HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

LƯU VĂN HUY

NGHIÊN CỨU CHUỖI GIÁ TRỊ CÁ NGỪ
ĐẠI DƯƠNG TẠI CÁC TỈNH NAM TRUNG BỘ

LUẬN ÁN TIẾN SĨ

NHÀ XUẤT BẢN HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP - 2018


HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

LƯU VĂN HUY

NGHIÊN CỨU CHUỖI GIÁ TRỊ CÁ NGỪ
ĐẠI DƯƠNG TẠI CÁC TỈNH NAM TRUNG BỘ

Chuyên ngành:

Kinh tế nông nghiệp

Mã số:

9 62 01 15

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Nguyễn Hữu Ngoan

NHÀ XUẤT BẢN HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP - 2018


Hiệp hội Chế biến và xuất khẩu Thủy sản Việt Nam, Hiệp Hội cá ngừ Việt Nam đã tạo
điều kiện về thời gian, sắp xếp kế hoạch tiếp xúc với các đơn vị sản xuất kinh doanh cá
ngừ ở địa phương. Ngoài ra, tôi xin gửi lời cảm ơn đến tất cả bà con ngư dân, các cơ sở
thu mua, chế biến và tiêu thụ cá ngừ đại dương tại các địa phương ở các tỉnh Nam
Trung Bộ đã tạo điều kiện cho tôi được tiếp xúc, trao đổi, cung cấp các thông tin về tình
hình khai thác, thu mua và chế biến cá ngừ đại dương để tôi có được bộ số liệu đầy đủ
nhất trong quá trình phân tích và hoàn thành Luận án.
Trong thời gian học tập và nghiên cứu, tôi cũng nhận được sự hỗ trợ và giúp đỡ
tận tình của cán bộ nghiên cứu viên phòng Kinh tế thủy sản thuộc Viện Kinh tế và Quy
hoạch thủy sản đã tạo điều kiện về thời gian và tinh thần, động viên giúp đỡ, trao đổi
học thuật trong quá trình nghiên cứu hoàn thành Luận án.
Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới bạn bè, người thân và đồng nghiệp đã
luôn kịp thời động viên, chia sẻ và tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên
cứu và hoàn thành Luận án của mình.
Hà Nội, ngày 10 tháng 10 năm 2018
Tác giả luận án

Lưu Văn Huy

ii


MỤC LỤC
Trang
Lời cam đoan ..................................................................................................................... i
Lời cảm ơn ........................................................................................................................ ii
Danh mục từ viết tắt tiếng việt ......................................................................................... vi
Danh mục từ viết tắt tiếng anh ........................................................................................ vii
Danh mục bảng ................................................................................................................ ix
Danh mục hình ................................................................................................................. xi


1.4.2.

Phạm vi nghiên cứu ........................................................................................... 4

1.5.

Những đóng góp mới về mặt khoa học và thực tiễn của luận án ....................... 4

1.5.1.

Đóng góp về mặt khoa học ................................................................................ 4

1.5.2.

Đóng góp về mặt thực tiễn................................................................................. 5

Phần 2. Cơ sở lý luận và thực tiễn về nghiên cứu chuỗi giá trị cá ngừ
đại dương ........................................................................................................... 6
2.1.

Cơ sở lý luận ....................................................................................................... 6

2.1.1.

Một số khái niệm cơ bản ................................................................................... 6

2.1.2.

Đặc trưng sản phẩm và đặc trưng của chuỗi giá trị cá ngừ đại dương ............ 13

Tóm tắt phần 2 ................................................................................................................ 35
Phần 3. Phương pháp nghiên cứu ............................................................................... 36
3.1.

Đặc điểm địa bàn nghiên cứu ........................................................................... 36

3.1.1.

Điều kiện tự nhiên ........................................................................................... 36

3.1.2.

Đặc điểm kinh tế-xã hội................................................................................... 37

3.1.3.

Đánh giá chung về đặc điểm địa bàn các tỉnh Nam Trung Bộ ......................... 43

3.2.

Phương pháp nghiên cứu .................................................................................. 44

3.2.1.

Phương pháp tiếp cận ...................................................................................... 44

3.2.2.

Khung phân tích............................................................................................... 45


chủ yếu ngành cá ngừ ở các tỉnh Nam Trung Bộ ............................................ 62

4.2.

Thực trạng chuỗi giá trị cá ngừ đại dương tại các tỉnh nam trung bộ
Việt Nam........................................................................................................... 66

4.2.1.

Sơ đồ chuỗi giá trị cá ngừ đại dương ............................................................... 66

4.2.2.

Thực trạng hoạt động và hiệu quả hoạt động chuỗi giá trị cá ngừ đại
dương tại các tỉnh Nam Trung Bộ ................................................................... 72

4.3.

Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến chuỗi giá trị cá ngừ đại dương tại các
tỉnh nam trung bộ ............................................................................................ 109

4.3.1.

Ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên (ngư trường) ........................................... 109

iv


4.3.2.


4.4.2.

Một số giải pháp nâng cấp chuỗi giá trị cá ngừ đại dương tại các tỉnh
Nam Trung Bộ ............................................................................................... 128

Tóm tắt phần 4 .............................................................................................................. 141
Phần 5. Kết luận và kiến nghị .................................................................................... 142
5.1.

Kết luận........................................................................................................... 142

5.2.

Kiến nghị ........................................................................................................ 143

Danh mục một số công trình đã công bố liên quan đến luận án ................................... 145
Tài liệu tham khảo ........................................................................................................ 146
Phụ lục ........................................................................................................................ 152

v


DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT
Từ viết tắt

Nghĩa tiếng Việt

ATVSTP

An toàn vệ sinh thực phẩm


Dịch vụ hậu cần

ĐVT

Đơn vị tính

GTGT

Giá trị gia tăng

HQKT

Hiệu quả kinh tế

HTX

Hợp tác xã

KH-CN

Khoa học-công nghệ

KH-KT

Khoa học-Kỹ thuật

KTTS

Khai thác thủy sản


Trung học chuyên nghiệp

TK

Tài khoản

TL/CV

Thương lái/chủ vựa

TSCĐ

Tài sản cố định

TTNĐ

Tiêu thụ nội địa

VAT

Thuế giá trị gia tăng

VNĐ

Việt Nam đồng

vi



Bluefin Tuna

Ủy ban bảo tồn cá ngừ Vây xanh phía
Nam

CF

Conventionally frozen

Cấp đông tiếp xúc

DPCIA

Dolphin Protection Consumer
Information Act

Luật Thông tin cho người tiêu dùng về
bảo vệ cá heo của Mỹ

DRC

Domestic Resource Coeficient

Chi phí nguồn lực nội địa

EII

Earth Island Istitutes

Tổ chức phi Chính phủ của Mỹ về bảo

GMP

Good Manufacturing Practices

Tiêu chuẩn thực hành sản xuất tốt

GO

Giá trị sản xuất

GTZ

German Organisation
Technical Cooperation

for Tổ chức hỗ trợ phát triển kỹ thuật
Cộng hòa Liên bang Đức

HACCP

Hazard Analysis and Critical
Hệ thống quản lý chất lượng
Control Points

IATTC

Inter-American Tropical Tuna Ủy ban quản lý nghề cá ngừ vùng nhiệt
Commission
đối của Trung Mỹ



Viết tắt

Nội dung viết tắt tiếng Anh

Nội dung từ viết tắt tiếng Việt

IUCN

International Union for
Conservation of Nature

Liên minh Quốc tế Bảo tồn Thiên
nhiên và Tài nguyên Thiên nhiên

IUU

illegal, unreported and
unregulated fishing

Hoạt động đánh bắt cá bất hợp pháp

IMHEN

Vietnam Institute of
Meteorology Hydrology and
Climate change

Viện Khoa học Khí tượng thủy văn và
Biến đổi khí hậu

Research Institute for marine
fisheries

Viện nghiên cứu hải sản

SEAFDE Southeast Asian Fisheries
C
Development Center

Trung tâm Phát triển Nghề cá ĐôngNam Á.

SEAT

SustainingEthicalAquaticTrade

Dự án nuôi trồng phát triển thủy sản
theo chuẩn thương mại

SSOP

Sanitation Standard Operating Quy phạm vệ sinh và thủ tục kiểm soát
Procedures
vệ sinh àn toàn thực phẩm.

SWOT

Strengths, Weaknesses,
Opportunities, Threats

Phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ


WCPFC

Western and Central Pacific
Fisheries Commission

Ủy ban nghề cá Trung và Tây Thái
Bình Dương.

WCPO

Western Central Pacific Ocean

Vùng biển Trung và Tây Thái Bình
Dương.

WTO

World Trade Organization

Tổ chức Thương mại Thế giới

viii


DANH MỤC BẢNG
TT

Tên bảng



4.2.

Sản lượng khai thác cá ngừ ở Việt Nam giai đoạn 2011-2016 ........................... 57

4.3.

Sản lượng khai thác cá ngừ tại 3 tỉnh Nam Trung Bộ 2011-2015 ...................... 58

4.4.

Năng suất khai thác cá ngừ các tỉnh Nam Trung Bộ 2011-2015 ........................ 58

4.5.

Cơ sở thu mua cá ngừ tại các tỉnh Nam Trung Bộ năm 2016 ............................. 60

4.6.

Hiện trạng số doanh nghiệp chế biến cá ngừ tại các tỉnh Nam Trung Bộ
năm 2016 ............................................................................................................. 61

4.7.

Xuất khẩu cá ngừ của Việt Nam giai đoạn 2010-2017 ....................................... 61

4.8.

Chức năng, nhiệm vụ của từng tác nhân chính trong chuỗi giá trị cá ngừ
đại dương tại các tỉnh Nam Trung Bộ ................................................................. 67

của Việt Nam, tính bình quân năm 2014 và 2015 ............................................... 94
4.21. Phân phối lợi ích/đơn vị sản phẩm cá ngừ đại dương qua các tác nhân
trong chuỗi theo Kaplinsky and Moris ................................................................ 96
4.22. Phân phối lợi nhuận/năm các tác nhân trong chuỗi giá trị cá ngừ đại dương
tại các tỉnh Nam Trung Bộ .................................................................................. 96
4.23. Thực trạng chất lượng sản phẩm chuỗi giá trị cá ngừ đại dương tại các tỉnh
Nam Trung Bộ năm 2015.................................................................................. 105
4.24. Năng lực cạnh tranh về giá cá ngừ xuất khẩu của Việt Nam so với top 10
nước xuất khẩu cá ngừ vào thị trường Mỹ giai đoạn 2010-2015 ...................... 107
4.25. Chi phí nguồn lực trong nước cho sản xuất 1 kg cá ngừ đại dương tươi,
nguyên con tại các tỉnh Nam Trung Bộ của Việt Nam năm 2013 .................... 108
4.26.

Cơ cấu chất lượng nguồn nhân lực các tác nhân Chuỗi giá trị cá ngừ đại
dương tại các tỉnh Nam Trung Bộ năm 2015 ...................................................... 110

4.27. Công nghệ bảo quản trên tàu khai thác cá ngừ đại dương tại các tỉnh Nam
Trung Bộ năm 2015 ........................................................................................... 113
4.28. Định hướng phát triển các kênh trong chuỗi giá trị cá ngừ đại dương tại
các tỉnh Nam Trung Bộ của Việt Nam đến năm 2025 ...................................... 127
4.29. Định hướng thị trường xuất khẩu cá ngừ đại dương đến 2025 ......................... 128
4.30. Ước tính lợi ích liên kết theo mô hình Hợp tác xã khai thác cá ngừ đại
dương tại các tỉnh Nam Trung Bộ ..................................................................... 132

x


DANH MỤC HÌNH
TT


3.3.
3.4.
4.1.
4.2.
4.3.
4.4.
4.5.
4.6.

Chuỗi giá trị cá ngừ của Ghana ........................................................................... 30
Chuỗi giá trị sản phẩm khai thác thủy sản của FAO năm 2006 ........................... 31
Nguồn lợi hải sản biển Miền Trung, khả năng khai thác cho phép .................... 37
Cơ cấu kinh tế 3 tỉnh Nam Trung Bộ trong giai đoạn 2011-2016 ...................... 38
Cơ cấu kinh tế nông nghiệp 3 tỉnh Nam Trung Bộ 2011-2016 ........................... 38
Khung phân tích chuỗi giá trị cá ngừ đại dương ................................................. 45
Năng suất khai thác cá ngừ phân theo công suất máy thủy các tỉnh Nam
Trung Bộ giai đoạn 2011-2015 ........................................................................... 59
Cơ cấu thị trường tiêu thụ cá ngừ đại dương ở thị trường nội địa ...................... 62
Cơ cấu nguồn cung cá ngừ đại dương ở thị trường nội địa................................. 62
Sơ đồ chuỗi giá trị cá ngừ đại dương tại các tỉnh Nam Trung Bộ của
Việt Nam ............................................................................................................. 70
Cơ cấu độ tuổi của chủ tàu và lao động khai thác cá ngừ đại dương tại các
tỉnh Nam Trung Bộ năm 2015 ............................................................................ 72
Trình độ văn hóa của chủ tàu và lao động trên tàu cá khai thác cá ngừ đại
dương tại các tỉnh Nam Trung Bộ năm 2015 ...................................................... 73

xi


Trình độ chuyên môn của chủ tàu và lao động trên tàu cá khai thác cá ngừ

dương tại các tỉnh Nam Trung Bộ 2015 ............................................................ 102
4.23. Tần suất trao đổi thông tin giữa các tác nhân trong chuỗi giá trị cá ngừ đại
dương tại các tỉnh Nam Trung Bộ 2015 ............................................................ 103
4.24. Mức độ tin tưởng thông tin trao đổi giữa các tác nhân trong chuỗi giá trị cá
ngừ đại dương tại các tỉnh Nam Trung Bộ năm 2015 ....................................... 104
4.25. Quan điểm của ngư dân các tỉnh Nam Trung Bộ về sản lượng cá ngừ so
với 5 năm trước ................................................................................................. 109

xii


Luận án đủ ở file: Luận án full