VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
-----------------

NGUYỄN ĐỖ HƢƠNG GIANG

Tên đề tài luận án:
VAI TRÕ CỦA PHỤ NỮ DÂN TỘC SÁN DÌU TRONG PHÁT TRIỂN
KINH TẾ HỘ GIA ĐÌNH VÙNG ĐÔNG BẮC VIỆT NAM
(Nghiên cứu trƣờng hợp tỉnh Thái Nguyên)

LUẬN ÁN TIẾN SỸ XÃ HỘI HỌC

Hà Nội, 2018


VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
-----------------

NGUYỄN ĐỖ HƢƠNG GIANG

Tên đề tài luận án:
VAI TRÕ CỦA PHỤ NỮ DÂN TỘC SÁN DÌU TRONG PHÁT TRIỂN
KINH TẾ HỘ GIA ĐÌNH VÙNG ĐÔNG BẮC VIỆT NAM
(Nghiên cứu trƣờng hợp tỉnh Thái Nguyên)
Ngành, chuyên ngành: Xã hội học
Mã số: 9.31.03.01

LUẬN ÁN TIẾN SỸ XÃ HỘI HỌC


thầy, cô ở khoa Xã hội học, Học viện khoa học xã hội Việt Nam đã giúp tôi về mặt
kiến thức cũng như những định hướng về nghề nghiệp khi tôi ở giảng đường Đại
học đến khi tôi làm nghiên cứu sinh.
Có được thuận lợi trong quá trình làm luận án này, tôi cũng được Ban giám
hiệu trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên, ban lãnh đạo và các đồng
nghiệp ở khoa Khoa học cơ bản và các bạn bè, đồng nghiệp - những người đã tạo
điều kiện và luôn động viên, giúp đỡ, tạo mọi điều kiện cho tôi hoàn thành luận án.
Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy, cô và bạn bè, đồng nghiệp.
Để có được công trình này tôi không thể quên sự giúp đỡ tận tình của các
cán bộ địa phương, người dân ở các xã Hóa Trung và Nam Hòa huyện Đồng Hỷ,
Phúc Thuận huyện Phổ Yên; Sơn Cẩm huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên trong
thời gian chúng tôi đi thực địa. Những chia sẻ rất thật tâm và tình cảm của họ là
những tư liệu vô cùng quý đối với tôi.
Sau cùng, trong thời gian gấp rút làm luận án, bố mẹ hai bên cùng chồng tôi
đã giúp tôi chăm sóc hai con nhỏ của mình và công việc gia đình. Tôi xin cảm ơn
những người vô cùng quan trọng đối với cuộc đời mình, là các con, bố mẹ và các
thành viên trong gia đình. Họ luôn là động lực lớn để tôi hoàn thành luận án này.
Tôi muốn gửi tới tất cả những người thân bên mình lời cảm ơn sâu sắc nhất!
Thái Nguyên, 2018
Nguyễn Đỗ Hương Giang


MỤC LỤC
Trang phụ bìa
Lời cam đoan
Lời cảm ơn
Mục lục
Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt
Danh mục các bảng
Danh mục các hộp thông tin

DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 1.1: Thông tin chung về các nhóm hộ điều tra ............................................... 10
Bảng 1.2: Phân bố các dân tộc tỉnh Thái Nguyên năm 2015 .................................... 45
Bảng 3.1: Ngƣời làm công việc chính trong hoạt động sản xuất nông, lâm nghiệp . 78
Bảng 3.2: Ngƣời thực hiện các khâu trong chăn nuôi gia s c, gia cầm của các hộ
điều tra ....................................................................................................................... 84
Bảng 3.3: Ngƣời thực hiện các khâu trong hoạt động tiểu thủ công nghiệp, buôn bán
dịch vụ của các hộ điều tra ........................................................................................ 86
Bảng 3.4. Tƣơng quan giữa nghề nghiệp với thu nhập hàng tháng của ngƣời Sán
Dìu ở Thái Nguyên .................................................................................................... 89
Bảng 3.5: Tƣơng quan giữa nhóm tuổi ngƣời trả lời và quyền quyết định công việc
trong gia đình ngƣời Sán Dìu ở Thái Nguyên .........................................................101
Bảng 4.1: Mối liên hệ giữa định kiến giới và hậu quả ............................................110
Bảng 4.2: Tƣơng quan giữa trình độ học vấn và việc làm của chủ hộ....................127
Bảng 4.3: Nhu cầu của các hộ gia đình Sán Dìu .....................................................138
trong sản xuất phát triển kinh tế hộ gia đình ...........................................................138
Bảng 4.4: Độ tin cậy của thang đo về vai trò của phụ nữ Sán Dìu trong phát triển
kinh tế hộ gia đình ở Thái Nguyên (Cronbach‟s Alpha) .........................................139
Bảng 4.5: Thời gian làm việc của phụ nữ và nam giới Sán Dìu trong ngày ...........141


DANH MỤC CÁC HỘP THÔNG TIN
Hộp 3.1. Phân công công việc trong gia đình ngƣời Sán Dìu ở Thái Nguyên ......... 79
Hộp 3.2. Hiện trạng chăn nuôi ở huyện Đồng Hỷ ................................................... 82
Hộp 3.3. Hiệu quả từ dịch vụ buôn bán tại địa phƣơng ............................................ 87
Hộp 3.4. Quyền quyết định của các thành viên trong gia đình Sán Dìu .................102
Hộp 4.1. Công việc của Phụ nữ và Nam giới Sán Dìu ở Thái Nguyên ..................109
Hộp 4.2. Phụ nữ cần phải làm gì? ...........................................................................113
Hộp 4.3: Những hỗ trợ của Hội phụ nữ tỉnh Thái Nguyên dành cho phụ nữ phát
triển kinh tế, giảm nghèo bền vững .........................................................................115


CNH, HĐH

: Công nghiệp hóa, hiện đại hóa

DTTS

: Dân tộc thiểu số

Hội LHPN

: Hội Liên hiệp Phụ nữ

KHCN

: Khoa học công nghệ

KHKT

: Khoa học kỹ thuật

LLLĐ

: Lực lƣợng lao động

NN&PTNT

: Nông nghiệp và phát triển nông thôn

Ngân hàng CSXH : Ngân hàng chính sách xã hội

một cách đ ng đắn và phù hợp. Vai trò quan trọng của nguồn nhân lực là phụ nữ trong
việc phát triển kinh tế - xã hội vùng dân tộc thiểu số và miền n i là không thể phủ nhận
[31]. Việc tăng cƣờng sự tham gia của phụ nữ, th c đẩy tiềm năng kinh tế của phụ nữ
trong bối cảnh thế giới đang thay đổi là mục tiêu hƣớng tới vì sự tiến bộ về kinh tế - xã
hội của phụ nữ và bình đẳng giới của khu vực. Nhận định phụ nữ có vai trò, đóng góp
quan trọng trong phát triển kinh tế cũng nhƣ góp phần đƣa ra cách tiếp cận bình đẳng về
kinh tế, lao động, việc làm cho cả phụ nữ và nam giới ở Việt Nam hiện nay.
Hiện nay, phụ nữ Việt Nam góp một phần rất lớn vào quá trình phát triển của
đất nƣớc, thể hiện ở số lao động nữ nông thôn chiếm tỉ lệ cao 76.5% trong lực lƣợng
lao động, đặc biệt trong lĩnh vực sản xuất nông – lâm – thủy sản. Họ đóng vai trò hết
sức quan trọng đối với sự phát triển nông nghiệp, nông thôn hiện nay. Trong nhóm lao
động gia đình, lao động nữ vẫn chiếm vai trò chủ đạo (chiếm 66.6%). Tỷ trọng lao
động tự làm và lao động gia đình chiếm tới 56.0%, cao gần gấp rƣỡi so với tỷ trọng
ngƣời làm công ăn lƣơng. Đáng ch ý, tỷ trọng lao động tự làm và lao động gia đình
của nữ cao hơn nam 12,4 điểm phần trăm [143]. Nhờ kết quả của các nghiên cứu xã hội
học, kinh tế học, chính trị học, văn hóa học, nhân học... trong những năm qua, ch ng ta
thấy nhu cầu thực sự cấp thiết của việc nghiên cứu về vai trò của phụ nữ trong quá trình
tham gia phát triển kinh tế hộ gia đình nhằm xóa đói giảm nghèo nhanh và bền vững ở
nông thôn Việt Nam hiện nay, đặc biệt là nhóm phụ nữ dân tộc thiểu số.
Theo Báo cáo điều tra lao động và việc làm năm 2016 của Tổng cục thống
kê, tỷ lệ hộ nghèo theo thu nhập đã giảm từ 7,0% năm 2015 xuống còn 5,8% năm
1


2016, trong đó thành thị giảm từ 2,5% xuống còn 2,0% và nông thôn giảm từ 9,2%
xuống còn 7,5%. Năm 2016, Trung du và miền n i phía Bắc vẫn tiếp tục là vùng có
tỷ lệ hộ nghèo cao nhất cả nƣớc (13,8%); tiếp đến là vùng Tây Nguyên (9,1%); Bắc
Trung Bộ và duyên hải miền Trung (8,0%); đồng bằng sông Cửu Long 5,2%; Đồng
bằng sông Hồng (2,4%) và Đông Nam Bộ là vùng có tỷ lệ hộ nghèo thấp nhất cả
nƣớc (0,6%). Theo Bộ LĐ-TBXH, cả nƣớc có hơn 2,31 triệu hộ nghèo (chiếm tỉ lệ

2.1. Mục đích nghiên cứu
+ Mục đích chung: Đề tài nhằm tìm hiểu làm sáng tỏ vai trò của Phụ nữ dân tộc
Sán Dìu trong quá trình phát triển kinh tế hộ gia đình nông thôn tỉnh Thái Nguyên thông
qua quá trình phân công lao động gia đình, trong mối liên hệ với quyền quyết định của
phụ nữ Sán Dìu trong phát triển kinh tế hộ gia đình hiện nay.
+ Mục đích cụ thể:
(1)- Đánh giá thực trạng vai trò của Phụ nữ Sán Dìu ở tỉnh Thái Nguyên trong
quá trình phát triển kinh tế hộ gia đình thông qua sự phân công lao động của nam giới và
nữ giới trong sản xuất, quyền quyết định trong phát triển kinh tế hộ gia đình của phụ nữ
dân tộc Sán Dìu tại Tỉnh Thái Nguyên.
(2)- Làm rõ các yếu tố ảnh hƣởng đến vai trò của phụ nữ dân tộc Sán Dìu ở tỉnh
Thái Nguyên trong quá trình phát triển kinh tế hộ gia đình.
(3)- Đề xuất các giải pháp cơ bản, khả thi về mặt lý luận – khoa học, khả dụng về
mặt thực tiễn – đời sống để tăng cƣờng vai trò của phụ nữ trong phát triển kinh tế hộ gia
đình trong giai đoạn hiện nay.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt đƣợc mục đích nghiên cứu nêu trên, đề tài tập trung thực hiện những
nhiệm vụ chủ yếu sau đây:
2.2.1. Làm rõ một số khái niệm then chốt nhƣ: “vai trò”, “phụ nữ”, “dân tộc thiểu
số”, “dân tộc Sán Dìu”, “kinh tế hộ”, “gia đình”, “vùng Đông Bắc”, “Thái Nguyên”.
2.2.2. Tổng quan tài liệu có liên quan đến đề tài luận án, qua đó làm rõ lý do
nghiên cứu đề tài này, những thành tựu có thể kế thừa và những điểm cần bổ sung.
2.2.3. Lựa chọn cách tiếp cận và các quan điểm lý thuyết thích hợp với chủ
đề/vấn đề nghiên cứu. Đặt ra các câu hỏi nghiên cứu và các giả thuyết nghiên cứu phù
hợp. Xây dựng khung phân tích, sơ đồ tƣơng quan giữa các biến số. Xây dựng công cụ
khảo sát, điều tra XHH chọn mẫu tại địa phƣơng.
2.2.4. Tiến hành khảo sát điều tra xã hội học tại 3 huyện Đồng Hỷ, Phổ Yên, Ph
Lƣơng thuộc tỉnh Thái Nguyên nhằm thu thập thông tin sơ cấp về thực trạng vai trò của
phụ nữ dân tộc Sán Dìu trong phát triển kinh tế hộ gia đình nhằm xóa đói giảm nghèo và
phát triển bền vững. Làm rõ những yếu tố ảnh hƣởng đến sự tham gia và khả năng đóng

4.2. Giả thuyết nghiên cứu
- Phụ nữ dân tộc Sán Dìu là ngƣời chịu trách nhiệm chính trong các hoạt động sản
xuất nông lâm nghiệp cũng nhƣ công việc nội trợ, nuôi dạy và chăm sóc con cái. Tuy
nhiên họ lại là ngƣời không có quyền kiểm soát kinh tế và quyết định phƣơng án sản xuất
- kinh doanh, đầu tƣ, tích luỹ trong các công việc gia đình cũng nhƣ sản xuất.

4


- Yếu tố phong tục tập quán và chính sách dân tộc cùng vị thế xã hội của ngƣời
phụ nữ dân tộc thiểu số có tác động trực tiếp đến vai trò của họ trong phát triển kinh tế hộ
gia đình. Các quy định khắt khe của chế độ phụ hệ đã hạn chế sự tham gia hoạt động của
phụ nữ Sán Dìu trong gia đình cũng nhƣ trong cộng đồng. Phụ nữ Sán Dìu rất khó tham
gia vào việc xã hội, vì đó là những vị trí dành riêng cho nam giới.
- Cần thay đổi nhận thức về vai trò của phụ nữ, khuôn mẫu hành vi của họ, đồng
thời điều chỉnh chính sách và đổi mới thể chế xã hội thì mới thực sự nâng cao vai trò của
họ trong phát triển kinh tế hộ gia đình nhằm bảo đảm sinh kế và phát triển bền vững.
4.3. Phương pháp luận hay tiếp cận nghiên cứu của luận án
4.3.1. Phương pháp luận nghiên cứu của luận án
Do không có một Phƣơng pháp luận duy nhất đ ng đắn trong Xã hội học; tuy
nhiên nhiều Phƣơng pháp luận lại có hạt nhân hợp lý, cho nên NCS sẽ lựa chọn cách
Tiếp cận tổng – tích hợp hạt nhân hợp lý của các Phƣơng pháp luận đang vừa cạnh tranh
vừa hợp tác với nhau trong Xã hội học đƣơng đại. Đó chính là tổng – tích hợp hạt nhân
hợp lý của Phương pháp luận thực chứng chủ nghĩa (Positivist Methodology) đề cao các
Phƣơng pháp nghiên cứu định lƣợng và Tiếp cận nhân quả xã hội, Phương pháp luận
diễn giải chủ nghĩa (Interpretivist Methodology) đề cao các Phƣơng pháp định tính và
Quan điểm thấu hiểu ý nghĩa xã hội của các hành vi/hành động cá nhân, và Phương pháp
luận phê phán chủ nghĩa (Criticist Methodology) đề cao sự kết hợp biện chứng giữa các
Phƣơng pháp định tính và định lƣợng, coi trọng sự giải thích duy vật biện chứng và duy
vật lịch sử đối với các quan hệ nhân quả xã hội. Sự đụng độ về Phương pháp luận giữa 2