1. PHẦN MỞ ĐẦU
1.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI.

Rừng xà nu là truyện ngắn tiêu biểu cho khuynh hướng sử thi và cảm
hứng lãng mạn dòng văn học 1945 - 1975 được giảng dạy trong nhà trường
THPT. Tuy nhiên, từ trước đến nay tác phẩm này thường được nhiều giáo viên
giảng dạy như một tác phẩm văn xuôi tự sự và chỉ chú ý khai thác nó ở khía
cạnh hành động nhân vật, hình tượng cây xà nu. Đặc trưng thi pháp thể loại,
những sáng tạo độc đáo trong nghệ thuật viết truyện ngắn của Nguyễn Trung
Thành và sức tác động của tác phẩm tới tâm hồn, tình cảm, nhận thức của lớp
thanh niên trẻ học đường chưa được giáo viên quan tâm đúng mức.
Xuất phát từ những lí do cơ bản trên, tôi chọn đề tài “Hướng dẫn tìm hiểu
truyện ngắn “Rừng xà nu” của Nguyễn Trung Thành theo đặc trưng thi pháp
thể loại cho học sinh lớp 12 Trung Tâm GDTX-DN Lang Chánh"với mong
muốn góp một phần công sức bé nhỏ vào việc đổi mới phương pháp dạy học tác
phẩm văn chương trong nhà trường nói chung và phương pháp dạy - học truyện
ngắn Rừng xà nu của Nguyễn Trung Thành trong chương trình ngữ văn lớp 12
THPT nói riêng.
1.2. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU.

Dưới góc nhìn của khoa học phương pháp, tôi mong muốn thông qua một
tác phẩm cụ thể hiểu hơn về Nguyễn Trung Thành- Nguyên Ngọc, cung cấp
những minh chứng xác thực cho việc hiểu biết một giai đoạn văn học rất cụ thể
của chúng ta và những đóng góp của nhà văn cho văn học Việt Nam hiện đại, có
cách nhìn đúng đắn hơn về dạy - học truyện ngắn ở trường phổ thông sao cho
đúng đặc trưng thi pháp thể loại. Đề tài đã mạnh dạn nghiên cứu truyện ngắn
Rừng xà nu theo đặc trưng thi pháp thể loại và chỉ ra sự đổi mới của Nguyễn
Trung Thành trong truyện ngắn Rừng xà nu
- Thông qua hệ thống các phương pháp và biện pháp thích hợp (phù hợp
với thời gian, đối tượng), thiết kế giáo án sao cho việc tiếp nhận truyện ngắn
Rừng xà nu có hiệu quả nhất.

về con người làng Xô Man, rộng hơn là dân tộc Việt Nam trong cuộc đối đầu
lịch sử đã anh dũng chiến đấu và chiến thắng giặc Mỹ xâm lược.
- Nguyễn Trung Thành đã xây dựng thành công một cốt truyện mang
đậm chất sử thi
+Khái niệm về cốt truyện: Cốt truyện là một hệ thống cụ thể những sự kiện,
biến cố, hành động trong tác phẩm thể hiện mối quan hệ qua lại giữa tính cách
trong một hoàn cảnh xã hội nhất định nhằm thể hiện chủ đề tư tưởng của tác phẩm.
(Theo từ điển Bách khoa toàn thư)
+ Rừng xà nu có hai cốt truyện đan lồng: một về cuộc đời của nhân vật Tnú
và một về cuộc đồng khởi của dân làng Xô Man. Cả hai cốt truyện được xây dựng
trên cái trục mâu thuẫn là cuộc đấu chọi trực tiếp của một tập thể anh hùng với kẻ
thù. Nói cách khác, một bên là sự tàn phá huỷ diệt của giặc Mỹ và bè lũ tay sai, một
bên là ý chí, sức chiến đấu; sức sống mãnh liệt của dân làng Xô Man.
Việc xây dựng cốt truyện mang đậm chất sử thi giúp cho bạn đọc lần đầu
tiên hiểu thêm về con người sử thi Tây Nguyên trong phạm vi một truyện ngắn.
- Sự dồn nén một tư tưởng tối đa trong một dung lượng tối thiểu
+ Khái niệm về dung lượng: "dung lượng" là số lượng, nội dung tối đa có thể
chứa đựng bên trong vật gì( theo từ điển Tiếng việt của Viện ngôn ngữ học- 2003).
+ Cách xử lý tài tình của nhà văn đã khiến Rừng xà nu tuy dung lượng
nhỏ (chỉ 22 trang) nhưng chất sử thi thấm đẫm từng tính cách nhân vật, từ sự
kiện, hình ảnh, sức khái quát qua hình tượng nhân vật điển hình, đến sự chọn
lựa, chắt lọc các sự kiện khiến lịch sử sống động và tinh tế. Đó không chỉ là lịch
sử của làng Xô Man mà còn là lịch sử của nhân dân Tây Nguyên, dân tộc Việt
Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.
- Cách sắp xếp mạch truyện giúp người đọc thâm nhập vào những chiều
kích khác nhau của tác phẩm
+ Từ câu văn mở đầu ngắn gọn độc đáo:
Câu văn 9 chữ mở đầu của tác phẩm: “Làng ở trong tầm đại bác của đồn
giặc”. Đúng là chỉ trong chưa đầy mười chữ mà dựng lên được cả một tư thế của sự
sống trong sự đối diện với cái chết, của cái tồn sinh trong vòng đe doạ của sự huỷ

bất lực của vợ con Tnú đã đem lại bài học kinh nghiệm, chân lý cách mạng cho
người dân Xô Man: chúng nó đã cầm súng, mình phải cầm giáo.
- Hình tượng cây xà nu- một sáng tạo độc đáo của Nguyễn Trung Thành
Hình tượng xà nu xuất hiện rất nhiều lần trong tác phẩm. Tác giả đã miêu
tả nó bằng một giọng văn thiết tha, đầy sức biểu cảm xen lẫn khâm phục, tự hào.
Vẻ đẹp lãng mạn của xà nu được miêu tả ở màu sắc, mùi vị, tư thế khoẻ
khoắn và sự sinh sôi nảy nở mạnh mẽ không gì ngăn cản nổi. Bên cạnh đó, hình
tượng cây xà nu còn mang ý nghĩa tượng trưng. Nó gắn bó, thân thuộc với đời
sống và chiến đấu, tượng trưng cho phẩm chất và sức sống bền vững, quật khởi
của dân làng Xô Man nói riêng, Tây Nguyên bất khuất nói chung. Đó cũng là
biểu tượng cho khát vọng tự do, sự vĩnh cửu bất tận của con người sử thi.
Xà nu là sự kết hợp hai vẻ đẹp: dũng mãnh và trữ tình, khốc liệt và nên thơ,
đau thương và tươi sáng. Cây, rừng xà nu là hình tượng nghệ thuật độc đáo, trở
thành tâm điểm của nỗi nhớ và suy tư về một miền đất tươi đẹp, giàu truyền thống.
- Sự khéo léo trong việc lựa chọn những chi tiết nghệ thuật đắt giá
Những chi tiết được xem là điểm huyệt, giàu giá trị nội dung tư tưởng và
giá trị nghệ thuật, nằm rải rác trong suốt chiều dài của truyện.

3


+ “cạnh một cây xà nu mới ngã gục, đã có bốn năm cây con mọc lên, ngọn
xanh rờn, hình nhọn mũi tên lao thẳng lên bầu trời”: Sức sống mãnh liệt của
rừng xà nu. Nguyễn Trung Thành đã nói lên được một hiện thực lớn về nhân dân
Tây Nguyên, nhân dân Việt Nam ngày nay: Không lấy huỷ diệt đáp lại huỷ diệt.
Đối lập với huỷ diệt phải là ý chí bảo tồn, ý chí sinh tồn.
+ Hình ảnh ngọn lửa xà nu: bốn nét vẽ về ngọn lửa xà nu. Thứ nhất, dưới
ngọn lửa xà nu, Tnú đã đọc thư “tuyệt mệnh” của anh Quyết. Thứ hai, mười
ngọn đuốc ở ngón tay Tnú đầy uất hận. Thứ ba, đống lửa xà nu to giữa nhà soi
rõ mười xác giặc ngổn ngang. Thứ tư, “lửa xà nu cháy khắp rừng”. Ngọn lửa xà

biết mệt mỏi của người dân Xô Man cũng chính là truyền thống lịch sử ngàn đời
của dân tộc ta.

4


Thông qua cách xây dựng thời gian nghệ thuật, tác giả muốn thể hiện mối
quan hệ giữa những con người trong sự kế thừa, thể hiện được sự phát triển
truyền thống của dân tộc.
2.1.2 Một cái nhìn nghệ thuật về thế giới tạo nên sự kì diệu của một
mãnh lực hướng vào sáng tạo và sản sinh suy tư
- Cái nhìn nghệ thuật- Sự khởi nguyên cho những sáng tạo và suy tư
+ Hệ thống điểm nhìn nghệ thuật phong phú, linh hoạt
Cái nhìn nghệ thuật của nhà văn trong mỗi tác phẩm chính là cái nhìn bao
quát thông qua hệ thống các điểm nhìn nghệ thuật.
Ở rừng xà nu hệ thống điểm nhìn nghệ thuật khá phong phú, được nhà
văn lựa chọn phối hợp linh hoạt đã trở thành phương tiện nghệ thuật thể hiện
quan niệm của nhà văn về hình tượng con người sử thi.Truyện ngắn có sự di
chuyển điểm nhìn để tạo thành trường nhìn đa dạng. Song, dù ở bất kì điểm nhìn
nào, nhà văn cũng luôn thể hiện sự thống nhất của góc nhìn, ở khoảng cách trần
thuật, ở cách cảm thụ và đánh giá.
+ Sự lựa chọn, sử dụng và sáng tạo ra những phương tiện, ngôn ngữ nghệ
thuật mới, lạ, độc đáo, giúp cho nhà văn chạm khắc nên những hình tượng nghệ
thuật đẹp và kỳ vĩ.
. Ngôn ngữ mang sắc thái lịch sử trang trọng, thiên về diễn tả cái anh
hùng, cái cao cả đem lại cái hồn cho sự vật.
. Sử dụng một số biện pháp tu từ như ẩn dụ, so sánh, tượng trưng.v.v, thể
hiện sự thành kính, ngợi ca.
. Sử dụng nhiều kiểu câu khác nhau tạo nên cái lạ, cái mới trong cấu trúc câu.
. Đa dạng hoá, cá tính hoá ngôn ngữ nhân vật.

của cuộc đời nhân vật, lịch sử xã hội”.
Văn học Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 luôn được viết theo khuynh
hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn. Các tác phẩm thường viết về những người
anh hùng dân tộc, viết về cuộc chiến đấu anh hùng của nhân dân Việt Nam trong
hai cuộc kháng chiến. Các nhà văn quan tâm trước hết đến các sự kiện, các biến
cố lịch sử và thường thiên về khẳng định, ca ngợi chiến công của người anh
hùng - đại diện ưu tú của cộng đồng.
Đặc trưng cơ bản của sử thi là ở chỗ: mối quan hệ của cá nhân và cộng đồng
luôn hài hoà làm một. Mối quan hệ ấy tồn tại như một vòng tròn đồng tâm, cùng
một mục đích, cùng một nhiệm vụ, một niềm hy vọng và lý tưởng, tạo nên cho sử
thi một âm hưởng thật hào hùng, đầy ngợi ca và chất lý tưởng. Cảm hứng sử thi
thường chỉ nảy nở và được nuôi dưỡng bởi những hiện thực hào hùng, giàu vẻ
đẹp lý tưởng, đối lập với cách nhìn đời sống từ góc độ đời tư cá nhân.
Tác phẩm thể hiện khuynh hướng sử thi là tác phẩm dựng lại bức tranh
toàn cảnh của một giai đoạn lịch sử có thật được tái hiện và chi phối số phận,
con đường đi của các nhân vật - những con người thuộc nhiều thế hệ có chung
phẩm chất cao đẹp của chủ nghĩa anh hùng. Đặc điểm của các tác phẩm mang
tính chất sử thi và anh hùng thể hiện ở chỗ: Thứ nhất, đó là thể loại trung gian
giữa tự sự và trữ tình. Các tác phẩm sử thi thường kể lại sự tích các chiến công
anh hùng của những nhân vật anh hùng dưới dạng một câu chuyện lịch sử có
diễn biến mạnh và hình thức ngôn ngữ hay đạt đến tính thơ. Thứ hai, đó là thể
loại của những cái phi thường trong sự việc và tính cách con người. Do vậy, tính
cách con người sử thi thường đơn giản và đồng nhất. Tác phẩm sử thi không có
chỗ đứng cho cái mờ nhạt, phức tạp. Thứ ba, tác phẩm sử thi ca ngợi sức mạnh
cộng đồng. Nhân vật anh hùng chỉ là đại diện xuất sắc mà thôi.
Văn học Việt Nam từ cách mạng tháng 8 năm 1945 đến 1975 là nền văn
học mang khuynh hướng sử thi bởi nó chủ yếu hướng tới việc phản ánh các biến
cố lịch sử liên quan tới số phận cộng đồng. Rừng xà nu của Nguyễn Trung
Thành được viết theo khuynh hướng sử thi. Tính chất sử thi được thể hiện rõ nét
qua đề tài, cốt truyện, ngôn ngữ, giọng điệu, nhân vật...v.v.

- Giọng điệu hào hùng mang âm hưởng của một thời đại anh hùng
Giọng điệu tự hào, ngợi ca ở Rừng xà nu được thể hiện qua:
+ Cách sử dụng hệ thống đại từ nhân xưng, đại từ chỉ thị.
+ Sử dụng những động từ mạnh (làm nổi bật hành động mạnh mẽ, quyết
liệt và tư thế vững chãi của nhân vật sử thi).
+ Sử dụng điệp khúc trần thuật.
+ Những lời văn bình giá trực tiếp của người kể chuyện.
* Giọng điệu kể chuyện có sự thống nhất chặt chẽ: ngợi ca xen lẫn căm
thù, động viên, khích lệ. Song, giọng điệu chủ đạo của tác phẩm vẫn là tự hào,
ngợi ca mang âm hưởng hào hùng bi tráng.
“Rừng xà nu” là tác phẩm hài hoà mang đậm chất cô đọng của kịch, chất
trữ tình của thơ và chất tráng lệ của anh hùng ca. Ra đời trong thời điểm hào
hùng của lịch sử, thông qua việc đi sâu phản ánh một địa phương điển hình, gan
dạ chiến đấu để từ đó nâng lên thành những sự việc có tầm vóc thời đại cùng
giọng điệu trần thuật có màu sắc anh hùng ca, Rừng xà nu đã khái quát thành
công tầm vóc vĩ đại, không khí hào hùng pha chút màu sắc bi tráng cuộc kháng
chiến chống Mỹ cứu nước của dân tộc.
2.2 THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ.

2.2.1. Tìm hiểu thực trạng dạy - học truyện ngắn Rừng xà nu ở lớp 12 Trung tâm
GDTX-DN Lang Chánh.

7


Tìm hiểu tác phẩm văn học trong nhà trường là một quá trình sáng tạo ở
giáo viên và học sinh. Coi tác phẩm văn học là đối tượng tiếp nhận của học sinh
là một quan niệm mới, một cách đánh giá mới và một cách xác định lại hoạt
động dạy - học của giáo viên và học sinh cho phù hợp với đặc trưng bộ môn,
đặc trưng thể loại trong những năm gần đây. Trước khi đưa ra một số đề xuất về

1.2.1.3.Về phía Học sinh.
- Chất lượng đầu vào thấp nên ảnh hưởng chung đến kết quả học tập
- Học sinh chưa có phương pháp học tập đúng đắn dẫn đến chưa hiểu bài,
không nắm bắt được kiến thức cơ bản nên hiệu quả học tập chưa cao
- Số học sinh trọ học xa gia đình chưa tự giác và ý thức học tập chưa cao.
- Xét về tâm lý lứa tuổi, các em học sinh lớp 12 đã xuất hiện tính tự giác
trong quá trình hình thành thế giới quan. Nhận thức đã có sự phán xét của một tư
duy phát triển, không phải còn ở mức độ cảm tính. Số học sinh yêu thích tác
8


phẩm Rừng xà nu chiếm không nhiều. Có đến 81% học sinh cho rằng Rừng xà
nu là một tác phẩm tự sự chứ không phải là tác phẩm trữ tình.
2.2.1.4. Phần giới thiệu về tác phẩm và câu hỏi hướng dẫn học bài trong
sách giáo khoa.
Là một tác phẩm hay đòi hỏi chủ thể tiếp nhận phải có một năng lực nhất
định. Việc đưa tác phẩm Rừng xà nu của Nguyễn Trung Thành vào chương
trình văn học lớp 12 là có cơ sở khoa học bởi tác phẩm được đánh giá là có giá
trị đích thực (mang cái độc đáo khác lạ so với các tác phẩm cùng thời), phù hợp
với trình độ tiếp nhận của học sinh lớp 12.
Những câu hỏi thuần tuý về mặt nội dung hoặc nghệ thuật đã được hạn chế.
Tuy nhiên, những câu hỏi này còn rất khái quát. Các câu hỏi dường như mới chỉ tập
trung khai thác ở khía cạnh sử thi. Cảm hứng lãng mạn, các chi tiết nghệ thuật đặc
sắc cũng là một trong những thành công của Nguyễn Trung Thành thông qua tác
phẩm này nhưng cũng chưa thực sự được các nhà soạn giả chú ý tới.
Các câu hỏi hướng dẫn học bài ở Rừng xà nu chưa thực sự khơi gợi được
niềm đam mê của học sinh (chưa quan tâm đến nhu cầu và hứng thú của bản
thân học sinh), còn nặng tính chủ quan của các nhà soạn giả.
2.2.2 Những vấn đề đặt ra.
Tìm hiểu tác phẩm văn học trong nhà trường nói chung và tác phẩm Rừng

Đọc là một hoạt động của con người, dùng mắt để nhận biết các kí hiệu và
chữ viết,dùng trí óc để tư duy và lưu giữ những nội dung mà mình đã đọc và sử
dụng bộ máy phát âm ra âm thanh nhằm truyền đạt đến người nghe.( Theo từ
điển tiếng việt - Viện ngôn ngữ học 2003)
Hiểu là phát hiện và nắm vững mối liên hệ của sự vật, hiện tượng, đối
tượng nào đó và ý nghĩa của mối quan hệ đó. Hiểu còn là sự bao quát hết nội
dung và có thể vận dụng vào đời sống.(.( Theo từ điển tiếng việt - Viện ngôn ngữ
học 2003)
. Giáo viên yêu cầu học sinh tìm đọc những tài liệu viết về Rừng xà nu và
tác giả Nguyễn Trung Thành. Đối với tác phẩm, yêu cầu học sinh đọc kỹ trước
khi lên lớp, hướng dẫn học sinh cách đọc phù hợp trong từng câu, từng chữ.
Việc đọc phải làm vang lên âm hưởng sử thi hào hùng thấm đẫm chất lãng mạn,
thể hiện cuộc đấu tranh anh dũng, bi tráng của đồng bào Xô Man trong cuộc
chạm trán không cân sức với kẻ thù.
Giọng chủ đạo cần đọc của cả tác phẩm là dứt khoát, tự hào, thiêng liêng,
trang trọng. Chú ý tập trung đọc nhiều vào đoạn miêu tả hình tượng Tnú - người
anh hùng vừa mang dấu ấn xã hội Tây Nguyên, vừa là sự biểu hiện của tâm hồn,
tình cảm của con người thời đại; đoạn miêu tả rừng xà nu- một biểu tượng nghệ
thuật độc đáo, biểu tượng cho khát vọng tự do, cho sức mạnh, cho sức sống
mãnh liệt, sự vĩnh cửu bất tận của con người sử thi.
+ Định hướng cho học sinh tiếp nhận truyện ngắn Rừng xà nu thông qua
hoạt động phân tích.
Rừng xà nu của Nguyễn Trung Thành là một truyện ngắn, có rất nhiều vấn
đề cần được khai thác. Tuy nhiên, với thời lượng chỉ là 2 tiết, giáo viên không
thể hướng dẫn học sinh phân tích tất cả các vấn đề theo đúng đặc trưng của
truyện ngắn mà chỉ nên định hướng cho học sinh phân tích hình tượng nghệ
thuật, tình huống truyện, những chi tiết nghệ thuật tiêu biểu (tất cả phải được đặt
trong tính chỉnh thể nghệ thuật của tác phẩm), đích cuối cùng là làm nổi bật cảm
hứng lãng mạn và khuynh hướng sử thi ở tác phẩm.
+ Hướng dẫn học sinh tiếp nhận truyện ngắn Rừng xà nu thông qua hoạt

2.3.1. Mục đích, yêu cầu.
- Kiến thức cơ bản: Giúp học sinh:
+ Nắm được tư tưởng chủ đề của tác phẩm, từ nghệ thuật xây dựng hình
tượng trung tâm (hình tượng cây xà nu, hình tượng tập thể Xô Man anh hùng) hiểu
được vẻ đẹp phẩm chất, sức sống bất diệt của thiên nhiên và con người Tây
Nguyên trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.
+ Nắm được đặc trưng thi pháp (khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng
mạn), những sáng tạo độc đáo trong nghệ thuật viết truyện ngắn của nhà văn
Nguyễn Trung Thành.
- Kỹ năng: Rèn luyện cho học sinh các kỹ năng:
+ Phân tích truyện ngắn theo đặc trưng thi pháp thể loại
+ Bình luận và tự bộc lộ
- Giáo dục: Bồi dưỡng cho học sinh:
+ Tinh thần yêu nước, lòng tự hào dân tộc, tôn trọng và biết ơn giá trị
truyền thống lịch sử của cha ông.
+ Khát vọng vượt lên mọi khó khăn, thử thách; sẵn sàng hy sinh hạnh phúc
riêng vì lợi ích cộng đồng: "Mình vì mọi người".
+ Hiểu biết hơn về thiên nhiên và con người Tây Nguyên.
2.3.2. Tiến trình giờ học: (Tiết 59, 60)
2.3.2.1. ổn định tổ chức.
2.3.2.2. Kiểm tra bài cũ.
2.3.2.3. Bài mới:
a. Hướng dẫn học sinh tìm hiểu tác giả:
- Câu hỏi 1: Cuộc đời Nguyễn Trung Thành có gì nổi bật? Các sáng tác
chính của nhà văn?
- Câu hỏi 2: Phong cách nghệ thuật của Nguyễn Trung Thành có những
nét độc đáo như thế nào?
11



- Đoạn Tnú hồi tưởng lại kỷ niệm: giọng cảm thông chia sẻ.
- Đoạn cụ Mết kể chuyện: giọng trầm hùng, hào sảng (gợi không khí trang
trọng, kính cẩn và huyền thoại).
* Tiến trình tổ chức học sinh tìm hiểu tác phẩm.
* Giáo viên nêu vấn đề: Có nhiều cách tìm hiểu tác phẩm. Theo em, tác
phẩm Rừng xà nu của Nguyễn Trung Thành nên tìm hiểu theo bố cục từng
đoạn, theo nhân vật hay theo cách nào khác?
* Học sinh: Trao đổi, thảo luận theo hình thức nhóm, tổ hoặc lớp học và
phát biểu, trình bày ý kiến chung của tập thể hoặc cá nhân.
* Giáo viên hướng dẫn trả lời: Rừng xà nu là một tác phẩm tự sự nhưng
mang đậm chất trữ tình, có phẩm chất của tiểu thuyết. Nếu áp dụng rập khuôn cách
phân tích theo đặc trưng thi pháp thể loại là tối ưu nhưng cần sử dụng một cách linh

12


hoạt. Chính vì vậy, chúng ta sẽ lựa chọn phân tích theo vấn đề, tìm hiểu những nét
lớn, đặc sắc của tác phẩm.
* Bước 1: Sau khi đọc tác phẩm (kết hợp sự chuẩn bị bài ở nhà thông qua
hệ thống câu hỏi hướng dẫn học bài của sách giáo khoa và giáo viên, vốn tri
thức cá nhân), giáo viên yêu cầu học sinh xác định đề tài, chủ đề, tình huống, cốt
truyện, nghệ thuật kể chuyện của tác phẩm.
Giáo viên hỏi câu hỏi 1: Rừng xà nu ra đời trong hoàn cảnh nào ? Em
hãy tóm tắt một cách ngắn gọn truyện ngắn Rừng xà nu?
Học sinh trả lời:
- Hoàn cảnh ra đời: +Tác phẩm ra đời trong hoàn cảnh mùa hè 1965, Mỹ ồ
ạt đổ quân vào Nam, chuẩn bị cho hàng loạt chiến lược chiến tranh mới. Ban
đầu tác phẩm được đăng trên tạp chí Văn nghệ miền Trung Trung bộ số 2 - 1965,
về sau được in trong tập Trên quê hương những anh hùng Điện Ngọc. Tác
phẩm đến với nhà văn như một thứ định mệnh. Cuộc hành quân cùng Nguyễn



Giáo viên hỏi câu hỏi 4: Có ý kiến cho rằng: Rừng xà nu rất khó lĩnh hội
hết nội dung bởi tác phẩm đã lồng nhiều lời kể với nhau. ý kiến của em?
Học sinh trả lời: Tác phẩm là câu chuyện về cuộc đời người anh hùng
Tnú. Cuộc đời ấy gắn với lịch sử chiến đấu của dân làng Xô Man do cụ Mết kể
lại. Bên cạnh đó còn có lời kể của tác giả, nhân vật Tnú. Sự đan lồng lời kể vẫn
thể hiện được rõ nội dung chính của truyện. Tất cả xoay quanh "Câu chuyện của
một đời được kể trong một đêm".
* Bước 2: Giáo viên hướng dẫn học sinh phân tích hình tượng nhân vật,
hình tượng cây xà nu, rừng xà nu trong tác phẩm.
Hình tượng cây xà nu:
Giáo viên hỏi câu hỏi 6: Tại sao nói, hình tượng cây xà nu, rừng xà nu là
một sáng tạo nghệ thuật độc đáo của nhà văn Nguyễn Trung Thành?
Học sinh trả lời: Trong kết cấu của truyện, cây xà nu là hình tượng nghệ
thuật để liên kết các sự kiện, các chi tiết. Xà nu được miêu tả với hai bút pháp: tả
thực và tượng trưng.
- Xà nu qua bút pháp tả thực:
+ Mang vẻ đẹp hùng vĩ: Thân mọc thẳng, ngọn lao lên trời, ham ánh sáng,
có sức sống bất diệt.
+ Mang vẻ đẹp lãng mạn: Màu sắc, mùi vị, tư thế.
=> Để trình bày mạch cảm xúc của chính mình sang người đọc, tác giả
khéo léo sử dụng hàng loạt động từ, trạng từ gây cảm giác mạnh, bút pháp so
sánh, thủ pháp điện ảnh để miêu tả xà nu. Qua hình tượng xà nu, nhà văn đã tạo
dựng thành công một khung cảnh hoành tráng làm nền cho sự xuất hiện nhân
vật, một không gian thực, cụ thể, đậm đà chất Tây Nguyên, tạo cho tác phẩm
một âm hưởng trữ tình, hào hùng, giàu chất thơ.
- Xà nu qua bút pháp tượng trưng:
+ Hình ảnh cây xà nu được lặp lại suốt chiều dài tác phẩm.
+ Có mặt trong mọi sinh hoạt của đời sống người dân Xô Man.

vật Tnú.
Học sinh trả lời: -Tnú là con người gan góc dũng cảm, táo bạo và trung thực.
* Khi nhỏ:
+ Cùng Mai vào rừng tiếp tế cho cán bộ.
+ Làm liên lạc: không đi theo lối mòn, lựa chỗ thác mạnh vượt qua.
+ Học chữ: tự đập đầu trừng phạt.
+ Giặc bắt: dũng cảm không khai.
* Khi trưởng thành: Thay anh Quyết làm cán bộ. Bị giặc bắt, đốt mười đầu
ngón tay nhưng vẫn chiến đấu. Tham gia giải phóng quân. Tnú không phải là
chú bé Tây Nguyên như trước (chiến đấu tự phát) mà trở thành giải phóng quân
chiến đấu cho một tổ chức có tính tự giác.
- Tnú là người có lòng căm thù giặc sâu sắc và có tính kỷ luật cao.
+ Lòng căm thù giặc xuất phát từ chính tội ác của kẻ thù đã gây ra cho gia
đình, quê hương và cuộc đời anh. Đối với anh, kẻ thù chỉ có một hình dáng, một
khuôn mặt: " Đứa nào cũng là thằng Dục".
+ Nhớ buôn làng nhưng chỉ về thăm theo đúng quy định.
- Tnú là người rất giàu lòng yêu thương:
+ Yêu thương dân làng (cả làng vui mừng đón tiếp anh, anh nhớ tiếng chày).
+ Yêu thương vợ con: chỉ có tay không vẫn xông vào giữa bọn giặc để cứu
vợ con. Hình ảnh Mai lúc nào cũng hiện về trong tâm trí anh (kỷ niệm khi về
đến đầu làng, khi nhìn thấy Dít).
Giáo viên hỏi câu hỏi 9: Em có cảm nghĩ gì về hình ảnh bàn tay Tnú? Hình
tượng nhân vật Tnú giúp em hiểu thêm gì về cuộc đấu tranh chống Mỹ cứu nước của
người dân Tây Nguyên?
Học sinh trả lời:
+ Đôi bàn tay Tnú là một chi tiết nghệ thuật đặc sắc được tác giả thể hiện
để làm nổi bật tính cách nhân vật cũng như hiện thực đấu tranh khốc liệt của
nhân dân Miền Nam trong thời kỳ đầu đồng khởi. Đôi bàn tay lúc lành lặn là bàn
tay tình nghĩa. Khi tàn tật rực lửa căm thù. Chính qua đôi bàn tay tàn tật (tàn
nhưng không phế), tác giả đã tố cáo tội ác kẻ thù, giúp người dân Xô Man rút ra

+ Là người có trách nhiệm với công việc.
+ Giàu lòng yêu thương đồng chí, đồng loại.
+ Được dân làng rất mực thương yêu.
Nhân vật bé Heng: Nhanh nhẹn, thông minh, sớm mang trong mình dòng
máu cha anh. Là hiện thân của nhân vật Tnú ngày nhỏ và dự báo một Tnú trưởng
thành trong tương lai.
* Bước 3: Giáo viên hướng dẫn học sinh tự bộc lộ cảm xúc (trao đổi, thảo
luận, đưa ra ý kiến chung hoặc riêng) trong việc lựa chọn những chi tiết hay,
tình huống độc đáo, cái mới, lạ v.v của tác phẩm để phân tích.
Giáo viên có thể đưa ra một số câu hỏi để học sinh tranh luận trước khi
chuyển sang phần tổng kết như sau:
(1) Về bí mật của truyện ngắn Rừng xà nu, nhà văn Nguyễn Trung Thành
tự nhận xét: "Rừng xà nu là câu chuyện của một đời được kể trong một đêm",
vậy tại sao tác giả lại chọn nhan đề của tác phẩm là Rừng xà nu? Nếu thay thế
bằng một nhan đề khác, giá trị của tác phẩm có thay đổi?
(2) Đọc truyện ngắn Rừng xà nu, chi tiết nào để lại trong em ấn tượng sâu
sắc nhất? Vì sao?
16


(3) Nếu đặt em vào tình huống của Tnú khi phải chứng kiến cảnh người
thân bị giặc tra tấn, em sẽ làm cách nào: ra cứu hay im lặng để giữ bí mật cho
cách mạng ?
Sau khi học sinh trả lời, giáo viên có thể bổ sung hoặc tổng kết ý chính
cho các em về những vấn đề ở các câu hỏi trên.
*Bước 4: Giáo viên định hướng tổng kết và hướng dẫn học sinh học bài ở nhà.
+ Rừng xà nu là tác phẩm được viết theo khuynh hướng sử thi và cảm hứng
lãng mạn. Tác phẩm là bản anh hùng ca ca ngợi sức mạnh cộng đồng, ca ngợi một
sự sống không thể nào dập tắt, một tư thế sống không biết đến sự cúi đầu, một
tình yêu lý tưởng cháy bỏng của người dân Xô Man nói riêng và nhân dân Tây

vấn đề mà giáo viên đưa ra, giáo viên không áp đặt cách hiểu, cách cảm nhận
của mình cho học sinh. Chính điều đó đã tạo được bầu không khí văn chương
thực sự trong giờ học. Với giờ học như vậy, không những học sinh cảm thấy say
17


mê với môn học hơn bởi mình được làm chủ kiến thức mà còn góp phần hình
thành những năng lực văn học ở các em.
So sánh, đối chiếu số liệu điều tra sự cảm thụ của học sinh về tác phẩm này
ở học sinh có cùng trình độ khi thực hiện hai phương pháp( phương pháp cũ và
phương pháp dạy học theo đặc trưng thi pháp thể loại )
Kết quả dạy theo phương pháp cũ
Lớp 12 A :sĩ số 35
Mức độ hiểu bài
Tốt
Khá
Trung
Yếu
bình
3
7
12
13
Kết quả dạy học theo phương pháp mới
Lớp 12 B : Sĩ số 35
Mức độ hiểu bài
Tốt
Khá
Trung
Yếu

18


Từ việc lựa chọn các phương pháp và biện pháp dạy- học truyện ngắn
Rừng xà nu tôi mong muốn tìm ra con đường, cách thức dạy - học thể loại
truyện ngắn nói chung nhằm nâng cao hiệu quả dạy - học văn hiện nay trong nhà
trường THPT. Đó là: tiếp cận đồng bộ (qua hoạt động đọc), phân tích hệ thống
câu hỏi và trao đổi đánh giá .v.v. Dưới sự dẫn dắt, định hướng của giáo viên, học
sinh không chỉ nắm bắt được giá trị độc đáo của tác phẩm một cách có hệ thống,
chính xác, hoàn thiện mà còn kích thích tinh thần tự học, tự chiếm lĩnh tác
phẩm, tạo niềm hứng thú say mê ở các em.
Tôi đã cố gắng để đạt kết quả như ý muốn, song, do còn nhiều hạn chế về
năng lực, chắc chắn không thể tránh khỏi những thiếu sót. Rất mong nhận được
sự chỉ bảo, những ý kiến đóng góp của các thầy cô giáo và các bạn để tôi có thể
hoàn thiện được đề tài nghiên cứu một cách tốt và có ý nghĩa hơn.
XÁC NHẬN CỦA THỦ TRƯỞNG
ĐƠN VỊ
......................................................................
......................................................................
......................................................................
......................................................................
......................................................................
......................................................................
......................................................................

Lang Chánh, ngày 23 tháng 4 năm 2017

Tôi xin cam đoan đây là SKKN của
mình viết, không sao chép nội dung
của người khác