BỘ VĂN HOÁ, THỂ THAO VÀ DU LỊCH
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC VĂN HOÁ HÀ NỘI

********

TRẦN HẢI MINH

BIẾN ĐỔI CỦA DIỄN XƯỚNG NGHI LỄ LÊN ĐỒNG
(QUA NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP TỈNH NAM ĐỊNH)

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC

HÀ NỘI, 2018


BỘ VĂN HOÁ, THỂ THAO VÀ DU LỊCH

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƢỜNG ĐẠI HỌC VĂN HOÁ HÀ NỘI

********

TRẦN HẢI MINH

BIẾN ĐỔI CỦA DIỄN XƯỚNG NGHI LỄ LÊN ĐỒNG
(QUA NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP TỈNH NAM ĐỊNH)

Chuyên ngành: Văn hóa học
Mã số: 62310640

Chƣơng 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT DIỄN
XƢỚNG NGHI LỄ LÊN ĐỒNG TRUYỀN THỐNG ................................................ 10

1.1. Tổng quan nghiên cứu về diễn xƣớng nghi lễ lên đồng ........................... 10
1.2. Cơ sở lý luận về diễn xƣớng nghi lễ lên đồng ......................................... 22
1.3. Lý thuyết nghiên cứu - lý thuyết giao lƣu tiếp biến văn hóa ................... 31
1.4. Khái quát diễn xƣớng nghi lễ lên đồng truyền thống ở Nam Định ......... 33
Tiểu kết ............................................................................................................ 44
Chƣơng 2: BIẾN ĐỔI CỦA KHÔNG GIAN VÀ CHỦ THỂ THỰC HÀNH DIỄN XƢỚNG
NGHI LỄ LÊN ĐỒNG............................................................................................. 46

2.1. Biến đổi của không gian thực hành diễn xƣớng nghi lễ lên đồng ........... 46
2.2. Biến đổi của chủ thể thực hành diễn xƣớng nghi lễ lên đồng .................. 53
Tiểu kết ............................................................................................................ 76
Chƣơng 3: SỰ BIẾN ĐỔI VỀ TRÌNH TỰ VÀ THÀNH TỐ CẤU TRÚC TRONG DIỄN
XƢỚNG NGHI LỄ LÊN ĐỒNG ............................................................................. 78

3.1. Biến đổi về trình tự trong diễn xƣớng nghi lễ lên đồng ........................... 78
3.2. Biến đổi của các thành tố cấu trúc trong diễn xƣớng nghi lễ lên đồng ........ 82
Tiểu kết .......................................................................................................... 114
Chƣơng 4: NGUYÊN NHÂN BIẾN ĐỔI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI
DIỄN XƢỚNG NGHI LỄ LÊN ĐỒNG TRONG XÃ HỘI HIỆN NAY ..................... 116

4.1. Nguyên nhân biến đổi ............................................................................ 116
4.2. Nhận thức xã hội về diễn xƣớng nghi lễ lên đồng ................................. 123
4.3. Những vấn đề đặt ra với diễn xƣớng nghi lễ lên đồng hiện nay ............ 125
Tiểu kết .......................................................................................................... 142
KẾT LUẬN ............................................................................................................................ 144
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN
QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN ............................................................................. 147


NCS

Nghiên cứu sinh

NTTD

Nghệ thuật trình diễn

PGS

Phó giáo sƣ

Tr

Trang

TS

Tiến sĩ

UBND

Ủy ban nhân dân

VHTT

Văn hóa thể thao



nghi lễ lên đồng truyền thống và diễn xƣớng nghi lễ lên đồng hiện nay
5 Bảng 2.3: Tổng hợp số ngƣời thực hành “tín ngƣỡng thờ Mẫu Tam phủ của

59

ngƣời Việt” trên địa bàn tỉnh Nam Định
6 Bảng 2.4: So sánh biến đổi của thanh đồng trong diễn xƣớng nghi lễ lên

61

đồng truyền thống và diễn xƣớng nghi lễ lên đồng hiện nay
7 Bảng 2.5: So sánh biến đổi của cung văn trong diễn xƣớng nghi lễ lên đồng

67

truyền thống và diễn xƣớng nghi lễ lên đồng hiện nay
8 Bảng 2.6: So sánh biến đổi của hầu dâng trong diễn xƣớng nghi lễ lên đồng

71

truyền thống và diễn xƣớng nghi lễ lên đồng hiện nay
9 Bảng 2.7: So sánh biến đổi của con nhang đệ tử trong diễn xƣớng nghi lễ

76

lên đồng truyền thống và diễn xƣớng nghi lễ lên đồng hiện nay
10 Bảng 4.1: So sánh sự biến đổi giữa diễn xƣớng nghi lễ lên đồng tại các đền, 131
phủ, miếu và diễn xƣớng nghi lễ lên đồng trên sân khấu



5
hơn luận án tập trung nghiên cứu về biến đổi của DXNLLĐ. Trên cơ sở đó tìm ra
nguyên nhân của sự biến đổi đồng thời phân tích những vấn đề đặt ra với
DXNLLĐ hiện nay ở tỉnh Nam Định nói riêng và ở nƣớc ta nói chung.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1. Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu nhận diện sự biến đổi của DXNLLĐ qua nghiên cứu trƣờng
hợp tỉnh Nam Định, xác định mối quan hệ tƣơng tác giữa truyền thống và hiện
tại. Từ đó đƣa ra những nhận định, đánh giá, nguyên nhân biến đổi và những
vấn đề đặt ra đối với DXNLLĐ hiện nay.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu nguồn tài liệu thứ cấp để nhận diện những vấn đề còn chƣa
đề cập tới trong nghiên cứu về thực hành tín ngƣỡng thờ Mẫu Tam phủ nói
chung và DXNLLĐ nói riêng.
- Khảo sát, phân tích những yếu tố cấu thành DXNLLĐ trong tổng thể
“thực hành tín ngƣỡng thờ Mẫu Tam phủ của ngƣời Việt” ở Nam Định.
- Phân tích làm rõ những đặc điểm cơ bản trong nghệ thuật diễn xƣớng lên
đồng của ngƣời Việt ở Nam Định trong mối liên hệ với văn hóa ngƣời Việt ở
vùng đồng bằng Bắc Bộ (ĐBBB) và các vùng văn hóa khác.
- Nghiên cứu sự biến đổi của DXNLLĐ qua trƣờng hợp tỉnh Nam Định, làm rõ
nguyên nhân biến đổi đồng thời luận bàn những vấn đề đặt ra trong xu thế biến đổi của
DXNLLĐ hiện nay.
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Nghiên cứu các phƣơng diện của DXNLLĐ bao gồm: không gian, các
thành phần tham gia thực hành diễn xƣớng, các thành tố cơ bản trong nghệ thuật
DXNLLĐ (âm nhạc, nội dung ca từ, múa, phục trang, đạo cụ, đồ lễ ….) trong
mối quan hệ giữa DXNLLĐ truyền thống và biến đổi.




7
lên đồng gần nhƣ bán công khai chƣa đƣợc quan tâm sâu rộng trong cộng đồng.
Phải đến năm 1994 lễ hội Phủ Dầy mới đƣợc Bộ VHTT cho phép mở thử
nghiệm 3 năm sau đó quyết định mở chính thức cho đến nay. Trong các hoạt
động lễ hội thì DXNLLĐ là một nghi lễ tiêu biểu và quan trọng của nghi lễ thờ
Mẫu Tam phủ. Vì vậy luận án tập trung nghiên cứu sự biến đổi của DXNLLĐ từ
năm 1994 đến nay. Giai đoạn trƣớc đó (NCS tạm gọi là DXNLLĐ truyền
thống) chỉ mang tính chất đối chiếu, so sánh. Thời gian nghiên cứu khảo sát chủ
yếu vào các dịp lễ hội (tháng 3 và tháng 8 âm lịch) tại các đền, phủ, điện tại hai
quần thể di tích Phủ Dầy và Đền Trần và các dịp lễ trọng của một số thanh đồng,
bản hội tại các điện tƣ gia.
4. Phƣơng pháp nghiên cứu
4.1. Phương pháp luận
- Luận án dựa trên quan điểm chủ nghĩa Mác - Lê nin, triết học duy vật
biện chứng và duy vật lịch sử nhằm xem xét, nhìn nhận các sự vật hiện tƣợng
diễn ra trong mối quan hệ biện chứng và sự phát triển của sự vật hiện tƣợng luôn
diễn ra theo quá trình lịch sử.
- Các quan điểm chủ trƣơng, chính sách của Đảng và Nhà nƣớc về văn
hóa, văn hóa tín ngƣỡng.
4.2. Phương pháp nghiên cứu cụ thể
4.2.1. Phương pháp tiếp cận liên ngành
Phƣơng pháp tiếp cận liên ngành dựa trên cứ liệu của nhiều ngành khoa học:
Tôn giáo học, sử học, tâm lý học, nghệ thuật học, văn hóa học, xã hội học….
Nghiên cứu về DXNLLĐ, tiếp cận ở nhiều khía cạnh, góc độ khác nhau nhằm tạo
thêm minh chứng cho những nhận định, đánh giá vấn đề nghiên cứu của luận án.
4.2.2. Phương pháp nghiên cứu trường hợp
Phƣơng pháp nghiên cứu trƣờng hợp trong khoa học xã hội là khảo sát,
đánh giá một hiện tƣợng xã hội đang diễn ra trong bối cảnh đời sống thực tế.



9
Sự biến đổi và nguyên nhân tác động tới sự biến đổi của DXNLLĐ?
Những vấn đề đặt ra đối với biến đổi DXNLLĐ hiện nay?
6. Kết quả và đóng góp của luận án
6.1. Về phương diện lý thuyết
Vận dụng lý thuyết giao lƣu tiếp biến văn hóa để nghiên cứu DXNLLĐ một
cách hệ thống, khoa học. Đƣa ra những nhận định, đánh giá mới trên phƣơng diện
lý thuyết về DXNLLĐ truyền thống và biến đổi DXNLLĐ hiện nay.
6.2. Về phương diện thực tiễn
Nhận diện sự biến đổi trong tổng thể các thành tố của DXNLLĐ hiện nay.
Đánh giá những mặt tích cực, tiêu cực của sự biến đổi, từ đó tìm ra nguyên nhân
chủ quan, khách quan dẫn đến việc biến đổi và những vấn đề đặt ra để các nhà
quản lý văn hóa có những phƣơng pháp, định hƣớng, giữ gìn và bảo lƣu những
giá trị văn hóa của di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại trong tổng
thể tín ngƣỡng thờ Mẫu Tam phủ của ngƣời Việt.
7. Bố cục của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung
nghiên cứu của luận án đƣợc trình bày trong 4 chƣơng:
Chƣơng 1. Tổng quan nghiên cứu, cơ sở lý luận và khái quát diễn
xƣớng nghi lễ lên đồng truyền thống
Chƣơng 2. Biến đổi của không gian và chủ thể thực hành diễn xƣớng
nghi lễ lên đồng
Chƣơng 3. Biến đổi về trình tự và thành tố cấu trúc trong diễn
xƣớng nghi lễ lên đồng
Chƣơng 4. Nguyên nhân biến đổi và những vấn đề đặt ra đối với diễn
xƣớng nghi lễ lên đồng trong xã hội hiện nay


10

nhập đồng, thứ tự các giá đồng, phục trang, đạo cụ tƣơng ứng, lời phán truyền khi
lên đồng … Có thể nói họ đã có những đóng góp đáng kể trong việc nghiên cứu tục
lên đồng của ngƣời Việt vào các thập niên 50 - 70 thế kỷ XX.
Một số học giả nƣớc ngoài, tiêu biểu nhƣ Barley Norton (2009) đi sâu
tìm hiểu về âm nhạc học dân tộc của hát văn, nghiên cứu về âm nhạc thông qua
giới, tộc ngƣời. Endres Kirsten khám phá các khía cạnh công hiệu của nghi lễ
lên đồng và vấn đề lên đồng và thị trƣờng (2011). Oscar Salemink bàn luận về
con ngƣời tìm kiếm sự an toàn về tinh thần nên đến với lên đồng (2014). Tác
giả Chauvet nghiên cứu về các bản hội và đi lễ xa (2010). Karen Fjelstad
(2006, 2010) tìm hiểu sâu về những ngƣời Việt Kiều ở California, Hoa Kỳ đã
phát triển tín ngƣỡng này nhƣ thế nào và những vấn đề xuyên quốc gia trong
mối quan hệ với quê hƣơng Việt Nam. Nghiên cứu về nghi lễ lên đồng nói
chung, một số học giả quan tâm đến vị trí của nữ trong thực hành ở châu Phi
nhƣ là phong trào chống lại việc bị coi là vị thế thấp hơn. Một số nhà nghiên
cứu quan tâm đến nghi lễ lên đồng giúp điều chỉnh sự mất cân bằng về quyền
lực của giới tính nhƣ Erika Bourguignon. Tác giả cho rằng “đối với phụ nữ,
nghi lễ lên đồng tạo nên một phản ứng tâm lý năng động tới sự bất lực để cung
cấp cho họ một phƣơng tiện nhằm làm thỏa mãn những mong muốn thƣờng
ngày mà họ bị từ chối”. Trong môi trƣờng lên đồng, trong khi hầu đồng, việc
thần thánh nhập vào các ông/bà đồng cũng là làm cho họ thay đổi, thể hiện sức
mạnh, cái tôi của họ rõ nét và mạnh mẽ hơn. Theo tác giả, nhập đồng thể hiện
bản sắc của các vị thần và khi nhập vào các bà đồng đã tạo cho ngƣời phụ nữ
một cách thức chấp nhận thể hiện suy nghĩ và tình cảm mà bị cấm đoán trong
bối cảnh vị thế xã hội thấp kém (Bourguignon 2004). Thông qua nghi lễ lên
đồng, những ngƣời phụ nữ đã tái đặt hiện thực hàng ngày về thế giới của họ và
những mối quan tâm riêng cụ thể (Boddy 1989). Nghiên cứu về nghi lễ Zebola
dành cho nữ ở Mông gô tại nƣớc cộng hòa dân chủ Công gô, tác giả Allen


Luận án đủ ở file: Luận án full