ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
––––––––––––––––––––––––

LÊ THỊ HUYỀN CHANG

ĐẶC SẮC VĂN XUÔI MA VĂN KHÁNG
QUA MÈO CON NGHỊCH NGỢM VÀ CHÓ BI ĐỜI LƯU LẠC,
DƯỚI GÓC NHÌN PHÊ BÌNH SINH THÁI

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ,
VĂN HỌC VÀ VĂN HOÁ VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2018


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
––––––––––––––––––––––––

LÊ THỊ HUYỀN CHANG

ĐẶC SẮC VĂN XUÔI MA VĂN KHÁNG
QUA MÈO CON NGHỊCH NGỢM VÀ CHÓ BI ĐỜI LƯU LẠC,
DƯỚI GÓC NHÌN PHÊ BÌNH SINH THÁI
Ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 8.22.01.21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ,
VĂN HỌC VÀ VĂN HOÁ VIỆT NAM


Lê Thị Huyền Chang

ii


MỤC LỤC
Lời cam đoan ........................................................................................................ i
Lời cảm ơn ........................................................................................................... ii
Mục lục ............................................................................................................... iii
MỞ ĐẦU ............................................................................................................. 1
1. Lý do chọn đề tài .......................................................................................... 1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề............................................................................ 2
3. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu ............................................ 6
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ................................................................ 6
5. Phương pháp nghiên cứu .............................................................................. 7
6. Dự kiến đóng góp của luận văn .................................................................... 7
7. Cấu trúc luận văn .......................................................................................... 8
NỘI DUNG ......................................................................................................... 9
Chương 1: LÝ THUYẾT PHÊ BÌNH SINH THÁI VÀ HÀNH TRÌNH
SÁNG TÁC CỦA NHÀ VĂN MA VĂN KHÁNG .......................................... 9
1.1. Một số vấn đề lý thuyết phê bình sinh thái ............................................... 9
1.1.1. Khái niệm phê bình sinh thái .............................................................. 9
1.1.2. Phê bình sinh thái trong văn học Việt Nam hiện đại ........................ 14
1.1.3. Dấu hiệu để nhận biết tác phẩm dưới góc nhìn phê bình sinh thái ... 16
1.2. Hành trình sáng tác của Ma Văn Kháng ................................................. 17
1.2.1. Đời văn Ma Văn Kháng .................................................................... 17
1.2.2. Hành trình sáng tác của Ma Văn Kháng ........................................... 19
1.2.3. Quan niệm của Ma Văn Kháng về văn chương nghệ thuật .............. 22
Tiểu kết chương 1 .............................................................................................. 28
Chương 2: MỐI QUAN HỆ GIỮA CON NGƯỜI VỚI THIÊN NHIÊN,

3.4.2. Giọng điệu thương cảm ..................................................................... 90
3.4.3. Giọng điệu phê phán ......................................................................... 90
3.4.4. Giọng điệu trữ tình, triết lý................................................................ 92
Tiểu kết chương 3 .............................................................................................. 94
KẾT LUẬN....................................................................................................... 95
TÀI LIỆU THAM KHẢO............................................................................... 98

iv


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
1.1. Ma Văn Kháng là một trong số những nhà văn xuất sắc của văn học
Việt Nam hiện đại. Ông là một trong những cây bút có công mở đường cho sự
nghiệp đổi mới văn học. Hơn nửa thế kỷ cầm bút với lòng say mê sáng tạo, từ
truyện ngắn đầu tay Phố cụt (1961) đến nay, ông đã có một sự nghiệp văn gồm
hơn tám nghìn trang in, hơn 200 truyện ngắn, 20 tiểu thuyết, 1 hồi ký tự truyện,
2 tập bút ký - tiểu luận phê bình.
1.2. Ma Văn Kháng xuất hiện trên văn đàn với nhiều mảng sáng tác như
hồi ký tự truyện, tập bút ký – tiểu luận phê bình đặc biệt thành công lớn nhất
của ông là ở hai mảng thể loại sáng tác đó là truyện ngắn và tiểu thuyết. Ở
mảng truyện ngắn, chúng ta có thể thấy rõ được ngòi bút khá là điêu luyện về
nghề nghiệp và đã đem lại nhiều vinh quang cho nhà văn ngay từ buổi đầu khởi
nghiệp như truyện ngắn Xa phủ đạt giải nhì trong cuộc viết thi truyện ngắn
1967 – 1968 của Báo Văn nghệ. Không chỉ có như vậy, trong mảng tiểu thuyết
Ma Văn Kháng cũng đạt được rất nhiều giải thưởng cao như Giải thưởng Văn
học Công nhân lần thứ 3 năm 1984 cho tiểu thuyết Mưa mùa hạ; Giải thưởng
Hội Nhà văn Việt Nam năm 1985 cho tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn...
Bằng tài năng của mình, Ma Văn Kháng đã đóng góp rất nhiều khía cạnh mới
cho truyện ngắn cũng như là tiểu thuyết từ cách chọn đề tài, cách dựng truyện.

phê bình và nhận xét về tiểu thuyết và truyện ngắn của ông.
Trong công trình nghiên cứu “Truyện ngắn Ma Văn Kháng và vấn đề thức
tỉnh tinh thần con người vùng cao”, Đào Thủy Nguyên có viết: “Tác giả đi sâu
vào nghiên cứu khẳng định một cách thuyết phục những vấn đề nhân sinh, thế sự,
những thành công đặc sắc về nghệ thuật xây dựng nhân vật và sử dụng ngôn từ
trong truyện ngắn viết về đề tài dân tộc và miền núi của Ma Văn Kháng” [40].
Tác giả Nguyễn Nguyên Thanh trong bài viết “Ngày đẹp trời-tính dự báo
về những tình thế xã hội” (Báo Văn nghệ số 21 ngày 23/5/1987) khẳng định:
“Ma Văn Kháng đã khám phá cuộc sống từ những bình diện khác nhau, ông
lách sâu hơn vào ngõ ngách đời sống tinh thần, tìm ra những nguyên nhân và
quy luật khắc nghiệt của tồn tại xã hội” [48]. Như vậy, có thể thấy Ma Văn

2


Kháng là một nhà văn rất tâm huyết khi dùng ngòi bút của mình để phản ánh
lên cuộc sống đời thực.
Lã Thị Bắc Lý đã viết cuốn Chó Bi đời lưu lạc (1994), cuốn sách tạo nên
sự kì thú cho văn học thiếu nhi bởi sức hút tự thân của nó. Trong cuốn sách này
đã có hai câu chuyện: Một câu chuyện cho trẻ em và một câu chuyện cho người
lớn, trẻ em có thể thấy ở đây những sự kỳ thú say mê và người lớn đọc được ở
đây những điều đáng phải suy nghĩ. Tác giả quan niệm viết cho thiếu nhi,
không thể chấp nhận được sự dễ dãi, sự vội vàng. Nó phải là một quá trình ấp
ủ, phải có sự chắt lọc, phải qua sự nhào luyện, biến hóa một cách vật vã mới có
thể ra được chế phẩm.
PGS. TS Lã Nguyên với bài viết: “Khi nhà văn đào bới bản thể ở chiều
sâu tâm hồn” (1998) được in trong lời giới thiệu cuốn Truyện ngắn chọn lọc
Ma Văn Kháng, đã có cái nhìn tổng quát truyện ngắn của Ma Văn Kháng. Dựa
vào sắc điệu cảm hứng thẩm mỹ, tác giả chia truyện ngắn Ma Văn Kháng thành
ba nhóm: Nhóm thứ nhất những tác phẩm chủ yếu về đề tài miền núi “những

của mỗi con người” [54, tr.269-270].
Ngoài ra còn kể đến nhiều công trình, bài báo tập trung nghiên cứu khám
phá đề cập đến một số phương diện khía cạnh truyện ngắn Ma Văn Kháng như:
- Nghệ thuật tự sự trong sáng tác của Ma Văn Kháng, Tác giả Đỗ Phương
Thảo, Chuyên luận, Nxb Văn học, 2008.
- “Phong cách văn xuôi miền núi của Ma Văn Kháng”, Phạm Duy Nghĩa,
Tạp chí Diễn đàn Văn nghệ Việt Nam, (số 175) tháng 8/2009.
- “Nghệ thuật tự sự trong sáng tác của Ma Văn Kháng”, Nguyễn Ngọc
Thiện, Tạp chí Diễn đàn Văn nghệ Việt Nam, (số 186) tháng 7/2010.
- “Những người đàn bà của nhà văn Ma Văn Kháng”, Hoài Nam, Văn
nghệ Công an, (số 279), 2016.
Bên cạnh đó, chúng tôi lưu ý một số luận văn, đề tài nghiên cứu tiêu biểu:
Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Ma Văn Kháng của Nguyễn Thị
Thanh Nga (2007); Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Ma Văn Kháng
thời kỳ đổi mới của Nguyễn Hải Yến (2010); Đặc điểm truyện ngắn Ma Văn
Kháng thời kỳ đổi mới của Nguyễn Thị Hồng Thắm (2013)…
Nghiên cứu về văn xuôi Ma Văn Kháng từ góc nhìn phê bình sinh thái cho
đến nay còn ít công trình đề cập đến một cách hệ thống và chuyên biệt. Tuy

4


nhiên, những vấn đề liên quan về mối quan hệ giữa con người với tự nhiên, thế
giới loài vật dưới góc nhìn sinh thái học đã được các tác giả ít nhiều quan tâm
đến trong các bài viết, luận văn, luận án, công trình, ý kiến của việc vận dụng
lý thuyết phê bình sinh thái khảo sát thực tiễn của văn học Việt Nam:
Thơ mới từ góc nhìn sinh thái học văn hóa (2014) của Nguyễn Đăng
Điệp. Trong bài viết này tác giả đã vận dụng lí thuyết sinh thái để phân tích
biểu tượng vườn trong thơ mới. Tuy nhiên, cũng như tác giả thú nhận, đó là
“những vén mở bước đầu”.

hơn bức tranh toàn cảnh về văn xuôi của ông.
3. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục đích nghiên cứu
Triển khai đề tài “Đặc sắc văn xuôi Ma Văn Kháng qua Mèo con nghịch
ngợm và Chó Bi đời lưu lạc, dưới góc nhìn phê bình sinh thái”, nhằm mục đích:
Làm sáng tỏ các khái niệm lý luận liên quan về phê bình sinh thái và thực
tế nghiên cứu văn học từ góc độ phê bình sinh thái ở Việt Nam. Đồng thời nhận
diện quá trình sáng tác của nhà văn Ma Văn Kháng, từ đó:
- Làm rõ đặc sắc về nội dung và nghệ thuật trong các truyện ngắn và tiểu

thuyết về loài vật của Ma Văn Kháng.
- Sự độc đáo của bút pháp tự sự và phong cách Ma Văn Kháng trong
truyện ngắn và tiểu thuyết viết về loài vật, giúp cho việc giảng dạy ở nhà
trường những tác phẩm về loài vật được sâu sắc hơn.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Khảo sát Đặc sắc văn xuôi Ma Văn Kháng qua Mèo con nghịch ngợm và
Chó Bi đời lưu lạc, dưới góc nhìn phê bình sinh thái. Chúng tôi mong rằng sẽ:
- Góp thêm tiếng nói mới về thế giới loài vật trong các sáng tác của ông,
cũng như có cái nhìn toàn vẹn hơn về quá trình vận động tư tưởng nghệ thuật
của nhà văn.
- Góp phần khẳng định bút pháp, phong cách nghệ thuật Ma Văn Kháng
và sự đóng góp của ông trên văn đàn văn học Việt Nam thời kì đổi mới.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
Thiên nhiên, thế giới loài vật trong các truyện ngắn và tiểu thuyết của Ma
Văn Kháng.

6



7


trường phổ thông. Đồng thời, đây cũng là một cách tiếp cận mới cho các tác
phẩm văn học, mở ra hướng đánh giá giá trị nhân văn của văn học từ góc nhìn
phê bình sinh thái. Hơn thế nữa, kết quả nghiên cứu này cũng là một tiếng
chuông cảnh tỉnh đánh thức cách ứng xử bình đẳng của con người với môi
trường trong xã hội hiện nay.
7. Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung chính của
luận văn được triển khai thành 3 chương:
+ Chương 1: Lý thuyết phê bình sinh thái và hành trình sáng tác của nhà
văn Ma Văn Kháng.
+ Chương 2: Mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên, loài vật trong
Mèo con nghịch ngợm và Chó Bi đời lưu lạc.
+ Chương 3: Nghệ thuật tự sự trong Mèo con nghịch ngợm và Chó Bi đời
lưu lạc.

8


NỘI DUNG
Chương 1
LÝ THUYẾT PHÊ BÌNH SINH THÁI VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC
CỦA NHÀ VĂN MA VĂN KHÁNG
1.1. Một số vấn đề lý thuyết phê bình sinh thái
1.1.1. Khái niệm phê bình sinh thái
Sinh thái (oikos) theo nghĩa gốc tiếng Latin là nhà ở, nơi cư trú, bất kì một
sinh vật sống nào cũng cần nơi cư trú của mình. Thuật ngữ sinh thái học
(ecology) có nguồn gốc từ chữ Hy Lạp, được ra đời vào năm 1869 do nhà sinh

thứ hai là phê bình sinh thái của văn học, phần thứ 3 là phê bình của văn học
sinh thái.
Năm 1998, tại Luân Đôn, tuyển tập: Phê bình sinh thái và văn học do nhà
phê bình người Anh R.Kerridge và N.Sammells chủ biên được xuất bản. Có thể
xem đây là một bộ tuyển tập phê bình sinh thái đầu tiên ở Anh. Trong cuốn
sách này gồm 15 chương và cũng phân định rõ thành ba phần đó là Lý luận phê
bình sinh thái, Lịch sử phê bình sinh thái và Văn học sinh thái đương đại. Trong
lời mở đầu cuốn sách R. Kerridge viết: Phê bình sinh thái là “một môn phê bình
văn hóa chủ nghĩa môi trường mới”. “Phê bình sinh thái cần bàn luận về biểu hiện
của môi trường và quan niệm môi trường trong văn học” [13, tr.1].
Năm 2000 cũng là năm phát triển mạnh của phê bình sinh thái, trong
khoảng thời gian này đã xuất hiện những chuyên luận và hàng loạt các tuyển
tập quan trọng. Tháng 6 năm 2000 tại đại học Cork tiến hành hội thảo khoa học
quốc tế đa ngành với chủ đề “Giá trị của môi trường”. Tháng 10 năm đó, tại đại
học Danjiang Đài Loan đã tổ chức hội thảo quốc tế phê bình sinh thái với chủ
đề “Diễn ngôn sinh thái”. Trong hội nghị, giáo sư Gifford đại học Leeds nước
Anh đã kêu gọi học giả các nước: “Đem phê bình sinh thái vào trong giảng
đường đại học” [13].
Năm 2000, trong những chuyên luận phê bình sinh thái tiêu biểu được
xuất bản có chuyên luận Lĩnh vực rộng lớn của nghiên cứu văn học hướng về
tự nhiên của giáo sư Murphy, cuốn sách bàn về văn học sinh thái, trong đó gồm
tiểu thuyết, văn xuôi phi tiểu thuyết và thơ ca. Chuyên luận Chủ nghĩa môi
trường trong văn học Mĩ của Meisel bàn luận về lí luận phê bình sinh thái và
môi trường, phong cảnh, hoang dã…và Bài ca của trái đất của Bate… Khác
10


với trước tác của 9 năm về trước, trong bộ chuyên luận về phê bình sinh thái
này, Bate mở rộng góc nhìn phê bình từ văn học chủ nghĩa lãng mạn, từ cổ đại
Hi La đến toàn bộ văn học phương Tây thế kỉ XX, hơn nữa còn đi sâu bình luận


nghiên cứu của bất kỳ khoa học tự nhiên nào khác vào phân tích văn học. Nó
chỉ dẫn nhập quan điểm cơ bản nhất của triết học sinh thái vào phê bình văn
học mà thôi” [14, tr.9].
Với tư cách là khuynh hướng phê bình văn hóa văn học, phê bình sinh thái
có nhiệm vụ chủ yếu mang giá trị đặc thù và đặc trưng bản thể luận của nó,
nghĩa là thông qua văn học để thẩm định lại văn hóa nhân loại, tiến hành
nghiên cứu - phê phán những tư tưởng, văn hóa, mô hình phát triển xã hội của
loài người làm ảnh hưởng đến thái độ và hành vi của nhân loại đối với tự nhiên,
dẫn đến tình trạng xấu đi của môi trường và nguy cơ sinh thái.
Jonathan Levin đã chỉ ra: “Tất cả phương diện văn hóa xã hội của chúng
ta cùng quyết định phương thức độc nhất vô nhị sinh tồn của chúng ta trên thế
giới này. Không nghiên cứu những điều này, chúng ta không thể nhận thức sâu
sắc quan hệ giữa con người và môi trường tự nhiên. Vì thế, ngoài nghiên cứu
văn học biểu hiện tự nhiên như thế nào, chúng ta tất yếu còn phải dùng rất
nhiều tinh lực để phân tích tất cả các nhân tố văn hóa xã hội quyết định thái độ đối
với con người, đối với tự nhiên và hành vi tồn tại trong môi trường tự nhiên, đồng
thời kết hợp những phân tích này với nghiên cứu văn học” [14, tr.15].
Nhìn chung phê bình sinh thái đã được khá nhiều tác giả trên thế giới quan
tâm và trở thành một xu hướng nghiên cứu văn học có tính chất liên ngành và có
hiệu quả nhất định. Trong xu hướng nghiên cứu này, chủ yếu là các tác giả quan
tâm tới mối quan hệ giữa con người và môi trường tự nhiên, đặc biệt là thông
qua đó muốn cảnh báo về tình trạng lâm nguy của môi trường tự nhiên trong mối
quan hệ với con người qua những tác động ngược chiều và thuận chiều.
Hiểu một cách đơn giản, phê bình sinh thái nghĩa là không phải đem
phương pháp nghiên cứu sinh thái học, sinh vật hóa học, toán học hay phương
pháp nghiên cứu của bất kì khoa học tự nhiên nào khác vào phân tích văn học.
Mà ở đây, nó chỉ dẫn nhập quan niệm cơ bản nhất của triết học sinh thái vào
phê bình văn học mà thôi. Chính vì vậy, với tư cách là một khuynh hướng phê
bình văn hóa văn học, phê bình sinh thái có nhiệm vụ thẩm định lại văn hóa

của một số nhà văn hiện đại trên thế giới và Việt Nam, đặc biệt là truyện ngắn
của Ma Văn Kháng, chúng tôi nhận thấy đã đến lúc chúng ta cần dành sự quan
tâm hơn nữa đến hướng nghiên cứu này.

13


1.1.2. Phê bình sinh thái trong văn học Việt Nam hiện đại
Phê bình sinh thái bắt đầu được nói đến ở Việt Nam trong khoảng vài chục
năm qua. Trước hết, chúng ta có thể nhận rõ ở trong các sáng tác của Nguyễn
Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Cao Duy Sơn…có thể nói rằng Sống mãi với
cây xanh của Nguyễn Minh Châu là tác phẩm mở đầu cho khuynh hướng văn
học sinh thái ở Việt Nam đương đại
Việc nghiên cứu phê bình sinh thái vào trong các tác phẩm văn học Việt
Nam những năm gần đây đang trên đà phát triển và cũng là một vấn đề được
giới chuyên môn, những nhà khoa học quan tâm. Có thể điểm đến một số bài
nghiên cứu về phê bình sinh thái đối với các tác giả tiêu biểu như: thơ Thiền
thời Lí Trần, Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Du... Ở các công
trình như Phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều của Phan Ngọc, Thi pháp
Truyện Kiều của Trần Đình Sử, “người mở đầu cho Thi học Thiền gia” của
Phương Lựu, Tư tưởng sùng thượng thiên nhiên trong Thơ Nôm Nguyễn Trãi của
tác giả Lê Nguyên Cẩn... [40, tr. 39]. Có thể thấy các nhà nghiên cứu trên về cơ
bản chỉ đưa ra vấn đề con người trong thiên nhiên, ít những công trình nghiên cứu
vận dụng kĩ, sâu trong tác phẩm văn học cụ thể đứng trên góc độ sinh thái học.
Năm 2011, Viện Văn học tổ chức một buổi thuyết trình về phê bình sinh
thái. Karen Thronber sang Việt Nam trong khuôn khổ Hội thảo quốc tế 2011
“Tiếp cận văn học châu Á từ lí thuyết phương Tây hiện đại: vận dụng, tương
thích, thách thức và cơ hội” [42, tr. 41]. Tại Viện Văn học, bà cũng đã có buổi
giảng giới thiệu về Ecocriticism. Bài giảng Ecocriticism của Karen Thornber
tại Viện Văn học vào tháng 3 năm 2011 giới thiệu môt cách tổng quan về bản

hình vạn trạng vẫn luôn nhức nhối và được thể hiện đậm nhạt qua từng giai
đoạn. Đặc biệt, những năm gần đây, trên văn đàn Việt Nam đã xuất hiện nhiều
tác phẩm mang thông điệp về nguy cơ tồn vong của sinh loài và môi trường
sống đang dần bị hủy hoại dưới bàn tay vô tình của chính con người.
Chiến tranh suốt ba mươi năm có tính chất hủy diệt (Ruộng đã khô, nhà đã
cháy, thành phố đã tan hoang) đã để lại những tổn thất về môi trường dài lâu
mà con người chưa thể khắc phục ngay được. Những nỗi đau da cam hiện diện
đang bào mòn nhiều thế hệ và đã ngấm ngầm tàn phá môi trường với những
cánh rừng trơ trụi, nhiễm độc đất đai, nguồn nước…

15


Mặt khác, trong vài thập kỷ gần đây dân số tăng nhanh nên nhu cầu về
thức ăn và nơi ở rất lớn. Trong quá trình công nghiệp hóa, con người đã xem
thiên nhiên như là thứ vô tri nên mặc sức khai thác nó, tác động vào nó theo
mục đích riêng mà không tính đến những hậu quả lâu dài về mặt môi trường.
Để đáp ứng nhu cầu dân số ngày một tăng thì kèm theo tài nguyên môi
trường ngày càng bị khai thác một cách ồ ạt, chính điều đó đã đẩy con người
phải đối mặt với những hiểm họa môi trường ngày càng lớn dần. Con người
càng cố gắng để cải thiện cuộc sống thì cũng vô tình lại hủy hoại môi trường
sống của chính mình. Sự tăng trưởng nóng đã khiến môi trường tự nhiên bị đe
dọa, con người phải đối mặt với nhiều vấn đề của mặt trái văn minh đô thị và
nhận thấy còn quá ít tài nguyên, nguồn thực phẩm, sức khỏe bị đe dọa. Từ đó,
mối lo lắng hiện lên hàng ngày và mang tính toàn cầu về sự suy giảm tới mức
báo động về mỏ quặng, không khí, nước, suy giảm tầng ôzôn, ô nhiễm biển…
Từ đó, có thể thấy mối quan hệ giữa con người với môi trường tự nhiên đang là
mối quan tâm hàng đầu không chỉ đối với các nhà nghiên cứu mà hầu như đối
với tất cả mọi người đang sống trên trái đất này.
Như vậy, có thể thấy vấn đề đang báo động hiện nay chính là sự suy thoái

riêng lẻ của mỗi quốc gia dân tộc.
Thứ ba, cân bằng tự nhiên cũng đảm bảo cho cân bằng xã hội. Đó là lí do
vì sao văn học sinh thái tích hợp với các vấn đề xã hội: giới tính (sinh thái nữ
quyền, chủng tộc, giai cấp, xã hội). Văn học sinh thái chú trọng đến trách
nhiệm của con người đối với tự nhiên, khẩn thiết kêu gọi bảo vệ vạn vật trong
tự nhiên và duy trì cân bằng sinh thái. Văn học sinh thái đưa ra trách nhiệm của
con người đối với tự nhiên thành định hướng đạo đức chủ yếu. Đạo đức không
phải chỉ trong mối quan hệ giữa con người với nhau mà với việc anh ta đối xử
với thế giới xung quanh ra sao. Từ đó nhận diện những mẫu hình nhân cách
mới cho chủ nghĩa nhân văn: con người cần tôn trọng, yêu thương, hòa đồng
với thế giới tự nhiên, thân thiện loài vật để điều chỉnh đạo đức của mình.
1.2. Hành trình sáng tác của Ma Văn Kháng
1.2.1. Đời văn Ma Văn Kháng
Ma Văn Kháng tên thật là Đinh Trọng Đoàn, người dân tộc Kinh, sinh
ngày 01 tháng 12 năm 1936 tại nhà thương Ái Mỗ, trấn Sơn Lộc, tỉnh lỵ Sơn
Tây cũ. Quê gốc ở làng Kim Liên, thuộc Kẻ Chợ, nay là phường Phương Liên,
quận Đống Đa, Hà Nội. Hiện nay, Ma Văn Kháng ở Quận Ba Đình, Hà Nội.

17


Thoát li tham gia cách mạng từ khi mới 12 tuổi, trưởng thành qua hai cuộc
kháng chiến, thuộc thế hệ nhà văn xuất hiện từ những năm 60 của thế kỷ trước.
Con đường đời, con đường nghệ thuật của ông có những mốc lớn gắn liền với
sự kiện lịch sử của đất nước. Là Đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam, Hội viên
Hội nhà văn Việt Nam (1974).
Ma Văn Kháng đã tham gia tổ chức thiếu sinh quân ngay từ thời niên
thiếu, rồi được cử đi học ở khu học xá Việt Nam tại Trung Quốc. Năm 1954,
kháng chiến chống Pháp thắng lợi, hòa bình được lập lại ở Miền Bắc. Theo
tiếng gọi của Tổ quốc, Đinh Trọng Đoàn đã xung phong lên Tây Bắc và được

1.2.2. Hành trình sáng tác của Ma Văn Kháng
Là một cây bút văn xuôi lực lưỡng, cần mẫn và sáng tạo nghệ thuật không
ngừng nghỉ. Ông đến với văn học bắt đầu bằng thể loại truyện ngắn. Trong
mảng truyện ngắn thì truyện đầu tiên của Ma Văn Kháng viết về loài vật là
truyện Cỏ cằn (1977). Gần đây có tác phẩm Con Clếch của tôi vốn được thai
nghén ròng rã 60 năm từ hồi tác gỉa ở Bắc Kạn, gần đây mới hoàn thiện đưa in.
Bạn đọc biết đến ông qua những tập truyện ngắn đặc sắc từ Sa Phủ; Ngày
đẹp trời; Heo may gió lộng; Trăng soi sân nhỏ, Ngoại thành… Với hơn 200
truyện ngắn nhưng dường như trong quá trình sáng tác của mình, Ma Văn
Kháng vẫn chưa chịu hài lòng với phạm vi phản ánh của thể loại này. Ông từng
nói: “Cho đến một lúc, tôi nhận ra rằng phải vượt qua cái thời kỳ ấu trĩ, viết
những truyện ngắn kịp thời, rằng chỉ có tiểu thuyết viết theo quy luật của sáng
tạo nghệ thuật mới cho phép tôi chuyển hóa khối lượng vốn sống khá dày dặn
sau nhiều năm tích lũy, cho phép tôi phản ánh hiện thực một cách sâu sắc, cho
phép tôi gửi gắm vào đó những suy nghĩ, những tình cảm, những kinh nghiệm
của cá nhân tôi”.
Ma Văn Kháng bắt đầu sáng tác tiểu thuyết vào cuối những năm 70 của
thế kỷ XX. Lần lượt tiểu thuyết của ông đã gây được tiếng vang lớn, trong đó
có những tác phẩm đã gây xôn xao trong dư luận với rất nhiều những ý kiến
trái chiều nhau.
Tiểu thuyết đầu tay của ông là Gió rừng, chính cuốn tiểu thuyết này đã
mang tính chất thử nghiệm, tập dượt. Bắt đầu từ Đồng bạc trắng hoa xòe đến
nay, hàng chục cuốn tiểu thuyết đã được ông lần lượt cho ra đời và khẳng định
được một vị thế trong nền văn học đương đại Việt Nam. Những cuốn tiểu
thuyết này cũng chính là những đứa con tinh thần mà Ma Văn Kháng đã từng

19