát triển như thế nào và có khả năng tạo ra các cơ hội để hỗ trợ cho sự
phát triển trí tuệ , xã hội, nhân cách của các em; Hiểu HS khác biệt nhau như thế
nào về cách học và tạo ra các cơ hội dạy học thích ứng với các đối tượng khác nhau;

sứ mạng, và mục tiêu của tổ chức; Xác định các quá trình, hệ thống, thủ tục nội bộ
nhằm đạt đến các tầm nhìn, sứ mạng và mục tiêu chiến lược đã được xác định; Xác
định các năng lực cần thiết để đạt tới các sứ mạng, mục tiêu đã xác định; Xác định
những thiếu hụt, khoảng trống năng lực và hình thành các kế hoạch phát triển của cá