TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA GIÁO DỤC
G TIỂU HỌC
======

VŨ THỊ THU HÀ

RÈN LUYỆN KĨ NĂNG NGHE CHO
HỌC SINH LỚP 4, 5 THÔNG QUA
PHÂN MÔN KỂ CHUYỆN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phƣơng pháp dạy học Tiếng Việt ở Tiểu học

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học
TS. KHUẤT THỊ LAN

HÀ NỘI - 2018


LỜI CẢM ƠN
Để hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn
chân thành nhất đến Tiến sĩ Khuất Thị Lan đã tận tình chỉ dẫn và giúp đỡ
trong quá trình hoàn thành cuốn tƣ liệu này.
Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các thầy cô trong khoa:
Giáo dục Tiểu học – trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội 2, các thầy cô giáo và
học sinh trƣờng Tiểu học Xuân Hòa, thành phố Phúc Yên, tỉnh Vĩnh Phúc…
đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện khóa luận.
Trong khi thực hiên đề tài này, do thời gian và năng lực có hạn, tôi
chƣa đi sâu khai thác hết đƣợc nên còn rất nhiều thiếu sót và hạn chế. Vì vậy,
tôi rất mong nhận đƣợc sự giúp đóng góp ý kiến của các thầy cô và các bạn

7. Cấu trúc khóa luận ..................................................................................... 4
PHẦN NỘI DUNG ........................................................................................... 5
CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI ................... 5
1.1. Cơ sở lí luận ............................................................................................ 5
1.1.1. Kĩ năng nghe và tầm quan trọng của việc rèn kĩ năng nghe ............ 5
1.1.2. Đặc điểm và vai trò của môn Kể chuyện ở trường Tiểu học ............ 7
1.2. Đặc điểm học sinh lớp 4, 5 ..................................................................... 8
1.2.1. Đặc điểm tâm lý học sinh lớp 4, 5 .................................................... 8
1.2.2. Đặc điểm ngôn ngữ học sinh lớp 4,5 ................................................ 9
1.2.3. Đặc điểm nhận thức của học sinh lớp 4,5 ........................................ 9
1.2.4. Các yếu tố ngoài ngôn ngữ ảnh hưởng đến quá trình nghe của
học sinh...................................................................................................... 10
1.3. Cơ sở thực tiễn ...................................................................................... 12
1.3.1. Khái quát nội dung của chương trình Kể chuyện lớp 4,5 .............. 12
1.3.2. Đặc trưng của hệ thống truyện trong chương trình Kể chuyện lớp 4, 5 ....... 12
1.3.3. Thực trạng nghe được biểu hiện trong dạy học phân môn Kể
chuyện lớp 4,5 ........................................................................................... 18
CHƢƠNG 2: MỘT SỐ BIỆN PHÁP RÈN KĨ NĂNG NGHE CHO HỌC
SINH LỚP 4, 5 THÔNG QUA PHÂN MÔN KỂ CHUYỆN ........................ 23


2.1. Những biểu hiện của kĩ năng nghe đƣợc thể hiện trong phân môn
Kể chuyện..................................................................................................... 23
2.1.1. Biểu hiện của kĩ năng nghe qua việc lĩnh hội câu chuyện được kể .............. 23
2.1.2. Biểu hiện của kĩ năng nghe qua việc kể lại nội dung của câu chuyện ............ 25
2.1.3. Biểu hiện của rèn kĩ năng nghe qua phương pháp, hình thức tổ
chức dạy Kể chuyện .................................................................................. 26
2.2. Những biện pháp rèn kĩ năng nghe ....................................................... 30
2.2.1. Luyện nghe chủ động,tập trung ...................................................... 30
2.2.2. Luyện nghe tích cực ........................................................................ 31

thế nào để nâng cao đƣợc kĩ năng nghe cho tất cả mọi ngƣời nói chung đặc
biệt là kĩ năng nghe của các em học sinh Tiểu học nói riêng.
Kĩ năng nghe dần đƣợc hình thành và rèn luyện bởi nhu cầu giao tiếp
xã hội; đặc biệt ở lứa tuổi Tiểu học nghe đƣợc rèn luyện thông qua các bài kể
chuyện. Kể chuyện lại là một trong sáu phân môn của Tiếng Việt lại kích
thích khả năng nghe của các em nhất. Đƣợc nghe các câu chuyện giúp các em
mở mang tầm hiểu biết, giải tỏa căng thẳng. Đồng thời thông qua các câu
chuyện góp phần bồi dƣỡng tâm hồn, làm giàu vốn sống, vốn hiểu biết của
trẻ. Mỗi lứa tuổi có những kĩ năng và cách nghe khác nhau.
Hơn nữa, mục tiêu giáo dục Tiểu học hiện nay là nâng cao chất lƣợng
giáo dục, rèn cho học sinh thông thạo 4 kĩ năng nghe, nói, đọc, viết. Đây là
những cơ sở ban đầu cho sự phát triển trí tuệ, tình cảm, nhận thức của giúp
em học các môn học khác và tiếp tục cho bậc học trung học cơ sở.
Từ những lý do kể trên chúng tôi xin chọn đề tài nghiên cứu khoa học
“Rèn kĩ năng nghe cho học sinh lớp 4, 5 thông qua phân môn Kể chuyện”.

1


2. Lịch sử vấn đề
Rèn kĩ năng nghe thông qua phân môn Kể chuyện cho học sinh Tiểu
học đƣợc rất nhiều nhà giáo dục quan tâm và nghiên cứu. Có rất nhiều tài liệu
nghiên cứu nhằm phát triển các kĩ năng giao tiếp cho học sinh trong đó có rèn
kĩ năng nghe. Trong đề tài này, tôi sƣu tầm và tổng hợp, kế thừa kết quả
nghiên cứu của các công trình sau đây:
1) “Phương pháp dạy học Tiếng Việt 2” xuất bản năm 1998 của tác giả
Lê Phƣơng Nga và Nguyễn Trí. Hai tác giả đã quan niệm kể chuyện là một kĩ
năng, một hoạt động giao tiếp. Đặc biệt tác giả nhấn mạnh việc rèn kĩ năng
nghe cho học sinh thông qua việc kể chuyện.
2) “Vui học Tiếng Việt 1” của tác giả Trần Mạnh Hƣởng xuất bản năm

- Nghiên cứu cơ sở lý luận, tâm lí của học sinh tiểu học ảnh hƣởng đến
kĩ năng nghe.
- Chỉ ra các biên pháp rèn kĩ năng nghe của học sinh 4,5 thông qua
phân môn Kể chuyện.
- Soạn giáo án những giờ dạy môn Kể chuyện hƣớng tới việc rèn kĩ
năng nghe.
5. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tƣợng nghiên cứu: rèn kĩ năng nghe cho học sinh lớp 4, 5
- Phạm vi nghiên cứu: kĩ năng nghe thông qua phân môn kể chuyện cho
học sinh lớp 4,5.
- Địa điểm: tại trƣờng Tiểu học Xuân Hòa.
6. Phƣơng pháp nghiên cứu
6.1. Phƣơng pháp nghiên cứu lý luận: Phƣơng pháp này dùng để đọc và phân
tích các tài liệu:
- Sách giáo khoa Tiếng Việt 4,5
- Các sách tham khảo, bài báo, tạp chí,…
6.2. Phƣơng pháp quan sát điều tra để biết thực trạng dạy học

3


6.3. Phƣơng pháp phân tích tổng hợp để xử lý, nhận xét các số liệu thu đƣợc
từ thực nghiệm dạy học
7. Cấu trúc khóa luận
Ngoài phần mở đầu, kết thúc, tài liệu tham khảo và phụ lục, khóa luận
gồm 3 chƣơng:
Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài
Chƣơng 2: Một số biện pháp rèn kĩ năng nghe cho học sinh lớp 4, 5
thông qua phân môn Kể chuyện.
Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm


5


Nghe thấy

Sóng âm

Màng nhĩ

Não

Nghĩa

Lắng nghe
Chú ý – Hiểu – Hồi đáp, ghi nhớ
Từ những hiểu biết trên, chúng tôi có thể đƣa ra cách hiểu về “khái niệm
nghe” nhƣ sau: “Kĩ năng nghe là việc mà người nghe hướng sự chú ý của
mình về phía người nói, theo dõi, điều hành, kiểm soát những điều mà người
nói nói ra và làm cho người nói nhận biết được người nghe đang quan tâm
chính là những gì người nói đang nói”.
Chính vì vậy, nghe không đơn giản là tiếp nhận thông tin mà còn phải
biết phân tích, xử lý thông tin. Chỉ có nhƣ vậy thì quá trình nghe đạt hiệu
quả và đạt đƣợc mục đích giao tiếp.
1.1.1.2. Tầm quan trọng của việc rèn kĩ năng nghe cho học sinh Tiểu học
Kĩ năng nghe là một trong bốn kĩ năng quan trọng của quá trình giao
tiếp. Kĩ năng nghe giúp ngƣời nghe hiểu đƣợc thái độ, thông tin, tƣ tƣởng của
ngƣời nói thông qua hoạt động giao tiếp. Trong nhà trƣờng, kĩ năng nghe giúp
học sinh tiếp thu, lĩnh hội tri thức khoa học trong nhà trƣờng cũng nhƣ trong
cuộc sống. Từ đó giúp các em mở mang tầm hiểu biết về thế giới xung quanh.

1.1.2.1. Vai trò của môn Kể chuyện ở trường Tiểu học
Nếu trong đời sống, kể chuyện nhƣ là một kho tàng lƣu trữ đồ sộ thì
trong trƣờng tiểu học phân môn Kể chuyện lại là những cuốn cẩm nang bổ ích
trau dồi mở rộng thêm kinh nghiệm sống cho các em. Ngày nay các phƣơng
tiện thông tin đại chúng phát triển rất nhanh nhƣng kể chuyện vẫn đƣợc coi là
hình thức phƣơng tiện thông tin nhanh gọn, truyền cảm bằng ngôn ngữ. Đó
chính là những câu chuyện cổ tích hay truyền thuyết đƣợc lƣu truyền từ đời
này sang đời khác cho đến ngày nay bằng hình thức kể.

7


Kể chuyện góp phần phát triển các cảm xúc thẩm mĩ, bồi dƣỡng tâm hồn
cao thƣợng, lòng mẫn cảm chân thành trƣớc nỗi bất hạnh, đau đớn, khổ ải của
con ngƣời. Cũng từ đó các em nhận thức hiện tƣợng sự vật xung quanh không
chỉ bằng trí tuệ mà bằng cả trái tim.
Thông qua các câu chuyện đƣợc nghe kể lại hay những câu chuyện
trong cuộc sống mà các em tận mắt chứng kiến và tham gia, các em có cái
nhìn khách quan đối với thế giới xung quanh, bày tỏ những ý kiến thái độ
quan điểm cá nhân của mình đối với các sự việc đó. Cũng chính nhờ vậy,
phân môn Kể chuyện còn là công cụ hữu ích trong việc giáo dục đạo đức cho
các em. Các em biết hỏi noi gƣơng theo cái tốt đẹp và đồng thời phê bình
tránh xa cái xấu.
Bằng việc tự kể lại những câu chuyện đã nghe đã đọc, môn Kể chuyện còn
rèn cho các em một số kĩ năng căn bản nhƣ kĩ năng thuyết trình và khả năng tự
tin, mạnh dạn trƣớc đám đông, biết cách kể chuyện diễn cảm. Không chỉ vậy, kể
chuyện là phân môn rèn kĩ năng nghe cho các em nhiều nhất bởi vì chỉ có kể
chuyện mới có sức cuốn hút giúp các em nghe một cách tập trung nhất.
Nhờ những câu chuyện đƣợc kể trong sách giáo khoa hay từ cuộc sống
mà vốn sống, vốn văn học của các em đƣợc tích lũy dần. Mỗi giờ kể chuyện

1.2.3. Đặc điểm nhận thức của học sinh lớp 4, 5
Sự phát triển nhận thức ở lứa tuổi tiểu học có những bƣớc tiến mới so với
học sinh mẫu giáo. Hoạt động của con ngƣời phụ thuộc vào trình độ nhận thức.
Nhận thức của trẻ chuyển dần từ nhận thức lý tính sang nhận thức cảm tính.
Nhận thức cảm tính: là nhận thức phản ánh những thuộc tính bên ngoài
của sự vật và hiện tƣợng. Cảm giác và tri giác là hai cấp độ của quá trình nhận
thức cảm tính. Tri giác gắn liền với cảm xúc do đó các em tri giác về thế giới
xung quanh càng nhiều thì các em sẽ có những góc nhìn về thế giới càng đa
dạng, phong phú và sâu sắc. Cảm giác và tri giác cũng là nguồn gốc của vốn
tri thức ban đầu của trẻ.

9


Ở cuối bậc tiểu học (lớp 4, 5) đặc điểm tri giác của các em đã phát triển,
một cách chính xác, đầy đủ và có chọn lọc. Các em đã biết tổng hợp, phân
tích tìm ra dấu hiệu đặc trƣng của sự vật, hiện tƣợng. Ở giai đoạn này, tri giác
đã mang tính mục đích và phƣơng hƣớng rõ ràng. Do đó, hƣớng dẫn học sinh
nghe và kể lại câu chuyện là điều cần thiết. Những câu chuyện hay, sinh động
là công cụ giúp các em tri giác tốt hơn từ đó tác động đến cảm giác yêu thích
và hứng thú nghe kể chuyện.
Nhận thức lý tính: là cấp độ nhận thức phản ánh những thuộc tính bên
trong và những mối liên hệ có tính quy luật của hiện thực mà trƣớc đó ta chƣa
biết. Cấp độ này bao gồm các quá trình: trí nhớ, tƣởng tƣợng và tƣ duy.
+ Trí nhớ ở giai đoạn này là trí nhớ không chủ định, những ghi nhớ ý
nghĩa đang dần chiếm ƣu thế. Vì vậy, dạy học kể chuyện là làm sao cho học
sinh nghe kể mà nhớ đƣợc câu chuyện.
+ Tƣởng tƣợng của học sinh lớp 4, 5 hoàn chỉnh hơn về kết cấu logic.
Trí tƣởng tƣợng của các em rất phong phú, chằng hạn nhƣ dựa vào câu
chuyện các em sáng tạo ra các hình ảnh mới của nhân vật. Để có cơ sở cho trí

em biết vệ sinh cũng nhƣ bảo vệ hệ thống thính giác.
Yếu tố tâm lý: Việc tiếp thu và hiểu âm thanh còn phụ thuộc vào sự
nhanh nhạy của hệ thần kinh và sự phát triển tâm lý của các em. Một số học
sinh giao tiếp kém tập trung, thƣờng hay rụt rè, nhút nhát là do thiệt thòi
khuyết tật bẩm sinh. Nhiều em, bộ máy thính giác phát triển bình thƣờng
nhƣng vì thiếu sự tập trung chú ý mà không nghe dẫn đến nhƣng sai lệch
trong quá trình phát âm chẳng hạn nhƣ nghe không đầy đủ, nghe không hiểu.
Môi trường giao tiếp trong nhà trường: khi để cho học sinh nghe giảng
nói chung hay nghe kể chuyện nói riêng thì giáo viên nên tạo không khí nghe
thật im lặng đảm bảo không có tiếng ồn nhƣ vậy thì các em có thể tập trung
đƣợc. Cô giáo nên đứng ở vị trí để kể chuyện đảm bảo cả lớp nghe đƣợc. Giáo

11


viên nên để ý sắp xếp những em kém chú ý gần bục giảng để có thể quản lý
theo dõi sự tập trung các em dễ dàng hơn. Với mỗi một câu chuyện nên có
những tranh ảnh trực quan sinh động để quá trình nghe các em đƣợc khắc sâu
hơn. Trƣớc khi nghe giáo viên có thể gợi mở tình tiết thú vị, hay gợi ra kết
thúc trong câu chuyện để gây hứng thú cho các em. Cô nên kể bằng giọng rõ
ràng, có độ nhấn nhá không nên kể bằng giọng đều các em sẽ rất dễ buồn ngủ.
1.3. Cơ sở thực tiễn
1.3.1. Khái quát nội dung của chương trình Kể chuyện lớp 4,5
Ở lớp 4,5 học sinh đƣợc học một tiết Kể chuyện trên tuần. Nội dung
phân môn Kể chuyện lớp 4,5 có độ dài lớn hơn, tình tiết,nội dung phức tạp
hơn so với lớp 2, 3. Đó là những câu chuyện sâu sắc về đời sống tinh thần xã
hội cũng nhƣ những tính cách phẩm chất tốt đẹp mà học sinh đƣợc rèn luyện
theo các chủ điểm học tập.
Đối với các em, đƣợc đọc, đƣợc nghe, đƣợc kể các câu chuyện có tác
dụng rất lớn trong việc rèn kĩ năng nghe, nói đồng thời mở rộng vốn hiểu biết

Học kì I:
1. Kể chuyện đã nghe thầy cô kể trên lớp (Sự tích hồ Ba Bể)
2. Kể chuyện đã nghe, đã đọc (Đọc bài thơ Nàng tiên ốc và kể lại)
3. Kể chuyện đã nghe, đã đọc (Kể một câu chuyện về lòng nhân hậu)
4. Kể chuyện đã nghe thầy cô kể trên lớp (Một nhà thơ chân chính)
5. Kể chuyện đã nghe, đã đọc (Kể lại một câu chuyện về tính trung thực)
6. Kể chuyện đã nghe, đã đọc (Kể một câu chuyện về lòng tự trọng)
7. Kể chuyện đã nghe thầy cô kể trên lớp ( Lời ƣớc dƣới trăng)
8. Kể chuyện đã nghe, đã đọc (Kể một câu chuyện về những ƣớc mơ
đẹp hoặc những ƣớc mơ viển vông, phi lí)
9. Kể chuyện đƣợc chứng kiến hoặc tham gia (Kể về một ƣớc mơ đẹp
của em hoặc bạn bè, ngƣời thân)
10. Ôn tập

13


11. Kể chuyện đã nghe thầy cô kể trên lớp (Bàn chân kì diệu)
12. Kể chuyện đã nghe, đã đọc (Kể một câu chuyện về một ngƣời có
nghị lực)
13. Kể chuyện đƣợc chứng kiến hoặc tham gia (Kể một câu chuyện thể
hiện tinh thần kiên trì, vƣợt khó)
14. Kể chuyện đã nghe thầy cô kể trên lớp (Búp bê của ai)
15. Kể chuyện đã nghe, đã đọc (Kể một câu chuyện có nhân vật là những
đồ chơi của trẻ em hoặc những con vật gần gũi với trẻ em)
16. Kể chuyện đƣợc chứng kiến hoặc tham gia (Kể một câu chuyện có
liên quan đến đồ chơi của em hoặc của các bạn xung quanh)
17. Kể chuyện đã nghe thầy cô kể trên lớp (Một phát minh nho nhỏ)
18. Ôn tập
Học kì II:

Học kì I:
1. Kể chuyện đã nghe thầy cô kể trên lớp (Lí Tự Trọng)
2. Kể chuyện đã nghe, đã đọc (Kể một câu chuyện về các anh hùng,
danh nhân của nƣớc ta)
3. Kể chuyện đƣợc chứng kiến hoặc tham gia (Kể việc làm tốt góp phần
xây dựng quê hƣơng đất nƣớc của một ngƣời mà em biết)
4. Kể chuyện đã nghe thầy cô kể trên lớp (Tiếng vĩ cầm ở Mĩ Lai)
5. Kể chuyện đã nghe, đã đọc (Kể một câu chuyện ca ngợi hòa bình
chống chiến tranh)
6. Kể chuyện đƣợc chứng kiến hoặc tham gia (Chọn một trong hai đề :
Kể một câu chuyện em đã chứng kiến hoặc một việc em đã làm thể hiện tình
hữu nghị giữa nhân dân ta với các nƣớc/ Nói về một nƣớc mà em đƣợc biết
qua truyền hình, phim ảnh)
7. Kể chuyện đã nghe thầy cô kể trên lớp (Cây cỏ nƣớc Nam)

15


8. Kể chuyện đã nghe, đã đọc (Kể một câu chuyện nói về quan hệ con
ngƣời với thiên nhiên)
9. Kể chuyện đƣợc chứng kiến hoặc tham gia (Kể một câu chuyện về
một lần em đi thăm cảnh đẹp ở địa phƣơng em hoặc nới khác)
10. Ôn tập
11. Kể chuyện đã nghe thầy cô kể trên lớp (Ngƣời đi săn và con nai)
12. Kể chuyện đã nghe, đã đọc (Kêt một câu chuyện có nội dung bảo vệ
môi trƣờng)
13. Kể chuyện đƣợc chứng kiến hoặc tham gia (Chọn một trong hai đề:
Kể một việc làm tốt của em hoặc một ngƣời xung quanh về bảo vệ môi
trƣờng/ Kể về một hành động dũng cảm bảo vệ môi trƣờng)
14. Kể chuyện đã nghe thầy cô kể trên lớp (Pasta và em bé)

đạo của ngƣời Việt Nam/ Kể lại một kỉ niệm về thầy cô giáo của em, qua đó
thể hiện lòng biết ơn với thầy cô)
28. Ôn tập
29. Kể chuyện đã nghe thầy cô kể trên lớp (Lớp trƣởng lớp tôi)
30. Kể chuyện đã nghe, đã đọc (Kể về một phụ nữ anh hung hoặc một
phụ nữ có tài)
31. Kể chuyện đƣợc chứng kiến hoặc tham gia (Kể về một việc làm tốt
của bạn em)
32. Kể chuyện đã nghe thầy cô kể trên lớp (Nhà vô địch)
33. Kể chuyện đã nghe, đã đọc (Kể một câu chuyện nói về gia đình, nhà
trƣờng và xã hội chăm sóc, giáo dục trẻ em hoặc trẻ con thực hiện bổn phận
với gia đình, nhà trƣờng, xã hội)
34. Kể chuyện đƣợc chứng kiến hoặc tham gia (Chọn một trong hai đề
tài sau: Kể một câu chuyện em biết về gia đình, nhà trƣờng, xã hội chăm sóc
bảo vệ thiếu nhi/ Kể về lần em cùng các bạn trong lớp trong chi đội tham gia
công tác xã hội).

17


35. Ôn tập
1.3.3. Thực trạng nghe được biểu hiện trong dạy học phân môn Kể chuyện
lớp 4, 5
1.3.3.1. Mục tiêu khảo sát
Chúng tôi tiến hành khảo sát thực trạng dạy và học phân môn Kể chuyện
lớp 5 ở trƣờng Tiểu học Xuân Hòa nhằm thu thập những thông tin về tình
hình dạy và học phân môn Kể chuyện để rèn kĩ năng nghe cho học sinh, tìm
ra những ƣu điểm và khắc phục những hạn chế còn tồn tại trong quá trình dạy
học để rèn kĩ năng nghe cho học sinh, từ đó đƣa ra đƣợc những biện pháp mới
nhằm khắc phục những hạn chế đó.

phân tích thành một số bảng dƣới đây:
Bảng 1: Đánh giá về nhận thức của giáo viên về sự cần thiết
của việc rèn kĩ năng nghe qua phân môn Kể chuyện lớp 4
Số lƣợng giáo viên

Số lƣợng giáo viên

tham gia khảo sát

tán thành

Rất cần thiết

6

4

66, 67%

Cần thiết

6

2

33,33%

Không cần thiết

6


6

4

66,67%

Kĩ năng sử dụng các phƣơng pháp mới
trong dạy học Kể chuyện

19

Tỉ lệ


Bảng 3: Những hình thức và phương pháp giáo viên thường sử dụng
trong dạy Kể chuyện
Hình thức, phƣơng

Số lƣợng GV

GV tán

pháp

khảo sát

thành

Nhóm


Thực hành giao tiếp

6

6

100%

Phân vai

6

6

100%

Trò chơi

6

3

50%

Tỉ lệ

Hình
thức