ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

NGUYỄN THỊ PHƯỢNG

NGHIÊN CỨU CHUỖI GIÁ TRỊ CÀ PHÊ
TỈNH ĐIỆN BIÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN

THÁI NGUYÊN - 2016


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

NGUYỄN THỊ PHƯỢNG

NGHIÊN CỨU CHUỖI GIÁ TRỊ CÀ PHÊ
TỈNH ĐIỆN BIÊN
Chuyên ngành: Phát triển nông thôn
Mã số: 60.62.01.16

LUẬN VĂN THẠC SĨ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN

Người hướng dẫn khoa học: TS. Nguyễn Thị Minh Thọ

THÁI NGUYÊN - 2016


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

Thái Nguyên,tháng 10 năm 2016
Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Phượng


iii

MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN.................................................................................................... i
LỜI CẢM ƠN ........................................................................................................ii
MỤC LỤC ............................................................................................................ iii
DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT............................................................................. vi
DANH MỤC CÁC BẢNG...................................................................................vii
DANH MỤC CÁC HÌNH .................................................................................. viii
MỞ ĐẦU ............................................................................................................... 1
1. Tính cấp thiết của đề tài ..................................................................................... 1
2. Mục tiêu nghiên cứu ........................................................................................... 2
3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài ........................................................... 3
Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU ................................................................. 4
1.1. Cơ sở lý luận của đề tài ................................................................................... 4
1.1.1. Một số khái niệm cơ bản về chuỗi giá trị ..................................................... 4
1.1.2. Nội dung phân tích chuỗi giá trị ngành hàng ............................................... 6
1.1.3. Các phương pháp phân tích chuỗi giá trị ..................................................... 9
1.1.4. Các hoạt động liên kết của chuỗi giá trị ..................................................... 16
1.2. Cơ sở thực tiễn của đề tài .............................................................................. 19
1.2.1. Tình hình nghiên cứu chuỗi giá trị trên thế giới ........................................ 19
1.2.2. Tình hình nghiên cứu về chuỗi giá trị của cây cà phê................................ 21
1.2.3. Đánh giá chung về hoạt động phân tích chuỗi giá trị đối với cây cà phê ......... 26
Chương 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.... 28

3.4.5. Chi phí và lợi nhuận của các hộ bán lẻ cà phê trong chuỗi giá trị ..................... 61
3.5. Phân tích sự phân chia lợi nhuận của các tác nhân trong chuỗi giá trị
ngành cà phê tỉnh Điện Biên ........................................................................ 62
3.5.1. Kết quả và hiệu quả kinh tế của các tác nhân tham gia trong chuỗi giá
cà phê Điện Biên .......................................................................................... 62
3.5.2. Sự hình thành giá và giá trị gia tăng của các tác nhân theo kênh tiêu thụ ...... 64
3.5.3. Chuỗi giá trị gia tăng của các tác nhân theo kênh tiêu thụ ........................ 66
3.6. Một số tồn tại ảnh hưởng tới sự phát triển của chuỗi giá trị cà phê tỉnh
Điện Biên ..................................................................................................... 67
3.7. Giải pháp tăng cường mối liên kết giữa các tác nhân trong chuỗi giá trị
nhằm thúc đẩy phát triển bền vững cây cà phê của tỉnh Điện Biên ............ 68


v

3.7.1. Quan điểm phát triển cây cà phê của tỉnh Điện Biên ................................. 68
3.7.2. Định hướng phát triển cây cà phê của tỉnh Điện Biên đến năm 2020 ....... 69
3.7.3. Giải pháp tăng cường mối liên kết giữa các tác nhân trong chuỗi giá trị
nhằm thúc đẩy phát triển bền vững cây cà phê của tỉnh Điện Biên ............ 70
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ ........................................................................... 75
1. Kết luận ............................................................................................................ 75
2. Kiến nghị .......................................................................................................... 76
TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................................. 78
PHỤ LỤC ............................................................................................................ 80


vi

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
BVTV


NN

Nông nghiệp

QLNN

Quản lý nhà nước

SX

Sản xuất

TN

Thu nhập

TNHH

Trách nhiệm hữu hạn

UBND

Ủy ban nhân dân

XK

Xuất khẩu



Hình 3.7. Hiệu quả kinh tế của các tác nhân trong chuỗi giá trị cà phê Điện Biên....... 64
Hình 3.8. Chuỗi giá trị gia tăng theo kênh tiêu thụ .............................................. 66


1

MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Trên thế giới hiện nay có 75 nước trồng cà phê, trong đó có 51 nước xuất
khẩu. Đứng đầu thế giới về cả diện tích và sản lượng là Brazil, tiếp theo là Việt
Nam và Côlômbia. Diện tích, sản lượng cà phê trên toàn thế giới dao động ở
mức 11,3-11,5 triệu ha và 6,7-8,0 triệu tấn, trong đó cà phê chè chiếm tới 70%
diện tích. Thị phần thương mại xuất nhập khẩu toàn cầu hàng năm khoảng 5,25,7 triệu tấn, trong đó các nước trồng cà phê tiêu thụ khoảng 1,6 triệu tấn, bằng
20-22% sản lượng, còn lại 80% là để xuất khẩu. Giá cà phê xuất khẩu luôn có sự
biến động lớn phụ thuộc vào thời tiết, chính sách dự trữ và lượng tồn kho của các
nước xuất nhập khẩu [12].
Cà phê là một trong những mặt hàng xuất khẩu quan trọng của nhiều nước
đang phát triển và chiếm tỷ lệ khá lớn trong kim ngạch thương mại thế giới
tương đương khoảng 60 tỷ USD/năm. Tuy nhiên, thu nhập và lợi nhuận lại chủ
yếu tập trung vào một số nhà đầu cơ, nhà chế biến và tiêu thụ trên thế giới. Phần
lớn các nước trồng cà phê là những nước chậm phát triển hoặc đang phát triển.
Ngành công nghiệp cà phê thế giới chứng kiến sự mất cân đối lớn ở tầm quốc tế
giữa các tác nhân trong chuỗi ngành hàng này. Tại nước ta sản xuất người nông
dân nhận được lợi ích thiếu công bằng trong quá trình phân phối thu nhập, giá trị
thặng dư trong chuỗi cà phê. Khoảng cách ngày càng rộng hơn khi tính tỉ lệ thu
nhập mà người sản xuất nhận được và tỉ lệ thu nhập của các tập đoàn xuyên quốc
gia thống trị chuỗi các công đoạn buôn bán, sản xuất và bán lẻ ở các nước tiêu
thụ. Sự chi phối đến ngành công nghiệp chế biến cà phê bởi các yếu tố về điều
kiện tự nhiên, hạn chế về nguồn lực lao động, cung vượt cầu, thiếu điều tiết và
quyền lực kiểm soát ngành hàng của các tập đoàn chế biến.

Biên phát triển bền vững cho loại cây trồng tiềm năng này.
2. Mục tiêu nghiên cứu
- Luận giải được những vấn đề về chuỗi giá trị cả về phương diện lý luận
và thực tiễn.
- Đánh giá được thực trạng phát triển cây cà phê tỉnh Điện Biên giai đoạn
2011 - 2015.
- Phân tích được thực trạng chuỗi giá trị của cây cà phê tỉnh Điện Biên.


3

- Đề xuất được một số giải pháp tăng cường mối liên kết giữa các tác nhân
trong chuỗi giá trị nhằm thúc đẩy phát triển bền vững cây cà phê của tỉnh Điện
Biên về mặt kinh tế, xã hội và môi trường.
3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
3.1. Ý nghĩa trong nghiên cứu khoa học
Đề tài là thông tin cơ sở về đặc điểm, giá trị cây cà phê địa bàn tỉnh Điện Biên.
Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ làm rõ thêm cơ sở lý luận và thực tiễn
tăng cường liên kết theo chiều ngang giữa các hộ trồng cà phê,
Luận văn nghiên cứu thành công có thể là công trình khoa học dùng để
tham khảo cho lãnh đạo tỉnh Điện Biên, các sở, ban ngành thuộc tỉnh Điện Biên
trong công tác phát triển cây cà phê nhằm xóa đói giảm nghèo tại địa phương.
3.2. Ý nghĩa thực tiễn
Với sự nỗ lực của bản thân, kết hợp những kinh nghiệm, những kiến thức
đã được học tập, nghiên cứu từ các tài liệu của các tác giả khác nhau, đặc biệt
nhờ sự hướng dẫn của Người hướng dẫn khoa học, đề tài có ý nghĩa sau:
- Phân tích thực trạng chuỗi giá trị cây cà phê, và cho thấy giá trị cây cà
phê trên địa bàn tỉnh Điện Biên trong giai đoạn 2011-2015. Qua việc sử dụng các
phương pháp tổng hợp và phân tích số liệu về chuối giá tị cây cà phê để minh
họa về những kết quả đạt được cũng như hạn chế của hoạt động phát triển cây cà

người tham gia trong chuỗi hoạt động và có trách nhiệm tạo ra giá trị tối đa trong
toàn chuỗi. Chúng ta có thể hiểu theo hai nghĩa hẹp hoặc nghĩa rộng. Theo nghĩa
hẹp, chuỗi giá trị là một khối liên kết dọc hoặc một mạng liên kết giữa một số cá
nhân, tổ chức kinh doanh độc lập trong một chuỗi sản xuất. Hay nói một cách
khác, một chuỗi giá trị gồm một số các hoạt động thực hiện trong một đơn vị sản
xuất để sản xuất ra một sản phẩm nhất định. Tất cả các hoạt động này tạo thành
một chuỗi kết nối người sản xuất với người tiêu dùng, mặt khác mỗi hoạt động
lại bổ sung giá trị cho sản phẩm cuối cũng.


5

Nếu hiểu chuỗi giá trị theo nghĩa rộng thì đó là một phức hợp những hoạt
động do nhiều người tham gia khác nhau thực hiện để biến một nguyên liệu thô
thành thành phẩm được bán lẻ. Kết quả của chuỗi có được khi sản phẩm đã được
bán cho người tiêu dùng cuối cùng [1].
Như vậy, khái niệm về chuỗi giá trị đã bao hàm cả tổ chức và điều phối, các
chiến lược và quan hệ quyền lực của những người tham gia khác nhau trong chuỗi.
1.1.1.3. Ngành hàng
Theo Vũ Đình Tôn và Fabre “Ngành hàng được coi là tập hợp các tác
nhân kinh tế quy tụ trực tiếp vào việc tạo ra các sản phẩm cuối cùng. Như vậy
ngành hàng đã vạch ra sự kế tiếp của các hoạt động, xuất phát từ điểm ban đầu
đến điểm cuối cùng của một nguồn lực hay một sản phẩm trung gian, trải qua
nhiều giai đoạn của quá trình gia công, chế biến để tạo ra một hay nhiều sản
phẩm hoàn chỉnh ở mức độ người tiêu thụ”Nói cách khác “Ngành hàng là tập
hợp những tác nhân kinh tế đóng góp trực tiếp vào sản xuất, tiếp đó là gia công
sản phẩm, chế biến và đi đến một thị trường hoàn tất của các sản phẩm [18].
Nói chung, ngành hàng bao gồm toàn bộ các hoạt động được gắn kết chặt
chẽ với nhau trong một quá trình từ sản xuất, vận chuyển, chế biến đến phân
phối sản phẩm nhằm thỏa mãn nhu cầu tiêu dùng của khách hàng. Chúng ta thấy

xem sẽ ưu tiên lựa chọn tiểu ngành nào, sản phẩm hay hàng hóa nào để phân
tích. Vì các nguồn lực để tiến hành nghiên cứu là hạn chế nên cần phải lập
phương án nhất định để phân tích chuỗi giá trị.
1.1.2.2. Lập sơ đồ chuỗi giá trị
Để hiểu được chuỗi giá trị mà chúng ta muốn phân tích, cần thiết phải sử
dụng các mô hình, bảng, biểu đồ, số liệu và các hình thức khác để mô tả các tác
nhân, đặc điểm và kết quả tác động của từng tác nhân. Việc sử dụng các sơ đồ vẽ
các chuỗi giá trị giúp chúng ta dễ nhận thấy và dễ hiểu hơn trong quá trình
nghiên cứu.
1.1.2.3. Xác định chi phí và lợi nhuận
Sau khi lập sơ đồ chuỗi giá trị bước tiếp theo là nghiên cứu một số khía
cạnh của chuỗi giá trị. Có rất nhiều khía cạnh có thể được lựa chọn để nghiên
cứu tiếp. Nhưng xác định chi phí và lợi nhuận của một đối tượng tham gia trong


7

chuỗi giá trị có ý nghĩa hơn cả. Có nghĩa là cần xác định chênh lệch của số tiền
một người tham gia trong chuỗi bỏ ra và thu về.
1.1.2.4. Phân tích công nghê, kiến thức
Công nghệ áp dụng trong sản xuất là nói đến công nghệ truyền thống
(thường được phát triển bởi người sử dụng dựa trên kinh nghiệm), công nghệ cao
(được hình thành thông qua nghiên cứu và phát triển mở rộng). Phân tích công
nghệ và kiến thức nhằm phân tích tính hiệu quả và hiệu lực của công nghệ, kiến
thức dùng trong chuỗi giá trị. Trên cơ sở xác định loại hình công nghệ đang áp
dụng so với những đòi hỏi công nghệ, kiến thức của chuỗi giá trị để thấy được
mức độ hợp lý của công nghệ đang áp dụng. Từ đó đưa ra những giải pháp cho
sự lựa chọn cải tiến nâng cấp công nghệ nhằm đáp ứng yêu cầu chất lượng của
sản phẩm đầu ra, tiết kiệm chi phí và nâng cao thu nhập cho chuỗi giá trị.
1.1.2.5. Phân tích thu nhập

điều kiện giúp đỡ tôi trong việc thu thập tài liệu để thực hiện luận văn này.
Xin chân thành cảm ơn!
Thái Nguyên,tháng 10 năm 2016
Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Phượng


9

Như vậy, phân tích chuỗi giá trị có thể làm cơ sở cho việc hình thành các
dự án, chương trình hỗ trợ cho một chuỗi giá trị hoặc một số chuỗi giá trị nhằm
đạt được một số chuỗi kết quả phát triển mong muốn hay nó là động thái bắt đầu
một quá trình thay đổi chiến lược hoạt động sản xuất kinh doanh theo hướng ổn
định, bền vững.
1.1.3. Các phương pháp phân tích chuỗi giá trị
Đã có rất nhiều nghiên cứu về chuỗi giá trị thành công và được ứng dụng
rộng rãi trong phân tích các chuỗi giá trị ngành hàng tại các quốc gia trên thế
giới. Trong đó có thể nhắc tới ba luông nghiên cứu chính về chuỗi giá trị đã xây
dựng nên những phương pháp nghiên cứu mang tính hệ thống. Các phương pháp
phân tích này đã được áp dụng rộng rãi trong phân tích chuỗi giá trị không chỉ
trong lĩnh vực nông nghiệp, trong phạm vi một công ty, một quốc gia mà còn
được dùng phân tích chuỗi giá trị, hệ thống chuỗi giá trị trên phạm vi toàn cầu.
Các phương pháp phân tích chuỗi giá trị đó là: Phương pháp chuỗi, khung khái
niệm do Porter lập ra (1995) và phương pháp chuỗi giá trị toàn cầu.
1.1.3.1. Phương pháp chuỗi (Filière)
Phương pháp ‘filière’ (filière nghĩa là chuỗi, mạch) gồm các trường phái
tư duy và truyền thống nghiên cứu khác nhau. Khởi đầu, phương pháp này được
dung để phân tích hệ thống nông nghiệp của các nước đang phát triển trong hệ
thống thuộc địa của Pháp. Phân tích chủ yếu làm công cụ để nghiên cứu cách

xác định là có bốn loại liên quan đến chuỗi hàng hóa ở châu Phi được phân tích
gồm: quy định trong nước, quy định về thị trường, quy định của nhà nước và quy
định kinh doanh nông nghiệp quốc tế. Moustier và Leplaideur (1989) đã đưa ra
một khung phân tích về tổ chức chuỗi hàng hóa (lập sơ đồ, các chiến lược cá
nhân và tập thể, và hiệu suất về mặt giá cả và tạo thu nhập, có tính đến vấn đề
chuyên môn hóa của nông dân và thương nhân ngành thực phẩm so với chiến
lược đa dạng hóa
1.1.3.2. Khung phân tích của Porter
Năm 1985 Porter đã dùng khung phân tích chuỗi giá trị để đánh giá xem
một công ty nên tự định vị mình như thế nào trên thị trường và trong mối quan
hệ với các nhà cung cấp, khách hàng và đối thủ cạnh tranh khác. Ý tưởng về lợi
thế cạnh tranh của một doanh nghiệp có thể được tóm tắt như sau: một công ty


11

có thể cung cấp cho khách hàng một mặt hàng (hoặc dịch vụ) có giá trị tương
đương với đối thủ cạnh tranh của mình nhưng với chi phí thấp hơn (chiến lược
giảm chi phí) như thế nào? Cách khác là làm thế nào để một doanh nghiệp có thể
sản xuất một mặt hàng mà khách hàng muốn mua với giá cao hơn (chiến lược
tạo sự khác biệt)?
Trong bối cảnh này, khái niệm chuỗi giá trị được sử dụng như một khung
khái niệm mà các doanh nghiệp có thể dùng để tìm ra các nguồn lợi thế cạnh
tranh (thực tế và tiềm tàng) của mình. Đặc biệt, Porter lập luận rằng các nguồn
lợi thế cạnh tranh không thể tìm ra nếu nhìn vào công ty như một tổng thể. Một
công ty cần được phân tách thành một loạt các hoạt động và có thể tìm thấy lợi
thế cạnh tranh trong một (hoặc nhiều hơn) những hoạt động đó. Porter phân biệt
giữa các hoạt động sơ cấp, trực tiếp góp phần tăng thêm giá trị cho sản xuất hàng
hóa (hoặc dịch vụ) và các hoạt động hỗ trợ có ảnh hưởng gián tiếp đến giá trị
cuối cùng của sản phẩm.

chỉ ra rằng trong khung phân tích của Porter, khái niệm hệ thống giá trị chủ yếu là
công cụ giúp quản lý điều hành đưa ra các quyết định có tính chất chiến lược.
Chuỗi giá
trị của nhà
cung cấp

Chuỗi giá
trị của công
ty

Chuỗi giá
trị của
người mua

Hình 1.2. Hệ thống giá trị
1.1.3.3. Chuỗi giá trị toàn cầu
Trong những năm gần đây khái niệm các chuỗi giá trị được áp dụng để
phân tích toàn cầu hóa. Tài liệu này dùng khung phân tích chuỗi giá trị để tìm
hiểu các cách thức mà các công ty và các quốc gia hội nhập toàn cầu và để đánh
giá các yếu tố quyết định đến phân phối thu nhập toàn cầu.


iii

MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN.................................................................................................... i
LỜI CẢM ƠN ........................................................................................................ii
MỤC LỤC ............................................................................................................ iii
DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT............................................................................. vi
DANH MỤC CÁC BẢNG...................................................................................vii

thể và phù hợp hơn trong nghiên cứu nông sản đã được Kaplinsky đưa ra, đó là:
"Chuỗi giá trị (value chain) mô tả tổng thể các hoạt động cần thiết để đưa sản
phẩm hay dịch vụ từ ý tưởng, thông qua trung gian sản xuất, đưa tới người tiêu
dùng cuối cùng và loại bỏ sau khi sử dụng" [24].
Khái niệm này có thể được hiểu theo hai cách khác nhau:
- Nếu hiểu theo nghĩa hẹp thì chuỗi giá trị là một loạt các hoạt động thực
hiện trong một đơn vị sản xuất (công ty, doanh nghiệp…) để sản xuất ra một sản
phẩm nhất định. Tất cả những hoạt động này tạo thành một chuỗi kết nối giữa
người sản xuất và người tiêu dùng.
- Chuỗi giá trị theo nghĩa rộng thì nó là tập hợp của những hoạt động do
nhiều người tham gia khác nhau thực hiện như: người sản xuất, chế biến, thu
gom, chủ buôn, người cung cấp dịch vụ, người bán lẻ… để biến một nguyên liệu
thô thành thành phẩm được người tiêu dùng sử dụng.
Khái niệm chuỗi giá trị này sẽ bao gồm cả các vấn đề về tổ chức, điều
phối, các chiến lược và quan hệ của những người tham gia vào chuỗi, ngoài ra
đó còn cả các vấn đề liên quan đến các khía cạnh xã hội (quan hệ cộng đồng,
thói quen và quan điểm sản xuất, tiêu dùng của người dân,…) và môi trường
(thoái hóa đất đai, ô nhiễm nước, đa dạng sinh học,…).
Trong 5 năm trở lại đây, khái niệm này đã được sử dụng khá nhiều ở Việt
nam với sự tham gia của các tổ chức NGOs, một số Viện nghiên cứu… Đặc biệt
là nó được vận dụng vào trong quá trình nghiên cứu chuỗi giá trị nông sản nhằm
đánh giá những tác động đến người nghèo và đạt đến các giải pháp để tăng thu
nhập của người nghèo, vì thế người nghèo là chủ thể của các hoạt động hỗ trợ
trong chuỗi giá trị.
Khái niệm chuỗi giá trị chủ yếu quan tâm đến liến kết, phân phối giá trị
theo chiều dọc, từ đó xác định giá trị, lợi ích thu được của từng tác nhân trong


15