Bộ giáo dục và đào tạo
Trờng đại học kinh tế quốc dân
---------------

LÊ QUANG ĐứC

VAI TRò NHà NƯớC ĐốI VớI PHáT TRIểN
CÂY TRồNG DƯợC LIệU TRÊN ĐịA BàN MộT Số
TỉNH MIềN BắC VIệT NAM
CHUYÊN NGàNH: KINH Tế CHíNH TRị
Mã Số: 62310102

Ngời hớng dẫn khoa học: GS.TS. MAI NGC CNG

Hà Nội - 2018


LỜI CAM ĐOAN
Tôi đã đọc và hiểu về các hành vi vi phạm sự trung thực trong học thuật. Tôi
cam kết bằng danh dự cá nhân rằng nghiên cứu này là tôi tự thực hiện và không vi
phạm yêu cầu về sự trung thực trong học thuật.
Hà Nội, ngày

tháng

năm 2018

Người hướng dẫn khoa học:

Nghiên cứu sinh


2.2.1. Thực chất vai trò nhà nước trong phát triển cây trồng dược liệu ................ 43
2.2.2. Nội dung vai trò nhà nước trong phát triển cây trồng dược liệu ................. 48
2.2.3. Nhân tố ảnh hưởng đến vai trò nhà nước trong phát triển cây trồng
dược liệu. ........................................................................................................... 58
2.3. Kinh nghiệm thực tiễn vai trò nhà nước trong phát triển cây trồng dược
liệu và bài học rút ra cho các tỉnh miền Bắc Việt Nam ...................................... 62
2.3.1. Thực tiễn vai trò nhà nước trong phát triển cây trồng dược liệu ................ 63
2.3.2. Bài học kinh nghiệm về vai trò nhà nước trong phát triển cây trồng
dược liệu ............................................................................................................ 70
TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 .......................................................................................... 72


3.1. Khái quát tình hình phát triển cây trồng dược liệu qua điều tra, khảo sát ở
một số tỉnh miền Bắc Việt Nam ........................................................................... 73
3.1.1. Tình hình phát triển cây trồng dược liệu của các tỉnh khảo sát .................. 73
3.1.2. Đất đai trồng cây dược liệu của các tỉnh khảo sát ...................................... 74
3.1.3. Lao động của các tỉnh khảo sát ................................................................. 75
3.1.4. Cơ sở hạ tầng trồng dược liệu của các tỉnh khảo sát .................................. 76
3.1.5. Thị trường tiêu thụ dược liệu của các tỉnh khảo sát ................................... 76
3.2. Phân tích thực trạng vai trò nhà nước đối với phát triển cây trồng dược
liệu qua điều tra, khảo sát .................................................................................... 78
3.2.1. Thực trạng vai trò nhà nước trong xây dựng hệ thống chính sách phát triển
cây trồng dược liệu ............................................................................................. 78
3.2.2. Thực trạng công tác quy hoạch và thực hiện quy hoạch phát triển cây trồng
dược liệu ............................................................................................................ 86
3.2.3. Thực trạng công tác kiểm tra, giám sát điều chỉnh, bổ sung, xử lý những
vấn đề nảy sinh trong quá trình thực hiện quy hoạch, kế hoạch phát triển cây trồng
dược liệu. ........................................................................................................... 94
3.3. Đánh giá vai trò nhà nước trong phát triển cây trồng dược liệu trên địa bàn
một số tỉnh miền Bắc Việt Nam ........................................................................... 95

liệu ở Việt Nam ................................................................................................ 133
4.2.2. Phương hướng hoàn thiện vai trò nhà nước trong phát triển cây trồng dược
liệu ở Việt Nam ................................................................................................ 137
4.3. Giải pháp hoàn thiện vai trò nhà nước trong phát triển cây trồng dược liệu
ở Việt Nam .......................................................................................................... 152
4.3.1. Đảm bảo sự đồng bộ, nhất quán, hiệu lực, hiệu quả trong các chủ trương,
chính sách, quan điểm phát triển bền vững cây trồng dược liệu ............................ 152
4.3.2. Nâng cao năng lực bộ máy quản lý, năng lực điều hành của nhà nước các
cấp trong phát triển cây trồng dược liệu ............................................................ 154
4.3.3. Tăng cường sự phối hợp trong quản lý nhà nước để phát triển trồng cây
dược liệu .......................................................................................................... 156
3.3.4. Tăng cường phối hợp bốn nhà trong trồng cây dược liệu......................... 160
4.3.5. Nâng cao năng lực và ý thức trách nhiệm của các hộ gia đình và các cơ sở
trồng và chế biến sản phẩm từ cây dược liệu..................................................... 163
TIỂU KẾT CHƯƠNG 4 ........................................................................................ 164
KẾT LUẬN ............................................................................................................ 165
CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ ......................................... 167
TÀI LIỆU THAM KHẢO ..................................................................................... 168


DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
TỪ VIẾT TẮT

DIỄN GIẢI

ASXH

An sinh xã hội

BHYT


KH&CN

Khoa học và công nghệ

KT-XH

Kinh tế xã hội

NĐ

Nghị định

NHTM

Ngân hàng thương mại

SXKD

Sản xuất kinh doanh

TB

Trung bình

UBND

Ủy ban nhân dân

WHO

Bảng 4.1: Dự báo một số chỉ tiêu phát triển cây trồng dược liệu............................ 131
Bảng 4.2: Thứ tự mức độ ưu tiên từ 1 đến 8 về hoàn thiện chính sách phát triển trồng
cây dược liệu trên địa bàn những năm tới .............................................. 137


DANH MỤC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 3.1: Số liệu số đăng ký cấp mới qua các năm 2011-2016 ............................. 84
Biểu đồ 3.2: Số lượng các dạng bào chế được cấp đăng ký giai đoạn 2010-2016 ...... 85
Biểu đồ 3.3: Đánh giá tác động của Quản lý nhà nước đến phát triển cây trồng dược
liệu qua điều tra khảo sát. ................................................................... 114
Biểu đồ 4.1: Tỉ lệ dân số dùng dược liệu một số nước trên thế giới ......................... 133


1

CHƯƠNG 1: MỞ ĐẦU
1.1. Sự cần thiết và tổng quan nghiên cứu của chủ đề luận án
1.1.1. Sự cần thiết nghiên cứu của chủ đề luận án
Việt Nam là quốc gia có sự đa dạng của khí hậu, thổ nhưỡng nên các loại cây
con có thể làm thuốc được phân bố rộng khắp trên cả nước, vùng phân bố chịu nhiều
ảnh hưởng yếu tố khí hậu và đặc tính sinh trưởng phát triển của các loài cây thuốc. Tập
trung nhiều nhất vẫn là nơi có địa hình núi cao, nơi tập trung nhiều quần thể rừng (khu
vực miền núi phía Bắc; các tỉnh đồng bằng sông Hồng, phía tây các tỉnh Nghệ An,
Thanh Hóa, ...; Các tỉnh Kon Tum, Lâm Đồng, An Giang; ...).
Theo kết quả điều tra đến năm 2016 Việt Nam đã ghi nhận được trên 5000 loài
cây thuốc và nấm làm thuốc, trong đó có khoảng 70 loài có tiềm năng khai thác và
phát triển trồng tạo nguồn nguyên liệu làm thuốc phục vụ nhu cầu sử dụng trong nước
và hướng tới xuất khẩu với trữ lượng ước tính là 18.372 tấn / năm. Trong đó, 45/70
loài/nhóm loài có tiềm năng khai thác lớn, như: Diếp cá (5.000 tấn), Cẩu tích (1.500
tấn), Lạc tiên (1.500 tấn), Rau đắng đất (1.500 tấn), Ngũ gia bì chân chim (1.000 tấn),

kiểm nghiệm, kiểm tra chất lượng dược liệu, xây dựng được bộ dữ liệu về dấu vân tay
hóa học của dược liệu ,….Mặc dù vậy, nhưng đến nay nguồn dược liệu của nước ta
mới đáp ứng được khoảng 25%, số còn lại phụ thuộc vào nguồn dược liệu ở nước
ngoài với khoảng 75% nhu cầu cần thiết là nhập khẩu từ Trung quốc, Ấn Độ và một số
nước khác (Cục Y Dược cổ truyền, 2017).
Có nhiều nguyên nhân hạn chế đến sự khai thác tiềm năng để phát triển nuôi,
trồng dược liệu ở nước ta, trong đó có nguyên nhân từ vai trò nhà nước trong phát triển
cây trồng dược liệu.
Những năm qua, mặc dù nhà nước có chủ trương đúng đắn, đã ban hành luật
Dược năm 2005 và sửa đổi đã được Quốc hội thông qua ngày 06 tháng 04 năm 2016
và trong Nghị định số 79/2006/NĐ-CP ngày 08/09/2006 của Chính phủ quy định chi
tiết thi hành một số điều của Luật dược, trong đó có đoạn: “Phát triển ngành dược
thành một ngành kinh tế - kỹ thuật mũi nhọn, ưu tiên phát triển công nghiệp dược...”.
Riêng với việc phát triển nuôi, trồng dược liệu cũng có rất nhiều quyết định của Đảng
và Nhà nước, kể từ Nghị định đến các thông tư, các quyết định của Chính phủ và các
bộ ngành có liên quan được ban hành, đã tạo khung chính sách để phát triển nuôi,
trồng dược liệu.
Tuy nhiên, những chính sách này còn nhiều bất cập trong thực tiễn, kể từ hệ
thống các chính sách, đến tổ chức quản lý và kiểm tra giám sát phát triển cây trồng
dược liệu. Điều dễ thấy nhất là tình trạng phân công phân cấp và phối hợp trong quản
lý phát triển cây trồng dược liệu còn trùng chéo; công tác kiểm tra, giá, sát thực hiện
quy hoạch, kế hoạch nhiều lúc nhiều nơi, nhiều địa phương còn buông lỏng …Trước
thực trạng đó, việc nghiên cứu chủ đề: “Vai trò nhà nước đối với phát triển cây trồng
dược liệu trên địa bàn một số tỉnh miền Bắc Việt Nam” là có ý nghĩa thiết thực cả về
lý luận và thực tiễn.


3

1.1.2. Tổng quan các công trình nghiên cứu về vai trò nhà nước đối với phát

cứu được sử dụng trong nghiên cứu này là phương pháp diễn dịch kết quả thông qua
việc phân tích chính sách, xác định những hạn chế và nguyên nhân, đưa ra giải pháp và
khuyến nghị cho bản thân quốc gia được phân tích chính sách nói riêng và các nước
đang phát triển nói chung. Một chính sách khác liên quan đến dược phẩm và y tế đã


4
đươc phân tích tại Hàn Quốc trong nghiên cứu của Han Joong Kima và cộng sự
(2004). Trong nghiên cứu này, tác giả đã chỉ ra những cải cách trong ngành y tế của
đất nước Hàn Quốc và phân tích điển hình một chính sách ở quốc gia này. Chính sách
được tác giả lựa chọn là chính sách ma túy được thực hiện những năm 2000. Chính
sách này đã gặp phải những lời chỉ trích và phản đối, thậm chí là các cuộc đình công
của các bác sĩ đã xảy ra do những vấn đề bất hợp lý của chính sách. Dựa vào việc phân
tích những chính sách này, tác giả đưa ra một số khuyến nghị nhằm giúp các quốc gia
có thể tránh những bất ổn liên quan đến chính sách y tế, chính sách dược phẩm ở mỗi
quốc gia. Trong những nghiên cứu này có điểm chung là việc xuất phát từ phân tích
những chính sách- cụ thể hơn là những chính sách khi thực hiện đã bị thất bại, để từ đó
đưa ra những khuyến nghị và gợi ý cho các quốc gia- cụ thể là các quốc gia đang phát
triển khi thực hiện các chính sách liên quan đến dược phẩm, y tế.
Việc nghiên cứu về phát triển nguồn dược liệu ở nước ta còn khá hạn chế, một số
nghiên cứu đã được thực hiện nhưng những nghiên cứu đó chỉ dừng lại ở việc phản ánh
thực trạng nguồn dược liệu trên cả nước thể hiện qua các báo cáo tổng kết hàng năm của
các địa phương và của Bộ Y tế. Một số nghiên cứu đã được thực hiện về phát triển riêng
lẻ từng loại cây thuốc và chiến lược phát triển loại cây thuốc cũng như tìm kiếm thị
trường cho các loại cây thuốc đó như nghiên cứu của Phạm Hồng Hải (2013),
David.L.Martin (2000), Võ Hồng Thi và cộng sự (2012). Cùng với đó là một số nghiên
cứu về vai trò của nhà nước với các lĩnh vực khác nhau như vai trò của nhà nước với
tăng trưởng kinh tế Vũ Hải Nam ( 2014), Vai trò của nhà nước trong quy hoạch và phát
triển các khu công nghiệp Đặng Xuân Phong ( 2012)… Cụ thể, các nghiên cứu được
thực hiện đã khai thác các khía cạnh khác nhau của lĩnh vực dược liệu, một số nghiên

huấn cho các hộ đang sản xuất và kinh doanh về dược liệu, hướng dẫn cách chế biến,
bảo quản, thu hái để phát triển hơn nữa việc trồng dược liệu tại địa phương. Như vậy,
không thể không nhắc đến vai trò của nhà nước với sự phát triển của cây dược liệu tại
các địa phương . Hay như trong nghiên cứu của Trương Việt Bình (2015), tác giả cũng
đã xác định vị trí và vai trò vô cùng quan trọng của bảo tồn và phát triển dược liệu, và
nhấn mạnh vấn đề này đang trở thành vấn đề cấp thiết do tình trạng phụ thuộc nguồn
dược liệu của nước ta từ nguồn nhập từ bên ngoài trong khi tiềm năng phát triển dược
liệu của nước ta là vô cùng lớn. Trong nghiên cứu tác giả cũng chỉ ra việc phát triển
lệch về cây trồng dược liệu ở nước ta hiện nay, khi quá coi trọng phát triển các cây
thuốc có giá trị cao mà bỏ qua các thuốc nam chữa bệnh thông thường, chính điều này
đã làm tốn kém và lãng phí, điều quan trọng là không đáp ứng được yêu cầu bảo tồn
nguồn dược liệu ở nước ta. Trong nghiên cứu tác giả cũng đã chỉ ra thực trạng phát
triển cây trồng dược liệu, các chế phẩm từ cây dược liệu được sử dụng ở các địa
phương,cụ thể địa phương được lựa chọn nghiên cứu là Lào Cai, nghiên cứu này cũng
cho kết quả tương tự như nghiên cứu của Hoàng Thị Hường (2012) về thực trạng phát
triển và sử dụng dược liệu tại Sapa- Lào Cai. Với nghiên cứu này, tác giả cũng đã
hướng đến vấn đề thực trạng bảo tồn nguồn thuốc nam ở nước ta, xây dựng định
hướng và một số khuyến nghị nhằm bảo tồn nguồn thuốc nam này tại các địa phương,
một số khuyến nghị được tác giả đưa ra để phát triển cây dược liệu: cần chú trọng bảo
tồn nguyên vị, bảo tồn nguồn gen và giống cây thuốc Việt Nam có sự tham gia của toàn
xã hội chứ không nên chỉ coi là nhiệm vụ của ngành dược và tạm thời chưa chú trọng


6
đến tính lợi nhuận trong vấn đề bảo tồn nguồn dược liệu. Thêm vào đó, để có thể bảo
tồn và phát triển nguồn dược liệu cần đánh giá thực trạng một cách chính xác phát triển
dược liệu ở các địa phương, từ đó hoạch định chính sách, kế hoạch bảo tồn và khôi phục
các nguồn cây, con dược liệu, đặc biệt những loại đang có nguy cơ tuyệt chủng.
Trong khi đó, theo Quy hoạch tổng thể phát triển dược liệu đến năm 2020 và
định hướng đến năm 2030 (2013) của Chính phủ, đã chỉ rõ, Việt Nam sẽ có 8 vùng


Luận án đủ ở file: Luận án full