ĐẠI HỌC HUẾ
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

TRẦN THỊ HIẾU

XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP
LUYỆN KĨ NĂNG VIẾT ĐOẠN VĂN NGHỊ LUẬN VĂN HỌC
CHO HỌC SINH LỚP 9 TRUNG HỌC CƠ SỞ

CHUYÊN NGÀNH: LÍ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC
BỘ MÔN VĂN – TIẾNG VIỆT
Demo Version - Select.Pdf SDK
MÃ SỐ: 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
THEO ĐỊNH HƢỚNG ỨNG DỤNG

NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC
TS. TRẦN HỮU PHONG

Thừa Thiên Huế, năm 2018

i


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và
kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, đƣợc các đồng tác giả cho phép
sử dụng và chƣa từng đƣợc công bố trong bất kỳ một công trình nào khác.

Thừa Thiên Huế, 2018

TRANG PHỤ BÌA ..................................................................................................... i
LỜI CAM ĐOAN.................................................................................................................... ii
LỜI CẢM ƠN ......................................................................................................................... iii
MỤC LỤC ................................................................................................................................ 1
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ................................................................................. 4
DANH MỤC BẢNG ............................................................................................................... 5
DANH MỤC BIỂU ĐỒ ......................................................................................................... 6
MỞ ĐẦU ................................................................................................................................... 7
1. Lý do chọn đề tài .................................................................................................7
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ..................................................................................8
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu ....................................................................11
4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu .....................................................................11
5. Phƣơng pháp nghiên cứu...................................................................................12
6. Đóng góp của đề tài...........................................................................................12

Version
- Select.Pdf SDK
7. Cấu trúcDemo
luận văn
..............................................................................................
13
NỘI DUNG ............................................................................................................................. 14
Chƣơng 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY DỰNG HỆ
THỐNG BÀI TẬP LUYỆN KĨ NĂNG VIẾT ĐOẠN VĂN NGHỊ LUẬN VĂN
HỌC CHO HỌC SINH LỚP 9 TRUNG HỌC CƠ SỞ ................................................ 14
1.1. CƠ SỞ LÍ LUẬN ...........................................................................................14
1.1.1. Lí thuyết đoạn văn trong ngữ pháp văn bản............................................14
1.1.2. Đoạn văn nghị luận văn học trong mối quan hệ với bài văn nghị luận văn
học .....................................................................................................................17
1.1.3. Yêu cầu đối với các yếu tố nghị luận trong đoạn văn NLVH .................18

kĩ năng
nhận dạng vàSDK
phân tích các thành tố của đoạn văn
nghị luận văn học ..............................................................................................41
2.2.2. Bài tập luyện kĩ năng xây dựng đoạn văn nghị luận văn học theo mẫu
bằng các thông tin cho trƣớc .............................................................................53
2.2.3. Bài tập luyện kĩ năng viết tự do đoạn văn nghị luận văn học .................59
2.2.4. Bài tập luyện kĩ năng phát hiện và sửa lỗi đoạn văn nghị luận văn học .62
2.2.4. Cách sử dụng hệ thống bài tập luyện kĩ năng viết đoạn văn nghị luận văn
học .....................................................................................................................67
Tiểu kết chƣơng 2 .................................................................................................................. 73
Chƣơng 3. THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM......................................................................... 75
3.1. MỤC DICH VA NỘI DUNG THỰC NGHIỆM ...........................................75
3.1.1. Mục đích..................................................................................................75
3.1.2. Nội dung ..................................................................................................75
3.2. TỔ CHỨC THỰC NGHIỆM .........................................................................75

2


3.2.1. Kế hoạch thực nghiệm ............................................................................75
3.2.2. Hình thức thực nghiệm............................................................................76
3.2.3. Giáo án thực nghiệm ...............................................................................77
3.3. CHỈ TIÊU ĐÁNH GIÁ THỰC NGHIỆM .....................................................83
3.4. ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM ....................................................83
Tiểu kết chƣơng 3 .................................................................................................................. 92
PHẦN KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ ....................................................................... 93
TÀI LIỆU THAM KHẢO................................................................................................... 96
PHỤ LỤC


HTBT

:

Hệ thống bài tập

K

:

Kết bài

M

:

Mở bài

NLVH

:

Nghị luận văn học

PT

:

Phân tích


Trang
Bảng 1.1. Bảng thống kê kết quả khảo sát ý kiến giáo viên................................................ 30
Bảng 1.2. Bảng thống kê kết quả khảo sát ý kiến học sinh ................................................. 34
Bảng 2.1. Bảng phân tích........................................................................................................ 43
Bảng 2.2. Bảng đánh giá ......................................................................................................... 43
Bảng 2.3. Bảng thông tin ........................................................................................................ 56
Bảng 2.3.1. Bảng thông tin bài tập 1 ..................................................................................... 56
Bảng 2.3.2. Bảng thông tin bài tập 2 ..................................................................................... 57
Bảng 2.3.3. Bảng thông tin bài tập 3 ..................................................................................... 57
Bảng 2.3.4. Bảng thông tin bài tập 4 ..................................................................................... 58
Bảng 2.3.5. Bảng thông tin bài tập 5 ..................................................................................... 58
Bảng 2.4. Bảng phát hiện lỗi .................................................................................................. 64
Bảng 3.1. Đối tƣợng thực nghiệm kiểm tra dạy học ............................................................ 76
Bảng 3.2. Thống kê kết quả bài làm của các lớp trƣớc khi thực nghiệm........................... 86
Bảng 3.3. Phân tích kết quả trƣớc khi thực nghiệm ............................................................. 86

Demo
Version
- Select.Pdf SDK
(kèm theo bảng
3.3.1 và
3.3.2) ...............................................................................................
86
Bảng 3.3.1 Nhóm thực nghiệm .............................................................................................. 87
Bảng 3.3.2. Nhóm đối chứng ................................................................................................. 87
Bảng 3.4. Thống kê kết quả bài làm của các lớp sau khi thực nghiệm .............................. 88
Bảng 3.5. Phân tích kết quả sau khi thực nghiệm ................................................................ 89
(Kèm theo bảng 3.5.1 và 3.5.2) .............................................................................................. 89
Bảng 3.5.1 Nhóm thực nghiệm .............................................................................................. 89
Bảng 3.5.2 Nhóm đối chứng .................................................................................................. 90


Demo Version - Select.Pdf SDK

bộ môn gây nên mà còn khó ở chỗ học sinh luôn gặp trở ngại trong việc vận dụng lí
thuyết vào thực hành.
Giá trị của những tác phẩm nghệ thuật không bao giờ bị đóng khung trong
bất kì giới hạn nào. Vì thế, ngƣời học phải biết vƣợt qua cái “khung giá trị” của
những bài văn mẫu, bài bình giảng trong giờ đọc hiểu văn bản để chủ động tìm tòi,
khám phá ra những giá trị tác phẩm cho riêng mình. Tuy nhiên, những khảo sát kết
quả kiểm tra, đánh giá trên lớp, sau các giờ học của học sinh lớp 9 Trung học cơ sở
và chấm tuyển sinh thi vào lớp 10 trong nhiều năm cho thấy hiện tƣợng “trăm bài
nhƣ một” không phải là ít, những bài NLVH mang tính độc lập, sáng tạo của ngƣời
viết lại rất hiếm. Nhiều nơi học sinh chỉ học thuộc lòng một số bài văn mẫu giáo
viên hƣớng dẫn ôn tập, đến khi ra dạng đề nghị luận một tác phẩm khác thì hoàn
toàn không biết cách làm. Có năm, truyền thông liên tục đƣa tin học sinh ở nhiều
nơi không làm đƣợc bài vì “lệch tủ”. Điểm khảo sát chất lƣợng đầu năm môn văn
nói chung và NLVH rất thấp, có sự chênh lệch lớn so với điểm số cuối năm học

7


trƣớc. Từ đó, nhận thấy kết quả đánh giá có độ chênh không hề nhỏ. Năng lực viết
văn NLVH của học sinh còn rất nhiều hạn chế.
Đa số giáo viên dạy Ngữ văn ở phổ thông đều đánh giá vai trò quan trọng
của bài tập viết đoạn NLVH nhƣng phần lớn các giáo viên không thực hiện việc
luyện cho học sinh viết đoạn văn NLVH tại lớp. Một số giáo viên khi hƣớng dẫn
học sinh viết đoạn lại không có các bài tập mẫu chi tiết, cụ thể, không có một
khoảng thời gian hợp lí học sinh thực hành nên kết quả không đƣợc nhƣ mong đợi.
Dẫn đến tình trạng trên, ngoài những nguyên nhân chủ quan từ ngƣời dạy và
ngƣời học thì việc phân phối thời gian và đặc biệt là hệ thống bài tập trong sách giáo

đã trình bày một cách hệ thống những kiến thức cơ bản về văn nghị luận, những kĩ
năng kĩ xảo và một số kiểu bài nghị luận thƣờng gặp. Trong cuốn Tập làm văn,
phần văn nghị luận, tác giả Lê A cũng đã trình bày khái quát về văn nghị luận và
phƣơng pháp Tập làm văn nghị luận. Không những quan tâm việc khái quát lí
thuyết về văn nghị luận mà rất nhiều tác giả còn đặc biệt quan tâm đến việc rèn kĩ
năng Tập làm văn nghị luận cho học sinh nhƣ: Rèn luyện cho học sinh kĩ năng Tập
làm văn nghị luận của Nguyễn Ngọc Phúc, Nâng cao kĩ năng làm bài văn nghị luận
của nhóm tác giả Chu Huy, Chu Văn Sơn, Vũ Nho hay Văn nghị luận chọn lọc của
Nguyễn Trí, Nguyễn Nghiệp, Nguyễn Hữu Kiều đã tập hợp có hệ thống những bài
viết về kĩ năng kinh nghiệm giải quyết kiểu bài văn nghị luận. Nhiều tác giả có cùng
quan điểm rằng muốn làm bài văn nghị luận hay thì ngoài khả năng cần vận dụng tƣ
duy logic còn cần thể hiện màu sắc chủ quan (tình cảm) của ngƣời viết “phải nói lí
lẽ gắn với tình cảm”, “phải đạt lý thấu tình” nhƣ Đỗ Ngọc Thống, Nguyễn Đăng
Mạnh, Lƣu Đức Hạnh, Nguyễn Trí.
Cũng bàn về kĩ năng Tập làm văn nghị luận, tác giả Bảo Quyến trong cuốn
Rèn luyện kĩ năng Tập làm văn nghị luận ngoài việc trình bày khái quát về văn nghị

Demo Version - Select.Pdf SDK

luận, hƣớng dẫn phƣơng pháp Tập làm văn nghị luận, cách sử dụng lập luận, dẫn
chứng trong văn nghị luận còn chú ý đến kĩ năng xây dựng đoạn văn, liên kết đoạn.
Mai Thị Kiều Phƣợng trong Giáo trình phƣơng pháp dạy và học kĩ năng Tập
làm văn chỉ thuần túy cung cấp hệ thống lí thuyết chứ chƣa nghiên cứu sâu đến kĩ
năng dựng các đoạn văn nghị luận.
Khảo sát thêm các công trình: Hoạt động Tập làm văn và một số vấn đề về
dạy học Tập làm văn nghị luận ở nhà trƣờng phổ thông, chuyên đề của Phó giáo sƣ,
Tiến sĩ Nguyễn Quang Ninh; Văn nghị luận ở nhà trƣờng trung học phổ thông,
chuyên luận của Hoàng Dân; Tập làm văn nghị luận: lí thuyết và thực hành chuyên
luận của Hà Thúc Hoan... thì ta có thể nhận thấy các công trình trên đều nhấn mạnh
tầm quan trọng của yếu tố thực hành trong việc Tập làm văn nghị luận.

kiểu bài NLVH cho học sinh giỏi lớp 9 của Lê Thị Minh Huệ. Nhiều tài liệu luyện kĩ
năng Tập làm văn nghị luận đƣa ra các kĩ năng: tìm hiểu đề, tìm ý, phát triển ý, làm
dàn ý, huy động kiến thức, lập luận và dẫn chứng, xây dựng đoạn văn, chọn và trình
bày dẫn chứng, hành văn, viết câu nghị luận, dùng từ, diễn đạt…
Nhìn chung, những công trình nghiên cứu dù ít hay nhiều đều bàn đến vai
trò của hệ thống bài tập, đoạn văn và các thao tác lập luận trong NLVH. Trong
phạm vi tìm hiểu, khảo sát của chúng tôi thì đã có một số công trình đề xuất giải
pháp rèn luyện kĩ năng viết đoạn văn nghị luận cho học sinh phổ thông tuy nhiên
chƣa có công trình cụ thể nào đi sâu vào nghiên cứu việc xây dựng hệ thống bài
tập hƣớng đến nâng cấp kĩ năng luyện tập và mức độ tƣ duy cho học sinh lớp 9
viết đoạn văn NLVH.

10


Trên cơ sở kế thừa và phát huy thành tựu của các công trình đi trƣớc cùng
với những kinh nghiệm công tác của bản thân, ở đề tài này, chúng tôi tập trung vào
việc nghiên cứu: Xây dựng hệ thống bài tập luyện kĩ năng viết đoạn văn NLVH
cho học sinh lớp 9 Trung học cơ sở.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu và đề xuất một hệ thống bài tập luyện cho học sinh lớp 9
Trung học cơ sở kĩ năng viết đoạn văn NLVH nhằm hình thành năng lực tạo lập văn
bản NLVH đồng thời góp phần nâng cao chất lƣợng dạy học Tập làm văn ở Trung
học cơ sở lên một bƣớc.
Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt đƣợc mục đích trên thì luận văn tập trung giải quyết những vấn đề sau:
- Nghiên cứu những vấn đề lí thuyết có tính chất nền tảng và các khoa học
liên quan để xây dựng cơ sở lí luận cho việc xây dựng hệ thống bài tập luyện kĩ
năng viết đoạn văn NLVH cho học sinh lớp 9 Trung học cơ sở.

liên quan nhằm xác lập cơ sở lý luận của đề tài.
5.2. Phƣơng pháp điều tra, khảo sát
Chúng tôi sử dụng phƣơng pháp này để xác lập cơ sở thực tiễn của đề tài.
5.3. Phƣơng pháp thực nghiệm sƣ phạm
Chúng tôi sử dụng phƣơng pháp này để tiến hành thực nghiệm hệ thống bài
tập đã đề xuất.
5.4. Phƣơng pháp thống kê
Chúng tôi sử dụng phƣơng pháp này để thu thập xử lý thông tin, khảo sát và
để đo lƣờng, phân tích kết quả thực nghiệm sƣ phạm.
Ngoài những phƣơng pháp trên chúng tôi cũng kết hợp sử dụng thêm một

Demo Version - Select.Pdf SDK

số phƣơng pháp khi cần thiết: phƣơng pháp so sánh đối chiếu, phƣơng pháp mô
hình hóa.
6. Đóng góp của đề tài
Hệ thống kiến thức cơ bản về đoạn văn nghị luận văn học và những kiến
thức liên quan: Cấu trúc đoạn văn (vị trí, chức năng của các câu trong đoạn); các
kiểu đoạn văn thƣờng gặp (quy nạp, diễn dịch, móc xích, song hành, tổng – phân –
hợp); các đoạn văn NLVH theo bố cục và cấu trúc bài NLVH; các yếu tố nghị luận
(luận cứ, luận điểm, thao tác lập luận); dàn ý bài văn nghị luận văn học.
Xây dựng hệ thống bài tập luyện kĩ năng viết đoạn văn nghị luận văn học
theo mức độ kiến thức và mức độ tƣ duy của học sinh THCS: Bài tập luyện kĩ năng
nhận dạng và phân tích các thành tố của đoạn văn nghị luận văn học; Bài tập luyện
kĩ năng xây dựng đoạn văn nghị luận văn học theo mẫu bằng các thông tin cho
trƣớc; Bài tập luyện kĩ năng viết tự do đoạn văn nghị luận văn học; Bài tập luyện kĩ
năng phát hiện và sửa lỗi đoạn văn nghị luận văn học.

12