ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
––––––––––––––––––––––

LÊ THỊ AN

THIẾT KẾ MỘT SỐ TRÒ CHƠI HỌC TẬP
TRONG DẠY HỌC MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2018


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
––––––––––––––––––––––

LÊ THỊ AN

THIẾT KẾ MỘT SỐ TRÒ CHƠI HỌC TẬP
TRONG DẠY HỌC MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI
Ngành: GIÁO DỤC HỌC (GD TIỂU HỌC)
Mã số: 8.14.01.01

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS. Nguyễn Thị Thu Hằng

THÁI NGUYÊN - 2018


chắc chắn sẽ không tránh khỏi những thiếu sót. Kính mong nhận được sự chỉ
bảo, đóng góp của các thầy, cô giáo và các bạn.
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Thái Nguyên, tháng 9 năm 2018
Tác giả luận văn

Lê Thị An

ii


MỤC LỤC
Lời cam đoan........................................................................................................i
Lời cảm ơn...........................................................................................................ii
Mục lục...............................................................................................................iii
Danh mục chữ viết tắt.........................................................................................iv
Danh mục các bảng..............................................................................................v
Danh mục các hình..............................................................................................vi
MỞ ĐẦU.............................................................................................................1
1. Lý do chọn đề tài............................................................................................. 1
2. Mục đích nghiên cứu....................................................................................... 2
3. Khách thể và đối tượng nghiên cứu.................................................................2
4. Giả thuyết khoa học.........................................................................................2
5. Nhiệm vụ nghiên cứu......................................................................................3
6. Phạm vi nghiên cứu......................................................................................... 3
7. Phương pháp nghiên cứu................................................................................. 3
8. Cấu trúc đề tài..................................................................................................4
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT
KẾ TRÒ CHƠI HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC MÔN TỰ NHIÊN VÀ
XÃ HỘI...............................................................................................................6

1.5.2. Kết quả điều tra........................................................................................24
1.6. Kết luận chương 1.......................................................................................28
CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ MỘT SỐ TRÒ CHƠI HỌC TẬP TRONG
DẠY HỌC MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI...................................................30
2.1. Nguyên tắc thiết kế trò chơi học tập trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội 30
2.1.1. Đảm bảo tính sinh động, hấp dẫn............................................................ 30
2.1.2. Đảm bảo tính phù hợp với thực tiễn........................................................ 31
2.1.3. Đảm bảo hình thành và phát triển cho học sinh các năng lực đặc thù
gắn với nội dung môn học Tự nhiên và Xã hội................................................. 32
2.2. Thiết kế trò chơi học tập.............................................................................33

iv


2.2.1. Định hướng phân loại và thiết kế trò chơi học tập...................................33
2.2.2.Quy trình thiết kế trò chơi học tập trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội. 35
2.3. Thiết kế một số trò chơi học tập trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội.....37
2.3.1. Nhóm trò chơi học tập về con người và sức khỏe................................... 37
2.3.2. Nhóm trò chơi học tập về xã hội..............................................................42
2.3.3. Nhóm trò chơi học tập về tự nhiên.......................................................... 44
2.4. Gợi ý cách sử dụng trò chơi học tập trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội 52
2.4.1. Thường xuyên thay đổi hình thức tổ chức trò chơi học tập.....................52
2.4.2. Tạo cơ hội cho nhiều HS được tham gia vào trò chơi học tập.................53
2.4.3. Phối hợp cùng chuẩn bị trò chơi học tập và khai thác tối đa phương
tiện chuẩn bị cho trò chơi học tập......................................................................55
2.5. Kết luận chương 2.......................................................................................56
CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM.................................................. 58
3.1. Mục đích thực nghiệm................................................................................58
3.2. Nhiệm vụ thực nghiệm............................................................................... 58
3.3. Địa bàn thực nghiệm...................................................................................58

TCHT

:Trò chơi học tập

TN-XH

:Tự nhiên và Xã hội

4


DANH MỤC BẢNG BIỂU
Bảng 1.1.Hệ thống các phương pháp dạy học thường sử dụng trong dạy học
môn TN-XH.....................................................................................24
Bảng 1.2. Vai trò của việc sử dụng TCHT trong môn TN-XH.......................... 25
Bảng 1.3.Các hình thức tổ chức trò chơi ở môn TN-XH...................................26
Bảng 3.1. Kế hoạch thực nghiệm.......................................................................62
Bảng 3.2. Kết quả kiểm tra môn TN-XH trước thực nghiệm............................ 65
Bảng 3.3. Kết quả kiểm tra môn TN-XH sau thực nghiệm................................66
Bảng 3.4. Kết quả bày tỏ thái độ của HS khi sử dụng TCHT trong bài dạy
môn Tự nhiên và Xã hội...................................................................68

5


DANH MỤC HÌNH VẼ
Hình 2.1. Quy trình thiết kế TCHT trong dạy học môn TN-XH........................37
Hình 3.1. Biểu đồ thể hiện mẫu thực nghiệm sư phạm......................................60

6

trọng giúp HS gắn nội dung học tập với hoạt động vui chơi, giúp kiến thức bài
học trở nên nhẹ nhàng, thu hút, hấp dẫn HS tham gia. Bên cạnh đó, việc sử
dụng phương pháp tổ chức trò chơi còn giúp HS được phát triển các năng lực
cơ bản: năng lực giao tiếp xã hội, năng lực hợp tác làm việc tập thể, năng lực
giải quyết
2


vấn đề, năng lực nhận thưc khoa học, năng lực tìm hiểu môi trường tự nhiên và
xã hội xung quanh, … Vì vậy, nếu đưa được các trò chơi học tập vào môn TNXH thường xuyên và khoa học, chắc chắn chất lượng dạy học sẽ ngày càng
được nâng cao.
1.3. Trong thực tế, đã có nhiều các công trình nghiên cứu khoa học về việc
thiết kế và tổ chức trò chơi trong dạy học ở tiểu học, nhưng việc nghiên cứu gắn
trò chơi với dạy học môn TN-XH vẫn còn hạn chế. Nhiều GV trong thực tiễn
dạy học, khi sử dụng phương pháp tổ chức trò chơi trong dạy học môn TN-XH
còn mang tính kinh nghiệm cá nhân, chưa hệ thống và khai thác được hết tiềm
năng của TCHT. Phần lớn GV chỉ chú trọng sử dụng trò chơi nhằm củng cố tri
thức, chưa thực sự gắn với nhu cầu của HS, chưa bám sát mục tiêu của bài học,
chưa quan tâm đến việc tích hợp phát triển năng lực cho HS qua các kĩ thuật tổ
chức trò chơi; hình thức tổ chức còn đơn điệu, nhàm chán, lặp đi lặp lại không
gây hứng thú với HS.
Kế thừa những thành tựu của các công trình nghiên cứu đi trước và xuất
phát từ nhu cầu thực tiễn trong dạy học môn TN-XH ở Tiểu học, chúng tôi chọn
đề tài “Thiết kế một số TCHT trong dạy học môn TN-XH”.
2. Mục đích nghiên cứu
Thiết kế một số TCHT trong dạy học môn TN-XH nhằm phát triển ở HS
các năng lực đặc thù gắn với nội dung môn học từ đó góp phần nâng cao hiệu
quả dạy học môn học.
3. Khách thể và đối tượng nghiên cứu
3.1. Khách thể nghiên cứu

kế một số TCHT trong dạy học môn TN-XH.
Thấy được mối quan hệ giữa các thành tố cấu thành thiết kế TCHT và
thấy được mối quan hệ của quá trình trên với các đối tượng khác trong hệ
thống lớn hơn.
7.1.2. Quan điểm thực tiễn

4


Thiết kế một số TCHT trong dạy học môn TN-XH dựa trên khảo sát thực
trạng dạy học và giáo dục, thực trạng năng lực HS và nhu cầu HS.
Đề xuất các nguyên tắc, quy trình thiết kế TCHT, các TCHT và gợi ý
cách sử dụng TCHT phải hướng tới đáp ứng yêu cầu thực tiễn việc dạy học
môn TN- XH ở trường tiểu học.
7.2. Phương pháp nghiên cứu cụ thể
7.2.1. Nhóm phương pháp nghiên cứu lí luận
Để xây dựng cơ sở lí thuyết cho vấn đề nghiên cứu cụ thể: sử dụng các
phương pháp phân tích, tổng hợp, hệ thống hoá, khái quát hoá hệ thống lý luận
của đề tài.
7.2.2. Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn
Nhằm thu thập thông tin tổ chức trò chơi trong giờ học môn TN-XH ở
một số trường tiểu học trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên: Sử dụng phiếu điều
tra đối với GV để tìm hiểu mức độ sử dụng trò chơi trong các tiết học TN-XH;
Tiến hành điều tra, khảo sát để tìm hiểu thực trạng về việc sử dụng, cách thức tổ
chức các TCHT của GV trong dạy học môn TN-XH. Phương pháp quan sát
kết hợp với phỏng vấn, trao đổi trực tiếp với GV; trò chuyện với HS nhằm tìm
hiểu những thái độ, hứng thú trong học tập của các em, những điều mà các em
mong muốn có được trong những giờ học môn TN-XH. Thực nghiệm sư
phạm: Để kiểm chứng tính đúng đắn và tính khả thi của các TCHT và gợi ý
sử dụng TCHT trong môn TN-XH.

và tính hấp dẫn của trò chơi dân gian Nga đối với trẻ mẫu giáo. E.A.Pokrovxki
trong lời đề tựa cho tuyển tập “Trò chơi của trẻ em Nga” đã chỉ ra nguồn gốc,
giá trị đặc biệt và tính hấp dẫn lạ thường của trò chơi dân gian Nga đối với trẻ
em.
Vào thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX các nhà nghiên cứu như: Ph.Phroebel
(Đức), M.Mentori (Ý), ... có ý tưởng trò chơi với dạy trẻ học, dùng trò chơi làm
phương tiện dạy học. Về sau, ý tưởng đó được tiếp tục phản ánh trong hàng
loạt công trình nghiên cứu của các nhà giáo dục Liên Xô như: A.P.Radina,
A.P.Vsova, A.Navanhesova, A.L.Sovokia.
Ngay từ đầu thế kỉ XX nhà tâm lý học Thụy Sĩ J.Piaget đã rất quan tâm tới
phương pháp này “Thông qua hoạt động vui chơi để tiến hành học tập”.
B.C.Grrenhikaia cũng đã khẳng định: “Chúng ta không những phải tạo cho trẻ
có thì giờ để chơi mà còn phải làm toàn bộ cuộc sống của trẻ được nuôi dưỡng
bằng trò chơi”. [Dẫn theo 4]
Vào những năm 30-40-60 của thế kỉ XX, vấn đề sử dụng trò chơi dạy học
trên “tiết học” được phản ánh trong công trình của R.I. Giucovxkaia,
V.R.Bexpalova. E.I.Udalsova, ... R.I. Giucovxkaia đã nâng cao vị thế của dạy
7


học bằng trò chơi. Bà chỉ ra những tiềm năng và lợi thế của những “tiết học”
dưới hình thức TCHT, coi TCHT như là hình thức dạy học giúp người học lĩnh
hội những tri thức mới từ những ý tưởng đó, bà đã soạn thảo ra một số “tiết học
- trò chơi” và đưa ra một số yêu cầu khi xây dựng chúng.[Dẫn theo 4]
Với sự đa dạng của các hình thức tổ chức trò chơi cũng như ý nghĩa và tác
dụng to lớn mà trò chơi đem lại thì phương pháp tổ chức trò chơi được nghiên
cứu theo nhiều khuynh hướng khác nhau, cụ thể như:
Khuynh hướng thứ nhất: Các nhà sư phạm nghiên cứu trò chơi và sử
dụng nó với mục đích giáo dục - phát triển toàn diện nhân cách của trẻ. Tiêu
biểu cho khuynh hướng này là N.K. Crupxkaia, I.A. Komenxki, Đ. Lokk, J.J.

dục và phát triển một số năng lực, phẩm chất trí tuệ cho HS. Tiêu biểu là các
nhà sư phạm nổi tiếng như T.M. Babunova, A.K. Bodarenco,… Với khuynh
hướng này, TCHT được xem như là một phương pháp dạy học hiệu quả, góp
phần quan trọng vào việc nâng cao tính tích cực, độc lập của quá trình nhận
thức của HS.
1.1.2. Khái quát một số nghiên cứu của Việt Nam
Trong quá trình đổi mới về nội dung và phương pháp dạy học có rất nhiều
nhà giáo dục đã nghiên cứu, tìm tòi, thiết kế nên các trò chơi nhằm giáo dục
toàn diện tạo hứng thú học tập cho các em như: cuốn “Tổ chức hoạt động vui
chơi ở Tiểu học nhằm phát triển tâm lực, trí tuệ, thể lực cho HS” của Hà Nhật
Thăng (chủ biên) hay cuốn “150 trò chơi thiếu nhi” của Bùi Sĩ Tụng, Trần
Quang Đức (đồng chủ biên). Ở các tài liệu này, các tác giả đã đề cập rất rõ
vai trò của trò chơi, đưa ra những hoạt động vui chơi chung chung, chưa đi sâu
vào ứng dụng của trò chơi trong môn học cụ thể.
Gần đây, trong tác phẩm “Trò chơi trẻ em”, tác giả Nguyễn Ánh Tuyết đã
đề cập đến trò chơi trí tuệ. Loại trò chơi này có tác dụng thúc đẩy hoạt động trí
tuệ của trẻ. Tác giả Trần Thị Ngọc Trâm đã thiết kế một hệ thống TCHT nhằm
phát triển khả năng khái quát hóa của trẻ mẫu giáo lớn. Còn tác giả Trương
Thị Xuân Huệ lại nghiên cứu về việc xây dựng và sử dụng trò chơi nhằm
hình thành biểu tượng toán ban đầu cho trẻ 5-6 tuổi. Tác giả Hứa Thị Hạnh
cũng nghiên cứu việc thiết kế và sử dụng trò chơi nhằm phát triển trí tuệ của
9


trẻ mẫu giáo nhỡ (4-5 tuổi). Các tác giả đã nêu ra một số biện pháp nhằm

10


phát huy tính tích cực học tập của HS thông qua việc xây dựng và sử dụng



Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu chỉ dừng lại ở việc sử dụng trò chơi
trong các hoạt động tập thể mà ít có những công trình nghiên cứu về TCHT gắn
với việc tổ chức dạy học những môn học cụ thể, đặc biệt là môn TN-XH. Một
số công trình nghiên cứu, cuốn sách chỉ đi hệ thống lại các trò chơi đã có trong
SGK hoặc có gợi ý các TCHT cho GV Tiểu học nhưng lại chưa hệ thống hóa về
cơ sở lựa chọn, thiết kế, cách tổ chức TCHT cho HS tiểu học. Đặc biệt, chưa gắn
việc sử dụng TCHT với vấn đề phát triển năng lực cho HS tiểu học, nhất là
những năng lực đặc thù gắn với dạy học môn TN-XH như: năng lực nhận thức,
tìm hiểu môi trường TN-XH xung quanh; năng lực giao tiếp, giải quyết một số
vấn đề đơn giản. Ở đề tài này, tác giả đi vào chuyên sâu nghiên cứu “Thiết kế
một số TCHT trong dạy học môn TN-XH” theo quy trình phù hợp một cách cụ
thể.
1.2. Một số khái niệm công cụ
1.2.1. Trò chơi
Có rất nhiều khái niệm về trò chơi, tùy thuộc vào mục đích và đối tượng sử
dụng sẽ có những khái niệm khác nhau.
Karin Hamman (một nhà tâm lý học Đức) và Chrisma Wakhend (một nhà
giáo dục học Đức) cho rằng: Vui chơi là một khái niệm không thể định nghĩa
được. Bởi nó cũng giống như cuộc sống và tình yêu. Nó là một quá trình, mà đã
là một quá trình thì nó luôn luôn sống động, luôn luôn đổi thay và phát triển.
Còn Huizinga lại có quan điểm: Vui chơi là dành cho cả người lớn và trẻ
em. Nó là một chức năng văn hóa, là một trong những nền tảng của nền văn
minh, có tính chất toàn cầu và hòa nhập trong cuộc sống của con người cũng
như loài vật. Vì vậy, vui chơi là trọng tâm không những cho trẻ em mà còn cho
người lớn và cả xã hội mà ta đang sống”.
Nếu vui chơi là một thuật ngữ chỉ một dạng hoạt động giải trí tự nguyện
của mọi người, tạo ra sự sảng khoái, thư giãn về thần kinh, tâm lý, thì trò chơi
là một vui chơi có nội dung, có tổ chức của nhiều người, có quy định luật lệ.

thức chơi ..., và thực chất đó là việc”. [10]
Có rất nhiều quan niệm về trò chơi và trong luận văn này chúng tôi quan
niệm: trò chơi là một hoạt động của con người nhằm mục đích trước tiên là vui
chơi, giải trí, thư giãn, sau đó là phát triển kiến thức, rèn luyện thể lực, phát
triển các giác quan, rèn kĩ năng hợp tác, làm việc tập thể.
1.2.2. Trò chơi học tập

14


Về tên gọi, tùy thuộc vào tác giả nhìn nhận trò chơi theo chức năng và ý
nghĩa giáo dục của nó hoặc tùy thuộc vào cách hiểu, cách dịch của người dịch
từ tiếng nước ngoài sang tiếng Việt, trò chơi này có một số tên gọi khác nhau.
Có thể kể một số tên thường gặp như: “trò chơi dạy học”, “TCHT”, “trò chơi
khó”, “trò chơi đòi hỏi trí thông minh”, “trò chơi có luật”… Trò chơi này
theo tiếng Anh là “game with rules”.
Theo A.N. Lêônchiev “Trò chơi đó được gọi là TCHT hay trò chơi dạy học
là vì trò chơi đó gắn liền với một mục đích dạy học nhất định và đòi hỏi khi tổ
chức phải có tài liệu dạy học kèm theo phù hợp với mục đích của trò chơi”. [Dẫn
theo 5]
Kharlamôv cho rằng loại trò chơi được xem là TCHT “Đó là những trò chơi
có nhiệm vụ chủ yếu là giáo dục và phát triển trí tuệ cho trẻ em”. [Dẫn theo 5]
Nhà sư phạm nổi tiếng A.I Xôrôkina cũng đã đưa ra một luận điểm vô
cùng quan trọng về đặc thù của dạy học kết hợp với trò chơi. Theo ông, TCHT
là một quá trình phức tạp, nó là hình thức dạy học và đồng thời nó vẫn là trò
chơi… Chúng không có mối quan hệ bền vững. Khi các mối quan hệ chơi bị
xóa bỏ, ngay lập tức trò chơi biến mất và khi ấy, trò chơi biến thành tiết học,
đôi khi biến thành sự luyện tập.
Tác giả N.K.Crupxkaia từng nhận định: “TCHT không những là phương
thức nhận biết thế giới, là con đường dẫn dắt trẻ đi tìm chân lý mà còn giúp trẻ