Vai trò của giáo viên
trong các phơng pháp dạy học đợc lựa chọn
GS.TS.Nguyễn Hữu Châu
Viện khoa học giáo dục Việt nam
Gần đây, một số nghiên cứu đã khẳng định một tình trạng đáng lu ý là:
tại hầu hết các lớp học, các phơng pháp dạy học (PPDH) của giáo viên (GV)
dờng nh không có gì thay đổi so với 40 năm về trớc (1). Những gì đang diễn ra
trong lớp học hiện nay và lớp học ở những năm 60 của thế kỷ trớc không có gì
khác nhau, dạy học (DH) vẫn diễn ra theo phơng pháp (PP) "Lấy GV làm rung
tâm" (teacher centered instruction). Trong lớp học, HS ngồi theo các dãy bàn
hớng về phía bảng và GV, GV điều khiển mọi hoạt động thảo luận và dành tới
90% thời gian để thuyết giảng. ở các nớc châu á có tình trạng chung là PPDH
của GV dờng nh không bị ảnh hởng bởi bất kỳ sự thay đổi nào. Có thể ví tình
hình này giống nh một cơn bão tràn qua đại dơng những ở dới lòng đại dơng
tất cả vẫn yên bình và không hề bị ảnh hởng.
Hiện nay, không có nhiều bằng chứng cho thấy có sự thay đổi đáng kể
trong PPDH, mặc dù nhiều ngời vẫn cho rằng đang có sự thay đổi hớng tới
việc DH"lấy học sinh làm trung tâm", (teacher centered instruction). Ngày nay,
có nhiều giáo viên đã chuyển từ sử dụng phấn và bảng kết hợp với máy đền
chiếu truyền thống sang dùng chơng trình PowerPoint và các trang web nh
những phơng tiện DH. Tuy nhiên, điều này vẫn không làm thay đổi bản chất
của cách DH "Lấy GV làm rung tâm" đang thống trị trong các lớp học.
1. PPDH lấy GV làm trung tâm và PPDH lấy HS làm trung tâm
Trớc hết cần thống nhất thế nào là DH "lấy GV làm trung tâm" và DH "
lấy HS làm trung tâm". DH " lấy GV làm trung tâm" có thể hiểu là DH trong đó
GV kiểm soát tất cả những nội dung và tiến trình dạy học. Một lớp học với các
PPDH lấy GV làm trung tâm thờng có những đặc điểm sau:
+ Trong quá trình DH, GV nói nhiều hơn HS,
+ Giảng dạy chủ yếu bằng cách thuyết trình cho cả lớp,
+ Sách giáo khoa là tài liệu hớng dẫn nội dung những điều đợc dạy ở
lớp

làm trung tâm sẽ là PP cần đợc tất cả gv lựa chọn. Bởi vậy ai cũng thấy rõ
tình trạng không bình thờng khi GV vẫn có khuynh hớng tiếp tục sử dụng
PPDH lấy GV làm trung tâm.
2-Những lý do gây cản trở thay đổi PPDH và sự lựa chọn của GV.
1) ảnh hởng của truyền thống và văn hoá.
Truyền thống giáo dục của châu á là phải tôn trọng trí tuệ của ngời lớn
tuổi hơn. Quan niệm "GV là ngời hiểu rõ nhất" đã làm cho GV có xu hớng áp
2
dụng PPDH lấy GV làm trung tâm để khẳng định vị trí của mình. Chính bản
thân HS cũng có quan niệm về ngời thầy nh vậy và đìeu này củng cố thêm lý
do về sự độc tôn của những PPDH đó. Cha mẹ HS cũng cảm thấy thoải mái
hơn với các PPDH lấy GV làm trung tâm. Nếu GV muốn chuyển giao trách
nhiệm học sang cho HS thì có thể bị nghi ngờ về khả năng truyền thụ của
mình. Cũng có ý kiến cực đoan cho rằng đề cao vai trò của HS trong quá trình
DH cũng có nghĩa là bắt HS làm thay phần việc của GV. Với quan niệm nh
vậy, PPDH lấy GV làm trung tâm dờng nh không thích hợp với truyền thống
văn hoá phơng Tây nhng lại đợc ủng hộ của truyền thống phơng Đông.
2) Các xu hớng xã hội: Theo xu hớng hiện nay, DH thờng chỉ tập trung
vào những kiến thức và kỹ năng cần có để vợt qua các kỳ thi. HS thích học
GV dạy những điều phục vụ cho các kỳ thi, do dó thay cho lối học "khám
phá", HS tiếp thu một cách thụ động tất cả những gì GV nói. Sự thay thế các
PPDH cũ (GV giữ vai trò thống trị) bằng các PPDH mới (lấy ngời học làm
trung tâm) không thật sự đợc HS yêu thích. Chính bản thân HS lại cho rằng,
thực hành và khám phá trong học tập là sự lãng phí thời gian.
3) Những thói quen của ngời GV: GV tự cho rằng, không có gì cần thay
đổi khi m ọi chuyện vẫn tốt đẹp với cách DH truyền thống và quên thuộc của
mình. Thói quen này cũng xuất phát từ quyền đợc lựa chọn của GV. Các nhà
thiết kế chơng trình cũng nh cán bộ quản lý, chỉ đạo giáo dục không ép buộc
mà chỉ khuyến khích GV sử dụng PPDH lấy HS làm trung tâm. Ngời ta trông
chờ vào những thay đổi tự nguyện của GV. Nhng những thay đổi cần phải có

dẫn, trong đó vai trò của GV vẫn đợc đề cao một cách đáng kể. Bằng cách
nh vậy, GV có thể sử dụng nhiều PP khác nhau trong quá trình DH. Quá trình
DH phụ thuộc vào nhiều yếu tố nh đặc điểm môn học, tuổi tác, trình độ và tích
cách của GV, kinh nghiệm vốn có và mối quan tâm của HS. Không bao giờ có
một PPDH là tốt nhất trong mọi trờng hợp. Chỉ có những PPDH hợp lý và hiệu
quả đối với từng trờng hợp của quá trình DH. Một PPDH là hợp lý và hiệu quả
khi dựa trên sự tác động qua lại giữa ngời dạy, ngời học và môi trờng s phạm,
khai thác vai trò trung tâm của ngời học, tận dụng triệt để sự can thiệp có lợi
của ngời dạy.
Việc yêu cầu tất cả mọi GV đều sử dụng có hiệu quả PPDH lấy HS làm
trung tâm là điều không thể thực hiện đợc trong thời gian ngắn, đặc biệt đối
với các GV trẻ, mới vào nghề. Sự phát triển của GV và kiến thức môn học cả
về kiến thức s phạm là một quá trình thay đổi dần dần bao gồm 3 giai đoạn: "
bắt trớc", "Tham gia tích cực", " vững vàng". ở giai đoạn " bắt trớc" GV thờng
4
chỉ quan tâm đến tính chính xác của nội dung kiến thức. GV thờng chỉ tập
trung vào việc soạn bài để dạy kiến thức môn học và có xu hớng bắt chớc
cách DH của những ngời trớc đây đã từng dạy họ. Trong giai đoạn " tham gia
tích cực", GV mong muốn khám phá những mảng kiến thức ngoài kiến thức
môn học. Họ bắt đầu cảm thấy thoải mái và tham gia nhiều hơn vào việc tìm
kiếm những PP s phạm thích hợp để dạy HS. ở giai đoạn " vững vàng", GV đã
có nhiều kinh nghiệm để áp dụng các PPDH khác nhau trong DH. GV nhận
thức rõ hơn về sự cần thiết phải nắm vững các kiến thức khoa học và kiến
thức s phạm, giúp HS có thể tự chủ hơn và độc lập hơn trong vịec tiếp thu và
xây dựng kiến thức. Một số GV đã nhận thức đợc ý nghĩa và tầm quan trọng
của DH theo quan điểm kiến tạo ( Constructivism).
3.DH lấy HS làm trung tâm và quan điểm kiến tạo:
Ngày nay đã có nhiều nghiên cứu về DH theo quan điểm kiến tạo. Sự
chuyển đổi một cách hợp lý từ DH lấy GV làm trung tâm đến lấy Hs làm trung
tâm có liên quan đến quan điểm kiến tạo trong DH. Quan điểm kiến tạo cho

quá trình giáo dục - đó là chính bản thân ngời GV.
__________________
Sử dụng kỹ thuật đặt câu hỏi
trong dạy học toán ở tiểu học nhằm tích cực hoá
6
hoạt động học tập của học sinh
PGS.TS Trần Ngọc Lan
Đại học S phạm I - Hà nội
Đặt câu hỏi (ĐCH) trong quá trình dạy học (DH) là một việc làm phổ
biến của giáo viên (GV) trực tiếp đứng lớp. GV có kinh nghiệm đều thừa nhận
giá trị cuả hệ thống cầu hỏi trong quá trình DH nói chung và DH toán ở tiểu
học nói riêng. Vấn đề đặt ra là: câu hỏi đợc thiết kế và sử dụng nh thế nào thì
tích cực hoá ngời học? Trong bài viết này chúng tôi trình bày một vài vấn đề
xung quanh kỹ thuật ĐCH trong DH toán ở tiểu học (TH) nhằm tích cực hoá
ngời học.
1. Các dạng câu hỏi thờng dùng và mục đích của chúng trong quá
trình DH toán ở tiểu học:
Nhìn chung GV thờng sử dụng các dạng câu hỏi nhằm mục đích sau:
- Thu hút sự chú ý của HS với dạng câu hỏi "lửng", chẳng hạn: Liệu có
thể giải quyết đợc điều đó hay không? Vấn đề khó khăn nằm ở đâu? Ngời ta
đã giải quyết bằng cách nào?
- Gợi động cơ cho những hoạt động học chủ động, tích cực với dạng câu
hỏi "khơi ngòi": chúng ta không học bài này có đợc không? Qua bài này giúp
chúng ta biết điều gì? Nếu không biết kiến thức này chúng ta có khó khăn gì
trong học tập tiếp theo hoặc trong sinh hoạt hằng ngày?
- Dẫn dắt ngời học tiến tới một hoặc nhiều cách giải mới hoặc giải quyết
các nhiệm vụ học tập, với dạng câu hỏi" kích thích": chúng ta có còn cách giải
nào khác không? Cách giải này đã thật ngắn gọi cha?
- Thăm dò chẩn đoán một số lỗi sai trong khi hình thành kiến thức hoặc
rèn kỹ năng, với dạng câu hỏi yêu cầu trả lời nhanh: cách làm nàoi đúng, cách

nhất quán, gợi hớng phát triển tự nhiên của vùng kiến thức gần hất.
+ Đảm bảo tính đa dạng, tính phát triển liên tục, theo mức độ phát triển
của kiến thức và trình độ học tập của HS
Trong thực tế DH những yêu cầu kỹ thuật nêu trên ít đợc GV chú ý đúng
mức, chính vì vậy mà còn nhiều những biểu hiện sai lầm diễn ra.
3- Một số biểu hiện sai lầm của GV tiểu học về kỹ thuật ĐCH trong
các tình huống DH toán
Chúng tôi đã điều tra trên 200 GV tiểu học thuộc các tỉnh Quảng Ninh,
Nam Định, Hải Dơng và Hà Nội về ĐCH để hớng dẫn HS lớp 4, 5 giải toán có
nội dung số học và hình học. Bằng việc thống kê thô, chúng tôi đã xác định đ-
ợc một số khó khăn, lúng túng và thể hiện thành lỗi sai cơ bản phổ biến của
GV tiểu học về kỹ thuật ĐCH khi hớng dẫn HS nh sau:
+ Không đặt đợc câu hỏi (10% bỏ giấy trắng)
8
+ Đặt câu hỏi chung chung chỉ có tính hình thức mà không đạt bất cứ
một gợi ý gì về hớng giải cho bài toán cụ thể (72,5% GV thờng dùng các câu
hỏi nh: Bài toán cho biết gì? Bài toán hỏi gì? muốn trả lời đợc câuhỏi của bài
toán ta làm thế nào?
+ Cha sắp xếp các câu hỏi hợp lôgic và không có độ gắn kết giữa nội
dung toán học với cách diễn đạt từ thực tế, mặc dù đã đặ đợc các câu hỏi
đúng (kiến thức và văn phạm) (12,5%). Chẳng hạn nhiều GV muốn hớng dẫn
HS tìm cách tính DT của thửa ruộng đã đa ra các câu hỏi gợi ý nh sau:
Câu hỏi 1: Mảnh đất của thửa ruộng đợc ghép bởi hình nào? (Sai ý
nghĩa thực tế ở chỗ ai ghép?).
Câu hỏi 2: Hãy viết công thức tính diện tích hình tam giác? Câu hỏi 3:
Hãy viết công thức tính diện tích hình thang? câu hỏi 4: Đã biết công thức nào
để tính diện tích của mảnh đất này cha? (Trật tự các câu hỏi cha hợp lý,
không logic ở chỗ tại sao lại là các công thức tam giác, hình thang? mà không
phải là hình khác?)
Các câu hỏi đáng lẽ phải là: câu hỏi 1: Ta đã có công thức nào để tính

tập khái niệm liên quan đó là đờng gấp khúc và độ dài đờng gấp khúc; b ôn
cách gọi tên hình bằng chữ và đặc điểm số cạnh của tam giác; c/ cách tìm
tổng nhiều số; d) khái niệm chu vi tam giác và cách tính.
Bớc 3: Nội dung sẽ ĐCH là: cách tìm độ dài đờng gấp khúc, gọi tên và
nêu các cạnh của tam giác, mối liên hệ giữa độ dài đờng gấp khúc với cách
tìm tổng độ dài các cạnh tam giác. Mục đích hỏin nhằm gợi mở hoạt động thực
hành kết hợp với quan sát giúp học sinh tiêm cận khái niệm chu vi tma giác.
Bớc 4: Các câu hỏi đợc đặt ra nh sau:
Câu hỏi 1: Hãy nêu cách tính độ dài đờng gấp khúc và tính dộ dài đờng
gấp khúc gồm 3 đoạn theo số đo cho trên hình vẽ?
Câu hỏi 2: đờng gấp khúc sẽ tạo nên tam giác khi nào?
Câu hỏi 3: cho tam giác ABC hãy nêu tên các cạnh của tam giác và tính
độ dài các cạnh? Nêu kết quả tính?
Câu hỏi 4: Kết quả vừa tìm đợc còn có tên gọi mới là gì, ai trong chúng
ta đã biết?
Với hệ thống câu hỏi nh trên và sự hỗ trợ tối thiểu của GVHS đã tự tiếp
cận và hình thành đợc khái niệm chu vi tam giác và cách tình.
Tóm lại: Có nhiều yếu tố tạo nên kỹ thuật ĐCH trong quá trình DH toán
ở tiểu học. Để có thể ĐCH và vận dụng tốt trong thực tiễn DH cần có quá trình
thực hành thử nghiệm trên các loại bài học khác nhau, với các đối tợng HS
khác nhau và từ đó tự điều chỉnh cho phù hợp.
10
__________________
11
Vận dụng lý thuyết kiến tạo
trong dạy học toán ở tiểu học
PGS. TS Đỗ Tiến Đạt
Viện khoa học giáo dục Việt nam
Đổi mới chơng trình và sách giáo khoa tiểu học mà trọng tâm là đổi mới
phng pháp dạy học (ĐMPPDH), đang là một nhiệm vụ quan trọng của giáo