BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐẠO TẠO

BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT

VIỆN KHOA HỌC LÂM NGHIỆP VIỆT NAM

VƯƠNG ĐỨC HÒA

NGHIÊN CỨU TÍNH ĐA DẠNG THỰC VẬT THÂN GỖ VÀ
ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC CỦA MỘT SỐ KIỂU RỪNG
TẠI VƯỜN QUỐC GIA BÙ GIA MẬP,
TỈNH BÌNH PHƯỚC

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LÂM NGHIỆP

Hà Nội, tháng 01/ 2019


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐẠO TẠO

BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT

VIỆN KHOA HỌC LÂM NGHIỆP VIỆT NAM

VƯƠNG ĐỨC HÒA

NGHIÊN CỨU TÍNH ĐA DẠNG THỰC VẬT THÂN GỖ VÀ
ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC CỦA MỘT SỐ KIỂU RỪNG
TẠI VƯỜN QUỐC GIA BÙ GIA MẬP,
TỈNH BÌNH PHƯỚC


Xin trân trọng cảm ơn sự hỗ trợ, giúp đỡ của Ban Giám đốc và Cán bộ Vườn
Quốc gia Bù Gia Mập, tỉnh Bình Phước trong hoạt động nghiên cứu, ngoại nghiệp
của nghiên cứu sinh.
Xin chân thành cảm ơn các nhà khoa học, các nhà nghiên cứu Viện Sinh thái
học Miền Nam đã đến Vườn cùng với tác giả nghiên cứu về thực vật, giúp tác giả
định danh một số loài thực vật.
Xin được cảm ơn các bạn đồng nghiệp - những người đi trước đã động viên
giúp đỡ tôi trong chuyên môn, cũng như một số chuyên ngành khác mà tôi còn
khiếm khuyết.
Cuối cùng, tôi xin được gửi lời cảm ơn tới những người thân trong gia đình, đã
động viên, chia sẻ, giúp đỡ tôi cả về tinh thần và vật chất để tôi yên tâm hoàn thành
luận án.
Một lần nữa tôi xin trân trọng cảm ơn tới tất cả những sự giúp đỡ quý báu đó.
Hà Nội, ngày 25 tháng 1 năm 2019
Tác giả luận án


iii

MỤC LỤC
Nội dung

Trang

LỜI CAM ĐOAN.....................................................................................................i
LỜI CẢM ƠN..........................................................................................................ii
MỤC LỤC............................................................................................................... iii
CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN.............................................................vi
DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU.........................................................................vii
DANH MỤC CÁC HÌNH ẢNH............................................................................xv

1.4. Nhận xét và đánh giá chung...........................................................................28
Chương 2................................................................................................................30
ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU....................30
2.1. Đối tượng và địa điểm nghiên cứu.................................................................30
2.2. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu.............................31
2.2.1. Điều kiện tự nhiên.......................................................................................31
2.2.2. Điều kiện kinh tế - xã hội............................................................................32
2.3. Nội dung nghiên cứu.......................................................................................33
2.4. Phương pháp nghiên cứu...............................................................................34
2.4.1. Cách tiếp cận...............................................................................................34
2.4.2. Các phương pháp nghiên cứu....................................................................36
Chương 3................................................................................................................47
KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN...............................................................................47
3.1. Đánh giá tài nguyên và đa dạng sinh học ở VQG Bù Gia Mập...................47
3.1.1. Thảm thực vật rừng VQG Bù Gia Mập....................................................47
3.1.2. Đa dạng các trạng thái rừng......................................................................53
3.2. Tính đa dạng thực vật thân gỗ của hai kiểu rừng........................................58
3.2.1. Tính đa dạng của kiểu rừng Rkx...............................................................58
3.2.2. Tính đa dạng của kiểu rừng Rkn...............................................................71
3.2.3. So sánh tính đa dạng của kiểu rừng Rkx và Rkn.....................................82
3.3. Đặc điểm cấu trúc của hai kiểu rừng Rkx và Rkn.......................................90
3.3.1. Đặc điểm cấu trúc của kiểu rừng Rkx.......................................................90
3.3.2. Đặc điểm cấu trúc của kiểu rừng Rkn.....................................................102


v

3.3.3. Quan hệ giữa cấu trúc và đa dạng thực vật của hai kiểu rừng Rkx và
Rkn........................................................................................................................ 113
3.4. Phân tích một số nguyên nhân gây suy giảm tính đa dạng thực vật và đề

Đường kính ngang ngực
Đa dạng sinh học
Loài nguy cấp
Tiết diện ngang
Hệ sinh thái
Chiều cao vút ngọn
Loài thực vật nghiêm cấm khai thác và sử dụng vì mục đích thương mại

IIA

Loài thực vật hạn chế khai thác và sử dụng vì mục đích thương mại

IUCN

Tổ chức bảo tồn thiên nhiên quốc tế (International Union for the

KBT
LR
MAE
MAPE

Conservation of Nature and Nature Resources).
Khu Bảo tồn
Loài ít nguy cấp
Sai lệch tuyệt đối trung bình.
Sai lệch tuyệt đối trung bình theo phần trăm.

NĐ32
Nxb
OTCDV

vii

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU
Nội dung

Trang

LỜI CAM ĐOAN.....................................................................................................i
LỜI CẢM ƠN..........................................................................................................ii
MỤC LỤC............................................................................................................... iii
CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN.............................................................vi
DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU.........................................................................vii


viii

DANH MỤC CÁC HÌNH ẢNH............................................................................xv
PHẦN MỞ ĐẦU......................................................................................................1
1. Tính cấp thiết của đề tài luận án........................................................................1
2. Mục tiêu của nghiên cứu.....................................................................................3
2.1. Về khoa học......................................................................................................3
2.2. Về thực tiễn......................................................................................................3
3. Phạm vi và giới hạn nghiên cứu..........................................................................3
4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn............................................................................4
4.1. Ý nghĩa khoa học.............................................................................................4
4.2. Ý nghĩa thực tiễn..............................................................................................5
5. Những đóng góp mới của luận án.......................................................................5
6. Cấu trúc của luận án...........................................................................................5
Chương 1..................................................................................................................5
TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU................................................................5

Hình 2.1: Sơ đồ tổng quát phương pháp nghiên cứu..........................................35
2.4.2. Các phương pháp nghiên cứu....................................................................36
2.4.2.1. Phương pháp đánh giá tài nguyên đa dạng thực vật VQG Bù Gia Mập
................................................................................................................................. 36
2.4.2.2. Phương pháp nghiên cứu tính đa dạng thực vật thân gỗ của hai kiểu
rừng........................................................................................................................36
Bảng 2.2: Thông tin các OTC trong khu vực nghiên cứu...................................36
Hình 2.2: Bố trí các OTC trên bản đồ Google Earth.........................................38
Hình 2.3: Sơ đồ các ô thứ cấp trong OTCDV nghiên cứu..................................38
2.4.2.3. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm cấu trúc và xem xét mối quan hệ
giữa đa dạng và cấu trúc rừng..............................................................................43
2.4.2.4. Phương pháp nghiên cứu những nguyên nhân và đề xuất các biện
pháp bảo tồn đa dạng thực vật VQG Bù Gia Mập..............................................46
Chương 3................................................................................................................47
KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN...............................................................................47
3.1. Đánh giá tài nguyên và đa dạng sinh học ở VQG Bù Gia Mập...................47
3.1.1. Thảm thực vật rừng VQG Bù Gia Mập....................................................47
3.1.1.1. Hiện trạng phân chia các kiểu thảm thực vật ở VQG Bù Gia Mập.....47


x

3.1.1.2. Đặc điểm phân bố, cấu trúc, diện tích các xã hợp thực vật..................50
3.1.2. Đa dạng các trạng thái rừng......................................................................53
3.1.2.1. Diện tích các loại đất, loại rừng..............................................................53
Bảng 3.1: Hiện trạng rừng theo kiểu rừng ở VQG Bù Gia Mập........................54
Hình 3.2: Bản đồ hiện trạng rừng VQG Bù Gia Mập.........................................55
3.1.2.2. Đặc điểm các trạng thái rừng..................................................................55
3.1.3. Đa dạng về thành phần loài thực vật..........................................................57
Bảng 3.2: Đa dạng thực vật qua các nghiên cứu ở VQG Bù Gia Mập...............57

Hình 3.11: Quan hệ giữa các họ thực vật thuộc kiểu rừng Rkn.........................73
Bảng 3.8: Kết cấu đa dạng thành phần loài các QXTV của kiểu rừng Rkn.....73
3.2.2.2. Các chỉ số đa dạng thực vật của kiểu rừng Rkn....................................74
Bảng 3.9: Chỉ số đa thực vật các trạng thái rừng của kiểu Rkn........................75
Hình 3.12: Đường cong ưu thế K-Dominance của kiểu rừng Rkn.....................76
Bảng 3.10: Chỉ số tương đồng SI giữa các QXTV của kiểu rừng Rkn..............77
3.2.2.3. Quan hệ giữa các loài của kiểu rừng Rkn..............................................77
Hình 3.13: Đồ thị MDS thể hiện mối quan hệ giữa các loài của kiểu rừng Rkn
................................................................................................................................. 78
Hình 3.14: Mối quan hệ giữa các loài thuộc kiểu rừng Rkn...............................79
Hình 3.15: Đồ thị PCA thể hiện mối quan hệ giữa các nhóm loài của Rkn.......80
3.2.2.4. Quan hệ giữa các QXTV của kiểu rừng Rkn.........................................81
Hình 3.16: Mối quan hệ giữa các trạng thái rừng của kiểu Rkn........................82
3.2.3. So sánh tính đa dạng của kiểu rừng Rkx và Rkn.....................................82
3.2.3.1. Thành phần loài thực vật thân gỗ...........................................................82
Bảng 3.11: Tính đa dạng thực vật của hai kiểu rừng..........................................82
Hình 3.17: Đồ thị thành phần các họ, chi loài của hai kiểu rừng.......................84
3.2.3.2. Các chỉ số đa dạng thực vật của hai kiểu rừng......................................84
Bảng 3.12: Các chỉ số đa dạng thực vật của 2 kiểu rừng....................................85
Hình 3.18: Đường cong ưu thế K-Dominance của các QXTV của hai kiểu rừng
................................................................................................................................. 86
3.2.3.3. Các loài thực vật thân gỗ quí, hiếm khu vực nghiên cứu......................87
Bảng 3.13: Danh sách các loài thực vật nguy cấp quí, hiếm...............................87
Bảng 3.14: Bảng so sánh số lượng loài nguy cấp quí, hiếm................................88


xii

Bảng 3.15: Chỉ số hiếm trong khu vực nghiên cứu.............................................89
Bảng 3.16: Chỉ số tương đồng SI giữa hai kiểu rừng Rkx và Rkn.....................90

Bảng 3.26: Kết cấu mật độ, tiết diện ngang và trữ lượng gỗ theo nhóm đường
kính của QXTV Rkn-IIIA3-OI...........................................................................103
Bảng 3.27: Kết cấu mật độ, tiết diện ngang và trữ lượng gỗ theo nhóm đường
kính của QXTV Rkn-IIIA1-OV..........................................................................104
Bảng 3.28: Kết cấu mật độ, tiết diện ngang và trữ lượng gỗ theo nhóm đường
kính của QXTV Rkn-IIIA1-OVI........................................................................104
3.3.2.2. Cấu trúc tổ thành rừng..........................................................................105
Bảng 3.29: Cấu trúc tổ thành rừng của kiểu rừng Rkn....................................106
3.3.2.3. Cấu trúc hình thái của kiểu rừng Rkn.................................................107
Bảng 3.30: Bảng phân bố cây theo cấp kính của kiểu rừng Rkn.....................107
Hình 3.24: Phân bố số cây N/D của kiểu rừng Rkn...........................................108
Bảng 3.31: Kết quả phân tích một số chỉ tiêu các hàm phân bố N%/D kiểu Rkn
............................................................................................................................... 109
Hình 3.25: Qui luật phân bố N%/D theo phân bố Weibull của kiểu rừng Rkn
............................................................................................................................... 109
Bảng 3.32: Bảng phân bố số cây theo Hvn của kiểu rừng Rkn........................109
Hình 3.26: Phân bố số cây theo Hvn của kiểu rừng Rkn..................................111
Bảng 3.33: Kết quả phân tích các hàm phân bố N%/Hvn kiểu rừng Rkn.......111
Hình 3.27: Phân bố N%/Hvn theo hàm khoảng cách kiểu rừng Rkn..............112
Bảng 3.34: Kiểu phân bố loài cây gỗ ở các trạng thái rừng thuộc kiểu rừng Rkn
............................................................................................................................... 112
Hình 3.28: Tương quan giữa D1.3 và Hvn của kiểu rừng Rkn.........................113
3.3.3. Quan hệ giữa cấu trúc và đa dạng thực vật của hai kiểu rừng Rkx và
Rkn........................................................................................................................ 113
3.3.3.1. Quan hệ giữa cấu trúc và đa dạng thực vật của kiểu rừng Rkx.........113
Bảng 3.35: Chỉ số đa dạng theo cấp kính của kiểu rừng Rkx..........................113
Hình 3.29: Các chỉ số đa dạng thực vật với các cấp D1,3 của kiểu Rkx..........114
Bảng 3.36: Quan hệ giữa cấp đường kính với số lượng loài của kiểu rừng Rkx
............................................................................................................................... 115


- Quản lý dữ liệu các loài thực vật quí, hiếm bằng phần mềm PRIMER........135
Hình 3.38: Quản lý dữ liệu loài bằng phần mềm PRIMER 6...........................136


xv

3.4.2.2. Giải pháp về khoa học và công nghệ.....................................................136
3.4.2.3 Giải pháp về Kinh tế- Xã hội..................................................................138
KẾT LUẬN- KIẾN NGHỊ..................................................................................140
TÀI LIỆU THAM KHẢO...................................................................................142

DANH MỤC CÁC HÌNH ẢNH
Nội dung

Trang

LỜI CAM ĐOAN.....................................................................................................i
LỜI CẢM ƠN..........................................................................................................ii
MỤC LỤC............................................................................................................... iii
CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN.............................................................vi
DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU.........................................................................vii
DANH MỤC CÁC HÌNH ẢNH............................................................................xv
PHẦN MỞ ĐẦU......................................................................................................1
1. Tính cấp thiết của đề tài luận án........................................................................1
2. Mục tiêu của nghiên cứu.....................................................................................3
2.1. Về khoa học......................................................................................................3
2.2. Về thực tiễn......................................................................................................3
3. Phạm vi và giới hạn nghiên cứu..........................................................................3
4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn............................................................................4
4.1. Ý nghĩa khoa học.............................................................................................4

2.2.2. Điều kiện kinh tế - xã hội............................................................................32
Bảng 2.1: Đặc điểm dân số vùng đệm VQG Bù Gia Mập...................................32
2.3. Nội dung nghiên cứu.......................................................................................33
2.4. Phương pháp nghiên cứu...............................................................................34
2.4.1. Cách tiếp cận...............................................................................................34


xvii

Hình 2.1: Sơ đồ tổng quát phương pháp nghiên cứu..........................................35
2.4.2. Các phương pháp nghiên cứu....................................................................36
2.4.2.1. Phương pháp đánh giá tài nguyên đa dạng thực vật VQG Bù Gia Mập
................................................................................................................................. 36
2.4.2.2. Phương pháp nghiên cứu tính đa dạng thực vật thân gỗ của hai kiểu
rừng........................................................................................................................36
Bảng 2.2: Thông tin các OTC trong khu vực nghiên cứu...................................36
Hình 2.2: Bố trí các OTC trên bản đồ Google Earth.........................................38
Hình 2.3: Sơ đồ các ô thứ cấp trong OTCDV nghiên cứu..................................38
2.4.2.3. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm cấu trúc và xem xét mối quan hệ
giữa đa dạng và cấu trúc rừng..............................................................................43
2.4.2.4. Phương pháp nghiên cứu những nguyên nhân và đề xuất các biện
pháp bảo tồn đa dạng thực vật VQG Bù Gia Mập..............................................46
Chương 3................................................................................................................47
KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN...............................................................................47
3.1. Đánh giá tài nguyên và đa dạng sinh học ở VQG Bù Gia Mập...................47
3.1.1. Thảm thực vật rừng VQG Bù Gia Mập....................................................47
3.1.1.1. Hiện trạng phân chia các kiểu thảm thực vật ở VQG Bù Gia Mập.....47
3.1.1.2. Đặc điểm phân bố, cấu trúc, diện tích các xã hợp thực vật..................50
3.1.2. Đa dạng các trạng thái rừng......................................................................53
3.1.2.1. Diện tích các loại đất, loại rừng..............................................................53

Hình 3.9: Mối quan hệ giữa các trạng thái rừng của kiểu rừng Rkx.................70
3.2.2. Tính đa dạng của kiểu rừng Rkn...............................................................71
3.2.2.1. Thành phần loài thực vật kiểu rừng Rkn...............................................71
Hình 3.10: Phân bố số loài, số chi của các họ thực vật của kiểu rừng Rkn.......71
Bảng 3.7: Chỉ số FIV các họ thực vật ưu thế của kiểu rừng Rkn.......................71
Hình 3.11: Quan hệ giữa các họ thực vật thuộc kiểu rừng Rkn.........................73
Bảng 3.8: Kết cấu đa dạng thành phần loài các QXTV của kiểu rừng Rkn.....73
3.2.2.2. Các chỉ số đa dạng thực vật của kiểu rừng Rkn....................................74
Bảng 3.9: Chỉ số đa thực vật các trạng thái rừng của kiểu Rkn........................75
Hình 3.12: Đường cong ưu thế K-Dominance của kiểu rừng Rkn.....................76
Bảng 3.10: Chỉ số tương đồng SI giữa các QXTV của kiểu rừng Rkn..............77


xix

3.2.2.3. Quan hệ giữa các loài của kiểu rừng Rkn..............................................77
Hình 3.13: Đồ thị MDS thể hiện mối quan hệ giữa các loài của kiểu rừng Rkn
................................................................................................................................. 78
Hình 3.14: Mối quan hệ giữa các loài thuộc kiểu rừng Rkn...............................79
Hình 3.15: Đồ thị PCA thể hiện mối quan hệ giữa các nhóm loài của Rkn.......80
3.2.2.4. Quan hệ giữa các QXTV của kiểu rừng Rkn.........................................81
Hình 3.16: Mối quan hệ giữa các trạng thái rừng của kiểu Rkn........................82
3.2.3. So sánh tính đa dạng của kiểu rừng Rkx và Rkn.....................................82
3.2.3.1. Thành phần loài thực vật thân gỗ...........................................................82
Bảng 3.11: Tính đa dạng thực vật của hai kiểu rừng..........................................82
Hình 3.17: Đồ thị thành phần các họ, chi loài của hai kiểu rừng.......................84
3.2.3.2. Các chỉ số đa dạng thực vật của hai kiểu rừng......................................84
Bảng 3.12: Các chỉ số đa dạng thực vật của 2 kiểu rừng....................................85
Hình 3.18: Đường cong ưu thế K-Dominance của các QXTV của hai kiểu rừng
................................................................................................................................. 86

Bảng 3.25: Kiểu phân bố loài cây gỗ ở các trạng thái rừng thuộc kiểu rừng Rkx
............................................................................................................................... 101
Hình 3.23: Tương quan giữa D1,3 và Hvn của kiểu rừng Rkx.........................102
3.3.2. Đặc điểm cấu trúc của kiểu rừng Rkn.....................................................102
3.3.2.1. Cấu trúc mật độ.....................................................................................102
Bảng 3.26: Kết cấu mật độ, tiết diện ngang và trữ lượng gỗ theo nhóm đường
kính của QXTV Rkn-IIIA3-OI...........................................................................103
Bảng 3.27: Kết cấu mật độ, tiết diện ngang và trữ lượng gỗ theo nhóm đường
kính của QXTV Rkn-IIIA1-OV..........................................................................104
Bảng 3.28: Kết cấu mật độ, tiết diện ngang và trữ lượng gỗ theo nhóm đường
kính của QXTV Rkn-IIIA1-OVI........................................................................104
3.3.2.2. Cấu trúc tổ thành rừng..........................................................................105
Bảng 3.29: Cấu trúc tổ thành rừng của kiểu rừng Rkn....................................106
3.3.2.3. Cấu trúc hình thái của kiểu rừng Rkn.................................................107
Bảng 3.30: Bảng phân bố cây theo cấp kính của kiểu rừng Rkn.....................107
Hình 3.24: Phân bố số cây N/D của kiểu rừng Rkn...........................................108


xxi

Bảng 3.31: Kết quả phân tích một số chỉ tiêu các hàm phân bố N%/D kiểu Rkn
............................................................................................................................... 109
Hình 3.25: Qui luật phân bố N%/D theo phân bố Weibull của kiểu rừng Rkn
............................................................................................................................... 109
Bảng 3.32: Bảng phân bố số cây theo Hvn của kiểu rừng Rkn........................109
Hình 3.26: Phân bố số cây theo Hvn của kiểu rừng Rkn..................................111
Bảng 3.33: Kết quả phân tích các hàm phân bố N%/Hvn kiểu rừng Rkn.......111
Hình 3.27: Phân bố N%/Hvn theo hàm khoảng cách kiểu rừng Rkn..............112
Bảng 3.34: Kiểu phân bố loài cây gỗ ở các trạng thái rừng thuộc kiểu rừng Rkn
............................................................................................................................... 112

............................................................................................................................... 127
3.4.1.2. Nguyên nhân gián tiếp...........................................................................130
3.4.2. Đề xuất các giải pháp bảo tồn đa dạng thực vật ở VQG Bù Gia Mập. .132
3.4.2.1. Giải pháp xây dựng và quản lý cơ sở dữ liệu.......................................132
- Xây dựng cơ sở dữ liệu trên phần mềm BioMon 32.......................................133
- Xây dựng, quản lý cơ sở dữ liệu trên phần mềm MapInfo 11.0.....................133
Hình 3.36: Cơ sở dữ liệu được cập nhật trong MapInfo...................................134
- Quản lý thông tin, chia sẻ dữ liệu bằng phần mềm Google Earth.................134
Hình 3.37: Quản lý dữ liệu đa dạng thực vật bằng phần mềm Google Earth.135
- Quản lý dữ liệu các loài thực vật quí, hiếm bằng phần mềm PRIMER........135
Hình 3.38: Quản lý dữ liệu loài bằng phần mềm PRIMER 6...........................136
3.4.2.2. Giải pháp về khoa học và công nghệ.....................................................136
3.4.2.3 Giải pháp về Kinh tế- Xã hội..................................................................138
KẾT LUẬN- KIẾN NGHỊ..................................................................................140
TÀI LIỆU THAM KHẢO...................................................................................142


xxiii