ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

DƯƠNG VĂN SINH

QUẢN LÝ DẠY HỌC MÔN VẬT LÍ
THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH
Ở CÁC TRƯỜNG THPT TỈNH BẮC KẠN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN, NĂM 2018


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

DƯƠNG VĂN SINH

QUẢN LÝ DẠY HỌC MÔN VẬT LÍ
THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH
Ở CÁC TRƯỜNG THPT TỈNH BẮC KẠN

Ngành: Quản lý giáo dục
Mã số: 8 14 01 14

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Nguyễn Thị Huệ

THÁI NGUYÊN, NĂM 2018

MỤC LỤC
Trang
TRANG BÌA PHỤ
LỜI CAM ĐOAN ............................................................................................. i
LỜI CẢM ƠN .................................................................................................. ii
MỤC LỤC ....................................................................................................... iii
DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT .............................. iv
DANH MỤC CÁC BẢNG .............................................................................. v
DANH MỤC SƠ ĐỒ ...................................................................................... vi
MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 1
1. Tính cấp thiết của vấn đề nghiên cứu ........................................................... 1
2. Mục đích nghiên cứu ..................................................................................... 3
3. Khách thể và đối tượng nghiên cứu .............................................................. 3
4. Giả thuyết khoa học ...................................................................................... 3
5. Nhiệm vụ nghiên cứu .................................................................................... 4
6. Phạm vi nghiên cứu ....................................................................................... 4
7. Phương pháp nghiên cứu............................................................................... 4
8. Cấu trúc luận văn .......................................................................................... 5
Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ DẠY HỌC MÔN VẬT LÍ
THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH Ở
CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG ............................................ 6
1.1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề .................................................................... 6
1.2. Các khái niệm cơ bản của luận văn .......................................................... 10
1.2.1. Quản lý và quản lý nhà trường .............................................................. 10
1.2.2. Dạy học ở trường THPT ....................................................................... 13
1.2.3. Năng lực và phát triển năng lực học sinh THPT................................... 13
1.2.4. Quản lý dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh THPT 16
1.3. Dạy học môn Vật lí theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở
trường THPT ........................................................................................... 20


2.1.1. Mục đích khảo sát ................................................................................. 35
2.1.2. Nội dung khảo sát.................................................................................. 35

iv


2.1.3. Đối tượng và địa bàn khảo sát............................................................... 35
2.1.4. Cách thức khảo sát và xử lý dữ liệu ...................................................... 36
2.2. Thực trạng dạy học môn Vật lí theo định hướng phát triển năng lực học
sinh ở các trường THPT tỉnh Bắc Kạn hiện nay ..................................... 37
2.2.1. Thực trạng về nội dung chương trình, sách giáo khoa hiện hành ......... 37
2.2.2. Thực trạng dạy học Vật lí của giáo viên ............................................... 40
2.2.3. Thực trạng hoạt động học tập môn Vật lí của học sinh ........................ 44
2.3. Thực trạng quản lý dạy học môn Vật lí theo định hướng phát triển năng
lực học sinh ở các trường THPT tỉnh Bắc Kạn....................................... 46
2.3.1. Thực trạng quản lý mục tiêu, kế hoạch dạy học môn Vật lí của giáo
viên theo định hướng phát triển năng lực học sinh ............................... 46
2.3.2. Thực trạng quản lý nội dung dạy học môn Vật lí của giáo viên theo
định hướng phát triển năng lực học sinh............................................... 48
2.3.3. Thực trạng quản lý phương pháp, hình thức dạy học môn Vật lí của
giáo viên theo định hướng phát triển năng lực học sinh ....................... 51
2.3.4. Thực trạng quản lý phương tiện, trang thiết bị, kỹ thuật đảm bảo cho
hoạt động dạy học môn Vật lí của giáo viên theo định hướng phát
triển năng lực học sinh .......................................................................... 53
2.3.5. Thực trạng quản lý kiểm tra, đánh giá hoạt động dạy học môn Vật lí
của giáo viên theo định hướng phát triển năng lực học sinh ................ 55
2.4. Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý dạy học môn Vật lí theo định
hướng phát triển năng lực học sinh ở các trường THPT tỉnh Bắc Kạn ........ 57
2.4.1. Các yếu tố thuộc về chủ thể quản lý ..................................................... 57
2.4.2. Các yếu tố thuộc về đối tượng quản lý ................................................. 58

thông qua các hợp đồng chất lượng giữa giáo viên giảng dạy môn
Vật lí với tổ chuyên môn và ban giám hiệu .......................................... 78
3.2.5. Biện pháp 5: Tăng cường kiểm tra, kiểm soát việc thực hiện hợp
đồng chất lượng dạy học môn Vật lí theo định hướng phát triển năng
lực học sinh ........................................................................................... 81
3.3. Khảo nghiệm mức độ cần thiết và khả thi của các biện pháp đã đề
xuất ......................................................................................................... 84
3.3.1. Mục đích và cách thức triển khai .......................................................... 84

vi


3.3.2. Khảo nghiệm mức độ cần thiết của các biện pháp đã đề xuất .............. 85
3.3.3. Khảo nghiệm tính khả thi của các biện pháp đã đề xuất....................... 87
Tiểu kết chương 3 .......................................................................................... 89
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ ............................................................... 90
1. Kết luận ....................................................................................................... 90
2. Khuyến nghị ................................................................................................ 91
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ..................................................... 93
PHỤ LỤC

vii


DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Viết đầy đủ

Viết tắt
GD&ĐT


GV

Giáo viên

HS

Học sinh

BGH

Ban giám hiệu

NL

Năng lực

NLHS

Năng lực học sinh

CNTT

Công nghệ thông tin

NXB

Nhà xuất bản

iv

lý dạy học Vật lí theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở
các trường THPT tỉnh Bắc Kạn .................................................... 87

v


DANH MỤC SƠ ĐỒ
Trang
Sơ đồ 1.1. Các năng lực chung........................................................................ 15
Sơ đồ 1.2. Mối quan hệ giữa các thành tố trong dạy học theo định hướng
phát triển năng lực ........................................................................ 18
Sơ đồ 2.1. Cấu trúc sách giáo khoa Vật lí ....................................................... 39

vi


MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của vấn đề nghiên cứu
Trong nhà trường, hoạt động dạy học là hoạt động đặc trưng cơ bản
nhất quyết định sự tồn tại và phát triển của một nhà trường. Mọi hoạt động
trong nhà trường đều hướng tới phục vụ cho việc dạy và học. Vì vậy, trong
quản lý nhà trường thì quản lý hoạt động dạy học cũng chiếm vị trí quan trọng
nhất. Để nâng cao chất lượng giáo dục, trước hết phải nâng cao chất lượng
dạy học. Để nâng cao chất lượng dạy học thì phải quản lý tốt hoạt động dạy
học. Việc quản lý phải được tiến hành đồng bộ trong tất cả các khâu, các lực
lượng. Giáo viên tự quản lý, tổ chuyên môn quản lý, ban giám hiệu quản lý
nhưng trong đó vai trò quản lý của hiệu trưởng nhà trường là then chốt.
Sự phát triển kinh tế - xã hội trong bối cảnh toàn cầu hoá đặt ra những
yêu cầu mới đối với người lao động, do đó cũng đặt ra những yêu cầu mới
cho sự nghiệp giáo dục thế hệ trẻ và đào tạo nguồn nhân lực. Một trong những

Trong chương trình giáo dục môn Vật lí là một môn học chiếm vị trí quan
trọng. Giáo dục môn Vật lí giúp học sinh hình thành và phát triển năng lực tư
duy, năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề, năng lực sử dụng công cụ,
phương tiện để mô tả và nghiên cứu thế giới hiện thực để ứng dụng trong học
tập và trong đời sống.
Trong những năm qua công tác quản lý dạy học nói chung và quản lý
dạy học môn Vật lí nói riêng ở các trường THPT tỉnh Bắc Kạn chưa có
được những kết quả và thành tích như mong muốn; không có học sinh tham
gia thi học sinh giỏi cấp tỉnh môn Vật lí, không có học sinh tham gia thi
Vật lí qua mạng, kết quả thi đại học, thi tốt nghiệp THPT và chất lượng dạy
học môn Vật lí rất thấp. Vì vậy dạy học môn Vật lí theo định hướng phát
triển năng lực sẽ góp phần phát hiện, bồi dưỡng tài năng cho học sinh;
Giúp học sinh bước đầu tham gia nghiên cứu khoa học; Tiếp cận các môn
khoa học khác tốt hơn…đáp ứng nhiệm vụ đặt ra. Khi chuyển từ quản lý
dạy học môn Vật lí theo tiếp cận nội dung sang quản lý dạy học môn Vật lí
theo tiếp cận năng lực thì công tác quản lý bộc lộ những hạn chế đòi hỏi

2


cán bộ quản lý cần tìm ra những biện pháp tốt hơn để khắc phục hạn chế,
nâng cao chất lượng dạy học…
Hiện nay chưa có nhiều công trình khoa học nghiên cứu về quản lý dạy
học môn Vật lí theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở các trường
THPT. Đặc biệt tại các trường THPT tỉnh Bắc Kạn chưa có công trình nghiên
cứu về dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh.
Với những lí do trên tác giả chọn đề tài “Quản lý dạy học môn Vật lí
theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở các trường THPT tỉnh Bắc
Kạn” làm luận văn thạc sĩ.
2. Mục đích nghiên cứu

6.1. Nội dung: Nghiên cứu biện pháp quản lý dạy học môn Vật lí của Hiệu
trưởng theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở các trường THPT tỉnh
Bắc Kạn.
6.2. Khách thể điều tra: Cán bộ quản lý, giáo viên giảng dạy môn Vật lí,
nhân viên và học sinh ở các trường THPT tỉnh Bắc Kạn.
7. Phương pháp nghiên cứu
7.1. Phương pháp quan sát
Quan sát hoạt động và cách xử lý tình huống của cán bộ quản lý, giáo
viên môn Vật lí các trường THPT tỉnh Bắc Kạn để bổ sung và kiểm chứng
cho thực trạng nghiên cứu được bằng các phương pháp nghiên cứu khác.
7.2. Phương pháp chuyên gia
Xin ý kiến chuyên gia về các biện pháp quản lý và tính cần thiết, tính
khả thi của các biện pháp quản lý dạy học môn Vật lí theo định hướng phát
triển năng lực học sinh các trường THPT tỉnh Bắc Kạn.
7.3. Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi
Sử dụng phiếu hỏi nhằm trưng cầu ý kiến của một số đối tượng là các
cán bộ quản lý, giáo viên về công tác quản lý dạy học môn Vật lí theo định
hướng phát triển năng lực học sinh các trường THPT tỉnh Bắc Kạn.

4


7.4. Phương pháp phỏng vấn
Phỏng vấn một số đối tượng là các cán bộ quản lý, giáo viên về dạy học
môn Vật lí theo định hướng phát triển năng lực học sinh và quản lý dạy học
môn Vật lí theo định hướng phát triển năng lực học sinh các trường THPT
tỉnh Bắc Kạn.
7.5. Phương pháp thống kê toán học
Sử dụng phương pháp thống kê toán học để xử lý và phân tích số liệu
thu được từ quá trình điều tra thực trạng và khảo nghiệm các biện pháp.

học, phát triển năng lực và mục tiêu dạy học, nội dung dạy học, phương pháp
dạy học, phương tiện dạy học, bài tập định hướng năng lực, đánh giá và cho
điểm thành tích học tập [3].
Cuốn Dạy học tích hợp phát triển năng lực học sinh của các tác giả Đỗ
Hương Trà (chủ biên), Nguyễn Văn Biên, Trần Khánh Ngọc.... cung cấp một
số cơ sở lý luận cần thiết về dạy học tích hợp theo định hướng phát triển năng
lực. Đồng thời, cuốn sách còn giới thiệu các chủ đề tích hợp với các mức độ
tích hợp khác nhau, từ tích hợp ở mức độ lồng ghép/liên hệ đến tích hợp ở
mức độ hội tụ - vận dụng kiến thức liên môn, mức độ hoà trộn và tích hợp dựa
trên các nguyên lý vận động, phát triển chung của giới tự nhiên [38].

6


Luận án tiến sĩ khoa học giáo dục Quản lý hoạt động dạy học ở trường
trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực học sinh của Trần
Trung Dũng bảo vệ tại Đại học Vinh năm 2016 là một nghiên cứu hệ thống và
chuyên sâu về dạy học phát triển năng lực. Luận án xoay quanh việc trình bày
cơ sở lí luận của vấn đề quản lí hoạt động dạy học ở trường trung học phổ
thông theo định hướng phát triển năng lực học sinh; phân tích, đánh giá thực
trạng và đề xuất một số giải pháp quản lí hoạt động dạy học ở trường trung
học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực học sinh.
Cùng năm 2016, nhóm tác giả Trần Thị Bích Liễu (chủ biên), Lê Kim
Long, Hồ Thị Nhật... cho ấn hành cuốn Dạy học phát triển năng lực sáng tạo
cho học sinh phổ thông: Lý thuyết và thực hành. Nội dung cuốn sách trình bày
những vấn đề chung về phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh. Điểm đáng
chú ý là cuốn sách cung cấp các tiêu chí đánh giá, mẫu bài soạn, mẫu quan sát
giờ dạy phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh; hướng dẫn phát triển năng lực
sáng tạo cho học sinh trong một số môn học và qua câu lạc bộ sáng tạo [34].
Gần đây, cuốn Phương pháp dạy học phát triển năng lực học sinh phổ

thức khoa học Vật lí trong quá trình dạy học Vật lí nhằm bồi dưỡng các
phương pháp này cho học sinh [41].
Tác giả Phạm Hữu Tòng trong cuốn Dạy học Vật lí ở trường phổ thông
theo định hướng phát triển hoạt động học tích cực, tự chủ, sáng tạo và tư duy
khoa học đã nêu lên những vấn đề cơ bản của hoạt động dạy học ở các mức
độ của học sinh; tổ chức, định hướng hoạt động tìm tòi sáng tạo giải quyết
vấn đề và tư duy khoa học của học sinh; định hướng nghiên cứu chiến lược
dạy học, khoa học về hoạt động dạy học môn vật lí ở trường phổ thông [37].
Cuốn Ứng dụng tin học trong dạy học Vật lí của tác giả Trần Huy
Hoàng. Cuốn sách gồm hai phần nội dung: một là tổng quan về ứng dụng tin
học trong dạy học; các chức năng hỗ trợ, ứng dụng cụ thể của máy tính trong
dạy học Vật lí; quan điểm cơ bản để thiết kế phần mềm cùng một số tiêu
chuẩn để xây dựng và đánh giá phần mềm dạy học. Hai là cuốn sách giới

8


thiệu một số phần mềm hỗ trợ dạy học Vật lí; thiết kế bài giảng điện tử; việc
sử dụng internet hỗ trợ dạy học Vật lí [26].
Trên tạp chí Giáo dục học, nhiều nghiên cứu về dạy học Vật lí trong
nhà trường được công bố. Đáng chú ý như Khai thác và sử dụng Internet
trong việc thiết kế bài dạy học Vật lí (Lê Công Triêm, Nguyễn Hoàng Nam,
Tạp chí Giáo dục, 2005, số 113, tr.33-34); Tổ chức hoạt động dạy học chương
"từ trường" (Vật lí 11) theo hướng phát triển năng lực học sinh (tác giả
Nguyễn Lâm Đức, Tạp chí Giáo dục, 2015, số 353, tr. 48-50); …
Bên cạnh các sách xuất bản và bài tạp chí, dạy học Vật lí cũng là đề tài
của nhiều luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ giáo dục học. Có thể kể đến tác giả
Huỳnh Trọng Dương trong Luận án Tiến sĩ Giáo dục học Nghiên cứu xây
dựng và sử dụng thí nghiệm theo hướng tích cực hoá hoạt động nhận thức
của học sinh trong dạy học Vật lí ở trường trung học cơ sở bảo vệ tại Đại học

phát triển năng lực học sinh ở trường THPT không nhiều. Trên cơ sở kế thừa
các công trình nghiên cứu đi trước, luận văn “Quản lý dạy học môn Vật lí
theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở các trường THPT tỉnh Bắc
Kạn” là nghiên cứu đầu tiên về đề tài này.
1.2. Các khái niệm cơ bản của luận văn
1.2.1. Quản lý và quản lý nhà trường
Quản lý
“Quản lý” là một thuật ngữ phổ biến trong xã hội. Mọi hoạt động của tổ
chức, xã hội đều cần tới quản lý. Quản lý diễn ra trong mọi lĩnh vực, mọi cấp
độ và liên quan đến mọi người. Quản lý trở thành một khoa học, một nghệ
thuật và là một nghề trong xã hội hiện đại.
Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam,“Quản lý là chức năng và hoạt
động của hệ thống có tổ chức thuộc các giới khác nhau (sinh học, kỹ thuật, xã
hội), bảo đảm giữ gìn một cơ cấu ổn định nhất định, duy trì sự hoạt động tối
ưu và bảo đảm thực hiện những chương trình và mục tiêu của hệ thống đó”
[39, tr.580].

10


Harold Koont trong cuốn Essentials of management (dịch giả Vũ
Thiếu, Mạnh Quân và Đăng Dậu, 2002) cho rằng “...Quản lý là một hoạt
động thiết yếu, nó đảm bảo phối hợp những nỗ lực cá nhân nhằm đạt được
mục đích của nhóm. Mục tiêu của nhà quản lý là hình thành một môi trường
mà con người có thể đạt được các mục đích của nhóm với thời gian, tiền bạc,
vật chất và sự bất mãn ít nhất. Với tư cách thực hành thì quản lý là một nghệ
thuật, còn với kiến thức thì quản lý là một khoa học” [23].
Hiểu một cách chung nhất, quản lý là một quá trình tác động có định
hướng, có tổ chức, có kế hoạch và hệ thống của chủ thể quản lý đến khách thể
quản lý dựa trên những thông tin về tình trạng của đối tượng hình thành một

giáo dục, đào tạo con người. Trong nhà trường, diễn ra các hoạt động giáo
dục toàn diện, quá trình quản lý giáo dục, trong đó hoạt động dạy học và quản
lý dạy học là trung tâm [24; tr.11].
Có một số cách hiểu về quản lý nhà trường như sau:
- Theo tác giả Trần Kiểm, “quản lý nhà trường được hiểu là hệ thống
những tác động tự giác (có ý thức, có mục đích, có kế hoạch, có hệ thống, hợp
quy luật) của chủ thể quản lý đến tập thể giáo viên, công nhân viên, tập thể sinh
viên và cha mẹ của họ, các lực lượng xã hội trong và ngoài trường nhằm thực
hiện chất lượng và hiệu quả mục tiêu giáo dục của nhà trường” [32; tr.12].
- Theo tác giả Bùi Minh Hiền, quản lý nhà trường “là quá trình tác
động có mục đích, có định hướng, có tính kế hoạch của các chủ thể quản lý
(đứng đầu là hiệu trưởng nhà trường) đến các đối tượng quản lý (giáo viên,
cán bộ nhân viên, người học, các bên liên quan...) và huy động, sử dụng đúng
mục đích, có hiệu quả các nguồn lực nhằm thực hiện sứ mệnh của nhà trường
đối với hệ thống giáo dục và đào tạo, cộng đồng và xã hội nhằm thực hiện
mục tiêu giáo dục đã xác định trong một môi trường luôn biến động” [24; 31].
Mỗi nhà trường ở Việt Nam đều có hình thức quản lý với chế độ một
thủ trưởng. Cụ thể là mỗi nhà trường đều có một hiệu trưởng và hội đồng giáo
viên là chủ thể quản lý trực tiếp vận hành hệ thống giáo dục thực hiện các
mục tiêu giáo dục chung. Bản chất của quản lý trường học là quản lý quá trình
giáo dục theo nghĩa rộng.
12


1.2.2. Dạy học ở trường THPT
Dạy học là một quá trình gồm toàn bộ các thao tác có tổ chức và có
định hướng giúp người học từng bước có năng lực tư duy và năng lực hành
động với mục đích chiếm lĩnh các giá trị tinh thần, các hiểu biết, các kỹ
năng, các giá trị văn hóa mà nhân loại đã đạt được để trên cơ sở đó có khả
năng giải quyết được các bài toán thực tế đặt ra trong toàn bộ cuộc sống của