CÁCH THỨC TỔ CHỨC MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG
NGOÀI GIỜ LÊN LỚP MÔN ĐỊA LÍ LỚP 12
THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN CÁC NĂNG LỰC HỌC SINH
TRẦN XUÂN TIẾP
Trường THPT Võ Trường Toản, Đồng Nai
Tóm tắt: Tổ chức các HĐNGLL môn Địa lí lớp12 là những hoạt động dạy
học tiếp nối, bổ sung, hỗ trợ các hoạt động dạy học trên lớp; giúp học sinh
củng cố, bổ sung, nâng cao và mở rộng các kiến thức địa lí Việt Nam đã
được học trên lớp. Tạo môi trường học tập mới, học sinh có điều kiện để
phát huy tính tích cực, chủ động trong học tập, hình thành và phát triển
được những năng lực cần thiết. Trong phạm vi bài báo này, chúng tôi tập
trung vào nghiên cứu cách thức tổ chức một số hình thức HĐNGLL môn Địa
lí lớp 12 có tính hợp lí, phù hợp thực tiễn góp phần nâng cao hiệu quả dạy và
học môn Địa lí ở các trường phổ thông.
Từ khóa:
 
  Tổ chức; Hoạt động ngoài giờ lên lớp; Môn Địa lí lớp 12; Năng
lực học sinh.

1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Trong quá trình đổi mới nội dung và phương pháp dạy học môn Địa lí hiện nay, việc đa
dạng hóa các hình thức tổ chức dạy học là một yêu cầu cấp thiết. Trong đó, tổ chức cho
học sinh các hoạt động ngoài giờ lên lớp (HĐNGLL) môn Địa lí là một bộ phận của quá
trình dạy học địa lí. Đây là những hoạt động học tập học sinh có thể chủ động về mặt
thời gian, học sinh được học tập địa lí trên cơ sở những hoạt động thực tiễn; học sinh
phát huy được tính tích cực, chủ động trong quá trình học tập, học sinh có điều kiện để
tự học, tự nghiên cứu; tiếp thu kiến thức một cách sinh động, nhẹ nhàng đem lại hứng
thú, ham muốn học tập môn Địa lí.
Tổ chức các HĐNGLL môn Địa lí là những hình thức rất hiệu quả để hình thành, phát
triển cho học sinh các năng lực cần thiết. Định hướng xây dựng Chương trình giáo dục
phổ thông sau năm 2015 đã nêu “Các hoạt động giáo dục trong nhà trường phổ thông

2. HOẠT ĐỘNG NGOÀI GIỜ LÊN LỚP MÔN ĐỊA LÍ
2.1. Khái niệm hoạt động ngoài giờ lên lớp môn Địa lí
HĐNGLL môn Địa lí là một bộ phận của quá trình dạy học địa lí, là hình thức tổ chức
dạy học ngoài giờ học môn Địa lí trên lớp. HĐNGLL môn Địa lí là những hoạt động
dạy học tiếp nối, bổ sung, hỗ trợ các hoạt động dạy học trên lớp, là những hoạt động học
tập để học sinh bổ sung, củng cố, nâng cao, mở rộng các kiến thức địa lí đã được học
trên lớp. Ngoài ra, một số HĐNGLL môn Địa lí còn được tổ chức dựa trên sự tự nguyện
tham gia của một số học sinh, có hứng thú yêu thích bộ môn Địa lí và ham muốn tìm
tòi, sáng tạo các nội dung học tập địa lí.
2.2. Các hình thức hoạt động ngoài giờ lên lớp môn Địa lí
Các hình thức HĐNGLL môn Địa lí rất đa dạng, theo tác giả Nguyễn Đức Vũ “Nếu
dựa vào loại hình hoạt động, có thể chia các hình thức HĐNGLL môn Địa lí thành các
hình thức như: Bảng tin địa lí, câu lạc bộ địa lí, đố vui địa lí, triển lãm địa lí, các cuộc
thi, báo cáo chuyên đề...” [3, tr. 23]. Mỗi hình thức HĐNGLL môn Địa lí có nội dung
riêng, được đặc trưng bởi phương pháp tiến hành và cách thức tổ chức thích hợp
2.3. Vai trò của các hoạt động ngoài giờ lên lớp trong dạy học Địa lý
HĐNGLL môn Địa lí góp phần tích cực vào việc nâng cao, mở rộng vốn tri thức của
học sinh, rèn luyện các kĩ năng địa lí, tăng cường hứng thú học tập bộ môn.
HĐNGLL môn Địa lí tạo môi trường học tập cần thiết để học sinh phát triển các năng
lực cho học sinh (năng lực tự học, năng lực tổ chức, năng lực giao tiếp, năng lực tư duy,
năng lực quan sát, năng lực hợp tác, năng lực công nghệ thông tin và truyền thông, và
các năng lực tham gia các hoạt động thực tiễn…).
HĐNGLL môn Địa lí là hình thức rất hiệu quả để giáo dục học sinh với nhiều chủ đề đa
dạng như: Giáo dục kĩ năng sống, giáo dục môi trường, giáo dục dân số, giáo dục về tài
nguyên môi trường biển, đảo...
Tổ chức các HĐNGLL môn Địa lí là cơ hội để hình thành và phát triển các năng lực cần
thiết cho học sinh, phát huy được năng khiếu, sở trường của mỗi học sinh; tạo môi
trường học tập tích cực, thân thiện, học tập gắn liền với thực tiễn.
Các HĐNGLL môn địa lí giúp học sinh vận dụng được những kiến thức địa lí đã được
học trên lớp vào thực tiễn, làm nhận thức của học sinh trở nên sâu sắc và hoàn chỉnh hơn.

chuyên đề, triển lãm, trò chơi, dạ hội địa lí, liên hoan văn nghệ, khảo sát địa phương…
Năng lực hợp tác: Học sinh phát triển được năng lực này thông qua quá trình hợp tác
với các bạn trong nhóm (lớp) và cộng đồng để thực hiện các nhiệm vụ HĐNGLL môn
Địa lí.
Năng lực sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông (CNTT&TT): Hiện nay, việc
giao nhiệm vụ HĐNGLL môn Địa lí cho học sinh thông qua các phương tiện
CNTT&TT ngày càng phổ biến, học sinh phải biết lựa chọn và sử dụng hiệu quả
CNTT&TT để thực hiện các hoạt động hay trình bày các kết quả hoạt động.
Năng lực đánh giá, tự đánh giá kết quả hoạt động: Thông qua việc tham gia các
HĐNGLL môn Địa lí, học sinh đánh giá kết quả hoạt động của mình và của các bạn, tham
gia trao đổi thảo luận về kết quả thực hiện được của bản thân và của các bạn trong tập thể.
Học sinh tự điều chỉnh hành vi của bản thân khi tham gia các hoạt động tập thể…
3. KHẢ NĂNG TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOÀI GIỜ LÊN LỚP TRONG DẠY
HỌC MÔN ĐỊA LÍ 12 THPT
Môn Địa lí lớp 12 cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản về tự nhiên, kinh tế xã hội của đất nước và của địa phương các em sinh sống; đây là những vấn đề mang


Ket-noi.com
Ket-noi.com kho
kho tai
tai lieu
lieu mien
mien phi
phi
82

TRẦN XUÂN TIẾP

tính thực tiễn cao đòi hỏi học sinh phải có một quá trình tìm hiểu và trải nghiệm thì mới
có thể nắm vững được. Trong chương trình Địa lí THPT, môn Địa lí lớp 12 có nhiều

Các sản phẩm học sinh trưng bày trong triển lãm địa lí có thể là: tranh ảnh, mẫu vật,
hình vẽ, mô hình học sinh tự làm, các sản phẩm học sinh tự thiết kế, các bài viết về các
chủ đề kiến thức địa lí Việt Nam.
Tổ chức cho học sinh thực hiện triển lãm địa lí đối với HĐNGLL môn Địa lí lớp 12
giáo viên có thể thực hiện theo quy trình sau:


CÁCH THỨC TỔ CHỨC MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG NGOÀI GIỜ LÊN LỚP...

83


 

Bước 1: Xác định chủ đề, mục tiêu của triển lãm
Các chủ đề có thể sử dụng cho học sinh thực hiện triển lãm trong chương trình môn Địa
lí lớp 12 rất đa dạng với các chủ đề như: Những thành tựu của nền kinh tế Việt Nam, sự
đa dạng các loại tài nguyên, các ngành kinh tế của Việt Nam, các loại tài nguyên biển
Việt Nam, các cảnh đẹp của biển Việt Nam, Địa lí địa phương, ô nhiễm môi trường địa
phương, biến đổi khí hậu ở địa phương, thiên tai của địa phương, các mô hình nghiên
cứu khoa học của học sinh về các chủ đề địa lí ( Mô hình nhà sống chung với lũ ở Đồng
bằng sông Cửu Long, mô hình nước tưới tự động trong nông nghiệp...), sự phân hóa tự
nhiên ở nước ta, văn hóa các cộng đồng dân tộc.... Chủ đề triển lãm có thể do giáo viên
lựa chọn hoặc giáo viên thảo luận với học sinh để cùng lựa chọn.
Mục tiêu của triển lãm địa lí xác định cụ thể một số vấn đề như: nội dung giáo dục, kiến
thức cần đạt, các kĩ năng cần có để thực hiện các hoạt động, thái độ trong quá trình
thực hiện và tham gia hoạt động triển lãm của học sinh.
Bước 2: Lập kế hoạch và thành lập ban tổ chức triển lãm
Lập kế hoạch triển lãm địa lí cho học sinh khối 12 cần cụ thể một số nội dung như: Mục
đích tổ chức, thời gian triển lãm, thể lệ tham gia triển lãm, các yêu cầu của sản phẩm


TRẦN XUÂN TIẾP

Học sinh quan sát các sản phẩm của nhau, đặt câu hỏi, bày tỏ ý kiến bình luận trao đổi
kinh nghiệm lẫn nhau. Giáo viên có thể dùng bảng câu hỏi theo hình thức trắc nghiệm
để đánh giá kết quả nhận thức của những học sinh tham gia triển lãm.
4.2. Tham quan địa lí
Tham quan địa lí là một hình thức tổ chức dạy học ngoài lớp giúp học sinh được học
ngoài hiện trường, thực tế như: Xí nghiệp, đồng ruộng, khu chăn nuôi, nhà bảo tàng, di
tích lịch sử văn hóa, ao, hồ... Theo các tác giả Nguyễn Đức Vũ và Phạm Thị Sen “ tham
quan có tác dụng nhiều mặt đối với sự phát triển của học sinh, các em có điều kiện tiếp
xúc trực tiếp với các nội dung đã được học ở trên lớp nắm bài học cụ thể hơn, liên hệ
thực tế với bài học, phát triển các kĩ năng, bồi dưỡng hứng thú học tập...” [4, tr. 97].
Tham quan trong dạy học NGLL môn Địa lí lớp 12, giúp học sinh có điều kiện mở
rộng, củng cố và bổ sung những kiến thức trong chương trình môn Địa lí lớp 12 và kiến
thức địa lí địa phương; bồi dưỡng lòng yêu quê hương, đất nước, thị hiếu thẩm mĩ và
định hướng giá trị đối với hiện thực khách quan.
Thông qua hoạt động tham quan, học sinh bộc lộ được cá tính, sở trường năng khiếu...
giúp giáo viên định hướng tốt hơn trong công tác giáo dục; là cơ hội để học sinh phát
triển và rèn luyện một số năng lực cần thiết như: năng lực giao tiếp, năng lực tư duy,
năng lực quan sát, năng lực hợp tác, năng lực tìm kiếm và xử lí thông tin và năng lực
tham gia các hoạt động thực tiễn… Những điều nhận thức được trong quá trình tham
quan giúp học sinh có thêm vốn sống để liên hệ bài trên lớp với thực tiễn, tạo hứng thú
học tập bộ môn.
Tổ chức cho học sinh tham quan trong dạy học ngoài giờ lên lớp môn Địa lí lớp 12 giáo
viên có thể thực hiện theo quy trình sau:
Bước 1. Xác định mục tiêu, chủ đề tham quan
Mục tiêu tham quan là mở rộng, củng cố, nâng cao và bổ sung những kiến thức cho một
bài học, một chủ đề kiến thức, một chương, học kì hoặc cho nội dung Địa lí địa phương
trong chương trình môn Địa lí lớp 12.

Ví dụ: Khi tổ chức học sinh tham quan tìm hiểu đặc điểm của hệ sinh thái vùng biển; giáo
viên cần hướng dẫn học sinh cách quan sát về các dạng địa hình, chụp ảnh tư liệu, lấy
mẫu đá khoáng vật, cách đo độ cao sóng, tìm hiểu về chu kì triều cường ở địa phương...
Học sinh thực hiện theo hướng dẫn của giáo viên, tôn trọng nội quy, quan sát, ghi chép,
thảo luận, trả lời các câu hỏi do giáo viên đặt ra.
Giáo viên đặt các câu hỏi yêu cầu học sinh quan sát để làm rõ thêm nội dung kiến thức
địa lí đã học tại trường, giáo viên trả lời các câu hỏi của học sinh về vấn đề tham quan.
Giáo viên yêu cầu học sinh thu thập các hiện vật, ghi chép những nội dung mới tiếp thu
được, chụp ảnh làm tài liệu lưu trữ phục vụ học tập và hỗ trợ tư liệu cho các HĐNGLL
khác (triển lãm địa lí, bảng tin địa lí…).
Bước 4. Tổng kết đánh giá
Giáo viên tổng kết các nội dung tham quan, nhận xét thái độ học tập làm việc của học
sinh, giải đáp thắc mắc của học sinh, tổ chức cho học sinh thảo luận làm rõ những vấn
đề chưa hiểu vào cuối buổi tham quan trước khi ra về.
Khi đã hoàn thành chương trình tham quan, giáo viên giới hạn một khoảng thời gian
nhất định để học sinh thực hiện bài thu hoạch và báo cáo kết quả tham quan. Kết quả
thu hoạch tham quan của học sinh có thể được thực hiện dưới một số hình thức như: Bài
báo cáo, bộ sưu tập ảnh có thuyết minh, bộ sưu tập mẫu vật có thuyết minh…Các báo
cáo kết quả tham quan được trình bày trong các buổi sinh hoạt HĐNGLL môn Địa lí,
các bộ sưu tập có thể trưng bày ở phòng bộ môn hay trên bảng tin nhà trường.
4.3. Viết báo cáo chuyên đề ngoài giờ lên lớp môn Địa lí lớp 12
Viết báo cáo chuyên đề là một dạng bài thực hành địa lí, mà trong đó dưới sự hướng
dẫn của giáo viên học sinh tự thực hiện việc thu thập, phân tích, tổng hợp, khái quát hoá
thông tin địa lí; sau đó viết và trình bày báo cáo trước lớp hoặc trước nhóm. Viết báo
cáo chuyên đề là dạng bài thực hành rất quan trọng trong chương trình môn Địa lí
THPT, học sinh phải vận dụng nhiều kĩ năng để thực hiện; “Viết báo cáo chuyên đề là


Ket-noi.com
Ket-noi.com kho

lí địa phương...
Bước 2. Lập kế hoạch thực hiện báo cáo chuyên đề
Tổ bộ môn địa lí lập kế hoạch thực hiện báo cáo chuyên đề chung cho tất cả các lớp học
sinh khối 12, kế hoạch cần cụ thể một số nội dung như: Mục đích yêu cầu của báo cáo,
cách thức trình bày, thời gian thực hiện …
Bước 3: Tổ chức học sinh thực hiện báo cáo
Giáo viên hướng dẫn học sinh xây dựng đề cương bài báo cáo; định hướng nguồn tài
liệu cần thu thập, học sinh tiến hành thu thập thông tin từ các nguồn: Sách giáo khoa, tư
liệu tham khảo địa lí Việt Nam, báo tạp chí, tư liệu địa lí địa phương, Átlát địa lí Việt
Nam, các bài viết, nguồn thông tin từ trên mạng Internet…
Giáo viên hướng dẫn học sinh cách xử lí, sắp xếp thông tin tư liệu trước khi tiến hành
viết báo cáo; cách viết bài báo cáo (tên vấn đề, địa điểm, thời gian mục đích và nhiệm
vụ cụ thể của hoạt động, trình bày mô tả kết quả đã thực hiện được).


CÁCH THỨC TỔ CHỨC MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG NGOÀI GIỜ LÊN LỚP...

87


 

Bước 4: Đánh giá kết quả thực hiện
Giáo viên bộ môn Địa lí chấm các bài viết và phần trình bày báo cáo của học sinh lớp
mình đang dạy nhận xét, đánh giá kết quả thực hiện; chọn những bài viết hay tham gia
báo cáo chuyên đề cấp trường.
Thành lập Ban giám khảo tổ chức cho học sinh báo cáo chuyên đề cấp trường vào các
buổi sinh hoạt NGLL môn Địa lí lớp 12, chấm và phát giải cho học sinh. Chọn những
bài báo cáo đạt giải dán trên bảng tin nhà trường làm tư liệu tham khảo cho học sinh.
4.4. Tổ chức dạy học NGLL môn Địa lí lớp 12 thông qua Website


Ket-noi.com
Ket-noi.com kho
kho tai
tai lieu
lieu mien
mien phi
phi
88

TRẦN XUÂN TIẾP

- Đánh giá kết quả hoạt động: Sử dụng website để đánh giá về mức độ hiểu và vận
dụng các kiến thức môn Địa lí lớp 12 cho học sinh, thông qua hệ thống câu hỏi trắc
nghiệm về kiến thức được để dưới dạng các bài kiểm tra. Học sinh chỉ việc đăng nhập
và thực hiện bài kiểm tra đã xây dựng sẵn trên Website.
4.5. Phương thức đánh giá kết quả học tập trong các hoạt động ngoài giờ lên lớp
môn Địa lí lớp 12
Đánh giá kết quả học tập của học sinh trong các HĐNGLL môn Địa lí lớp 12 được dựa
trên kết quả đầu ra của một quá trình HĐNGLL trong một khoảng thời gian nhất định.
Nội dung đánh giá về các mặt như: kiến thức, kỹ năng, thái độ, hành vi của học sinh; kết
hợp giữa đánh giá cá nhân và đánh giá tập thể.
Có nhiều cách thức để đánh giá kết quả học tập của học sinh trong các HĐNGLL môn
Địa lí lớp 12 như: sử dụng các câu hỏi mở, phiếu hỏi, câu hỏi trắc nghiệm, phỏng vấn
trực tiếp học sinh để đánh giá về mức độ hiểu và vận dụng các kiến thức môn Địa lí lớp
12. Đánh giá kết quả HĐNGLL qua các sản phẩm hoạt động của học sinh (bài thu hoạch
bài báo cáo chuyên đề, các sản phẩm triển lãm, bộ sưu tập tranh ảnh, mẫu vật, bảng tin
địa lí,...).
Mặt khác, giáo viên cần quan sát các hoạt động của học sinh để đánh giá tinh thần thái
độ và tinh thần trách nhiệm của cá nhân, của tập thể học sinh trong quá trình chuẩn bị và

[3]
[4]

Bộ Giáo dục và Đào tạo (2007). Sách giáo khoa Địa lí lớp 12, NXB Giáo dục.
Bộ Giáo dục và Đào tạo (2013). Thí điểm phát triển chương trình giáo dục nhà
trường phổ thông, Tài liệu tập huấn dự án phát triển giáo viên THPT và TCCN, Hà
Nội.
Nguyễn Đức Vũ (2007). Kĩ thuật dạy hoc Địa lí ở trường phổ thông, NXB Giáo dục,
Hà Nội.
Nguyễn Đức Vũ - Phạm Thị Sen (2004). Đổi mới phương pháp dạy học địa lý ở trung
học phổ thông, NXB Giáo dục, Hà Nội.

Title: ORGANIZING EXTRACURRICULAR ACTIVITIES FOR
GEOGRAPHY TOWARDS DEVELOPMENT OF STUDENTS CAPACITY

12th

GRADE

Abstract: Organizing extracurricular activities for grade 12th geography are continued teaching
activities, additional support teaching activities in the classroom, helping students reinforce and
supplement, enhance and expand the Vietnam geographical knowledge is learned in the
classroom. Creating new a learning environment, students have the conditions to promote
positive learning initiative in forming and developing the necessary capacity. This article focus
on the study of how organizations some form of extracurricular activities subjects Geography
grade 12th reasonable, appropriate, practical contribute to improving the effectiveness of
teaching and learning geography in high schools.
Keywords: Organizations; Extracurricular activities; Subjects Geography grade 12th; Ability
students.